Кіріспе

бағдарламалық қамтамасыздыру патенттері туралы жалпы ақпарат

Бағдарламалық қамтамасыздыру патенттері жөніндегі пікірталас – бұл мемлекеттік саясат мәселесі ретінде бағдарламалық қамтамасыздыру және компьютерде іске асырылған өнертабыстарды патенттеуге болатындығының шегі туралы тартыс. Бағдарламалық қамтамасыздыру патенттері жөніндегі саяси пікірталастар жылдар бойы белсенді жүріп келеді. Бағдарламалық қамтамасыздыру патенттеріне қарсы шығушылар, патенттерді қолдаушылардан қарағанда, азырақ ресурстармен жылдар бойына көбірек танылды. Аргументтер мен сын-пікірлер көбінесе бағдарламалық қамтамасыздыру патенттерінің экономикалық салдарына бағытталды. Пікірталастың бір қыры – Еуропалық Одақтың компьютерде іске асырылған өнертабыстарды патенттеуге қабілеттілігі туралы ұсынысы, сондай-ақ "CII директивасы" немесе "Бағдарламалық патент директивасы" деп белгілі, ол 2005 жылдың шілдесінде Еуропалық Одақ Парламентімен қабылданбады.

Патенттеуге жарамдылық жақтауы

Бағдарламалық қамтамасты патенттерін қорғауға немесе компьютерде іске асырылған өнертабыстарды патенттеуді қолдауға қатысты бірнеше жиі келтірілетін аргументтер бар.

Қоғамға жария ету

Ашық жариялау арқылы патенттер ақпаратты еркін таратуға және құқықтық тәуекелдер туралы қосымша ашықтыққа ынталандырады. Ашық жариялау арқылы патенттер механикалық технологияны таратуға көмектеседі, оны кең ауқымда қолдануға болады. Бағдарламалық қамтамастың патенттері инвестициядан түсетін пайданы арттырады, соның ішінде мемлекеттік қаржыландырылатын зерттеулерді де қамтиды.

Инновацияларды ынталандыру

Зерттеулер нәтижесінде жасалған жаңа бағдарламалық қамтамасты патенттеуге мүмкіндік беру, осы зерттеулерге инвестиция салуды ынталандырады, себебі бұл инвестицияның күтілетін пайдасын арттырады.

Авторлық құқық шектеулері

Патенттер функционалдылықты қорғайды. Авторлық құқық болса, тек туындының формасын қорғайды. Түпнұсқа туындыға едәуір өзгеріс енгізу, тіпті ол бірдей функцияны орындаса да, авторлық құқықпен тоқтатылмайды. Авторлық құқық бұзушылықты дәлелдеу үшін көшіру фактісін дәлелдеу қажет, ал патенттік құқық бұзушылықты дәлелдеу үшін мұндай талап жоқ. Авторлық құқық ерекше формаларды қорғайды, ал патенттік құқық – өнертабыстарды, яғни бағдарламалық жасақтамада алгоритмдерді қорғайды. Авторлық құқық функцияны орындаудың жаңа тәсілін қорғай алмайды, тек осындай тәсілдің синтаксисін ғана қорғайды. Осының салдарынан, патенттер функционалдық тұрғыдан бірегей және жаңашыл жобаларды ынталандырады, жай ғана форманы емес. Авторлық құқық, керісінше, тек форманың ерекшелігін ынталандырады.

Шағын компанияларды қорғау

Бағдарламалық жасақтама патенттері кіші компанияларға үлкен компаниялардың кіші ұйым жасаған жұмысты ұрлап, одан артық ресурстарын пайдаланып, кіші компания нарыққа шығар алмай тұрып, өнімді сатуына кедергі келтіруден қорғау арқылы нарықтық қорғаныс бере алады.

Жабдық патенттері аналогиясы

Жабдық пен бағдарламалық жасақтама кейде бір-бірінің орнына қолданылуы мүмкін. Егер адамдар жабдықты патенттесе, онда осы жабдық арқылы іске асырылатын бағдарламалық жасақтаманы сипаттайтын ойлар да патентке алуға болады.

Бағдарламалық жасақтама - математика

Бағдарлама – бағдарламалау тілінде алгоритмнің жазылу түрі. Барлық (Тюринг толық) бағдарламалау тілі Черч-Тюринг тезисіне сәйкес Черчтың лямбда-есептеуін іске асырады, сондықтан бағдарлама математикалық функцияның жазылу түрі болып табылады. Математиканы патенттеуге болмайды. Демек, бағдарламалық құралды да патенттеуге болмайды.

Бағдарламалық қамтамасыз ету патенттік тікенекті ынталандырады

Патенттік қалыңдық – компаниялар жаңа технологияны дамыту үшін зерделейтін, тығыз патенттер желісі. Патенттік қалыңдықтардың түрлі нұсқалары бар, мысалы, бір инновация бірнеше патент иесімен қорғалғанда немесе бір өнім көптеген патенттермен қамтылғанда. Патенттік қалыңдықтардың салдары инновация жасау қиындығын арттыру, компаниялар арасындағы күрделі өзара лицензиялау қатынастары, сондай-ақ бағдарламалық жасақтама саласына жаңа кірушілердің келуін шектеу болып табылады.

Ғылыми-зерттеу және дамуды тежеу

Кейбір ғылыми зерттеулер мен сарапшылардың пікірлері патенттік жүйелердің технологиялық прогреске парадоксалды түрде кедергі келтіретінін, монополиялар мен ірі компанияларға өзгелерді индустриялық ғылым саласынан мүлдем шығарып тастауға мүмкіндік беретінін, бұл антимонополиялық заңдармен қайшы келетінін көрсетіп отыр. Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Гэри Беккер: "Егер оларды патенттік жүйеден шығарып тастаса, кейбір бағдарламалық қамтамастың жаңарулары азаюы мүмкін, бірақ даулы патенттік құқықтарға байланысты сот шығындарының қысқартылуы экономикаға осы шығындардың орнын толық өтеуге мүмкіндік берер еді" деген пікірді білдірді.

Инновацияларға кедергі

Электрондық шекаралар қоры екі жарым жыл бойы бағдарламалық қамтамасыз ету патенттерін зерттегеннен кейін Defend Innovation ақ парағын жариялады. Олар көптеген тым кең бағдарламалық қамтамасыз ету патенттері беріліп жатқанын, бұл шын мәнінде инновацияны тежейтінін анықтады. Өзара үйлесімділік инновацияны дамытуға көмектеседі деп саналады, ал патенттік жүйелер мұндай технологиялардың дамуын кедергі етуі мүмкін. Патенттердің инновацияға кез келген оң әсер ететінін көрсететін эмпирикалық деректер жеткіліксіз, сонымен қатар жүйе негізінен "инновацияны тоқтата тұрып, бәсекелестікті шектеуге тырысатын сәтсіз монополистерді қолдайды".

ҒЗҚ шығыны мен шығыны

Егер бағдарламалық жасақтаманы жасаушы патенттік адвокатты тазалау іздестіруін жүргізу және тазалау туралы пікір беру үшін жалдаса, іздестіру толық болатынына кепілдік жоқ. Әртүрлі патенттер мен жарияланған патенттік өтінімдерде бірдей түсініктерді сипаттау үшін әртүрлі сөздер қолданылуы мүмкін, сондықтан өнертабыстың әртүрлі аспектілерін қамтитын патенттер іздеуде көрінбеуі мүмкін. Тазалау іздестіруінің құны кіші бюджеті бар кәсіпорындарға немесе жеке өнертапқыштарға тиімді болмауы мүмкін. АҚШ үшін экономикалық пайда күмәнді. 2008 жылы жүргізілген зерттеуде американдық компаниялардың патенттерден (дәрі-дәрмектерді қоспағанда) алған жалпы табысы 1999 жылы шамамен 4 миллиард доллар болса, ал оған байланысты сот процестерінің құны 14 миллиард долларды құрады. Бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілер мен аппараттық өндірушілер патенттермен қамтылған стандарттар үшін лицензиялық төлемдерді төлеуге мәжбүр болуы мүмкін (қажетті патенттер). Мысалдар: H.264, MP3 және GIF (патенттелген LZW сығылу алгоритмін пайдаланады) және графика үшін JPEG.

Авторлық құқықтар

Дәстүрлі авторлық құқық бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуге қажетті үлкен инвестициялар жасауға мүмкіндік беретін жеткілікті қорғаныспен қамтамасыз еткендігі айтылады. Авторлық құқық – автордың (авторлардың) өзгелерге оның шығармашылық еңбегін лицензиясыз көшіруіне кедергі келтіруге берілген құқығы. Осылайша, нақты бағдарламаның авторы лицензиясыз сол бағдарламаны көшірген адамды сотқа шақыруға құқылы. Авторлық құқық қорғау автоматты түрде және дереу беріледі, авторлық құқықты мемлекеттік органда тіркеу міндетті емес, бірақ тіркеу қорғауды нығайтады. Авторлық құқықпен қорғалған материалды құпия ұстауға да болады.

Бағдарламалық жасақтама басқаша

Бағдарламалық бағдарламалар басқа электромеханикалық құрылғылардан өзгеше, себебі олар тек қана өздерінің функцияларымен ғана есептеледі. Кәдімгі электромеханикалық құрылғыны ойлап тапқан адам патент алу үшін жаңа физикалық ерекшеліктерді жобалауы тиіс. Ал бағдарламалық жасақтаманы құрастырушы бағдарламаның жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін жаңа функцияларды ғана жобалау керек. Бағдарламалық қамтамасыз ету – машинаның бір бөлігі. Компьютердің аппараттық бөлігі – жалпылама, ол компьютерде іске қосыла алатын барлық бағдарламалық жасақтамаларға ортақ функцияларды атқарады. Компьютерде іске қосылуға қабілетті әрбір бағдарламалық бағдарлама – компьютердің құрамдас бөлігі болып табылады. Патент сарапшылары көбінесе тексеретін патенттік өтінімдерде аталған нақты технологиялар туралы толыққанды білімге ие болмайды. Бұл, көбінесе, бағдарламалық жасақтама саласындағы микронишалардың көптігіне және сарапшылардың патенттік өтінімдерді қарауға жұмсай алатын уақыттың шектеулі болуына (көбінесе патентке 8 сағаттан да аз) байланысты. Сондықтан, кейде патенттер бұрыннан бар технологиялардың қарапайым кеңейтуі сияқты көрінетін өнертабыстарға да беріледі.

Ашық кодтың кемшілігі

Ашық кодты және еркін бағдарламалық жасақтама қауымдастығы, сондай-ақ ашық кодты пайдаланатын және дамытуға үлес қосатын көптеген компаниялар бағдарламалық жасақтама патенттеріне қарсы, себебі олар еркін бағдарламалық жасақтаманың таралуына бөгет жасайды немесе тоқтатып қоюы мүмкін. Олар патенттер ашық кодты және еркін бағдарламалық жасақтаманың (FLOSS) бірлескен еңбектерінен туындаған жаңалықтарға қарамастан, FLOSS-ты құлдырату қаупін тудырады деп есептейді.

Бағдарламалық жасақтама патенттерінің ақпарат көзі ретінде пайдалылығы шектеулі

Бағдарламалық жасақтама саласындағы кейбір патенттік ашыламалар кейбір бағдарламашыларға түсініксіз болып келеді; осының салдарынан, бағдарламашылар патенттерді техникалық ақпарат көзі ретінде көбінесе пайдаланбайды.

Ұзақ уақыт патент бойынша сотқа жүгіну

Бағдарламалық жасақтама индустриясында өнімнің өмірлік циклы жылдам өзгеріп отырады; өнім өзінің толық өмірлік циклын өтіп, оны құрайтын өнертабысқа патент беруге берілген кезде ескіріп кетуі мүмкін. АҚШ Патент және сауда белгілері бюросының 2015 жылғы ресми статистикасына сәйкес, "Компьютерлік архитектура, бағдарламалық қамтамасыз ету және ақпараттық қауіпсіздік" санатындағы патенттік өтініштерді қараудың орташа мерзімі шамамен екі жарым жылды құрады, бұл басқа барлық патенттік санаттардан басым. 2015 жылы еуропалық технологиялық патенттерді қараудың жалпы орташа мерзімі шамамен екі жарым жыл болды. Қытай, Корея, Жапония және Еуропадағы технологиялық патенттер бойынша алғашқы қарау мерзімі шамамен бір жылды құрады, ал АҚШ-та – екі жылдан кем. Еуропа мен АҚШ-та жалпы қарау мерзімі шамамен 26 айды құрайды, ал Қытай, Корея және Жапонияда ол 15-21 ай аралығында.

Патент тролльдері

Бағдарламалық қамтамасыз ету компаниялары патенттерді жинақтауға миллиардтаған доллар жұмсайды, ал сот процестері мен келісімдерге одан да көп қаражат жұмсалады – бұл қаражат жаңа және инновациялық бағдарламалық жетістіктерді жасауға тиімдірек жұмсалуы мүмкін. Патенттердің саны тым көп, бұл бағдарлама жасаушыларға жаңа бағдарлама жасауды қиындатады, себебі олар кездейсоқ құқық бұзушылыққа ұшырауы мүмкін. Инженерлер бұл олардың шығармашылығына кедергі келтіреді дейді. 2016 жылы IBM АҚШ-тың 8088 патенін алды, осылайша АҚШ патенттік кеңсесінен 24 жыл қатарынан ең көп патент алды. Олар ең жақын бәсекелесінен 2500 патенттен астам артық патент алды. IBM, Google және Oracle сияқты алып компаниялар «қызықты» деп саналатын жасанды интеллект сияқты салаларда мүмкіндігінше көп патенттерді жинақтап, кіші фирмалардың инновациялық әлеуетін шектеуге тырысады. NPE сот процестері 1990 жылдан 2010 жылға дейін айыпталушыларға, көбінесе технология компанияларына, жарты триллион АҚШ долларына жуық шығын келтірді. Бұл сот процестері технологияны дамытушылардың инновацияларға деген құлшынысын едәуір төмендетеді.

АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдері

2000 жылдан бері Жоғарғы Соттың бірнеше шешімдері, сондай-ақ оларды түсіндіру және іске асыру бойынша Федералды апелляциялық және аудандық соттардың шешімдері АҚШ-тағы бағдарламалық қамтамасыз ету патенттерінің мәртебесіне елеулі әсер етті. Олар, әсіресе, 1990 жылдары Федералды апелляциялық сот шешімдері нәтижесінде берілген мыңдаған бизнес-әдістемелік патенттерге әсер етті. Жоғарғы Соттың екі маңызды шешімі – Bilski v. Kappos және Alice v. CLS Bank болды, екіншісі бұрынғы Mayo v. Prometheus шешімінің компьютерге байланысты өнертабыстарға қолданылуын растады, онда компьютер абстрактілі принципті немесе бұрыннан бар бизнес-тәжірибені іске асыру үшін қолданылды. Сондай-ақ, АҚШ патенттік заңы бойынша бағдарламалық қамтамасыз ету патенттеріне қараңыз.

Бильский ісі

Бильский ісі тауар бағасының өзгеруінен сақтану әдістеріне қатысты патент өтінімін қарастырды, бірақ ПТО оны қабылдамады. «In re Bilski» шешімі бойынша Федералдық апелляциялық сот ПТО-ның патенттен бас тартуын қолдады, өйткені талаптар «машина немесе трансформация» тестінен өтпеді, және сот осы тестіні патентке қабілеттілікті анықтаудың жалғыз өлшемі деп қарады. Сот барлық бизнес-әдістер патентке жарамайды деп шешкен жоқ, бірақ судьялардың аз бөлігі бизнес-әдістер патент нысаны бола алмайды деген шешімге келген болар еді. Жоғарғы сот «Bilski v. Kappos» ісіндегі қабылдамау шешімін растады, бірақ оны абстрактілілікке тым көп берілгендік негізінде, егжей-тегжейлі түсіндірместен жасады. Ол Федералдық апелляциялық соттың «машина немесе трансформация» тестін патентке қабілеттіліктің жалғыз өлшемі ретінде көтеруін қабылдамады, оны тек «пайдалы меңзеу» деп атады. 5-4 дауыспен көпшілік барлық бизнес-әдістерді патенттеуге болмайды деп мәлімдеуден бас тартты, бірақ төрт судья мұндай ережені орнатуға дайын болған. Бірлескен пікірде соттың Бильский ісіндегі көптеген мәселелер бойынша бірауыздан шешім қабылдағаны, соның ішінде Федералдық апелляциялық соттың 1990-шы жылдардың соңындағы «State Street Bank» шешімін қабылдамауы айтылды. Бұл шешім кез келген техникалық немесе техникалық емес жетістіктерге (және осы жағдайда акция бағасының өзгеруін сандық қаржылық есептеуге) «пайдалы, нақты және материалдық нәтиже» беретін болса, патент беруге рұқсат берді. Жоғарғы соттың Бильский ісіндегі шешімі, талаптың абстрактілі идеяға бағытталғандығын анықтау бойынша нақты нұсқаулардың болмауына байланысты сынға ұшырады. Дегенмен, ол белгілі бір нақтылаулар жасады және Федералдық апелляциялық соттың бағдарламалық қамтамасыздағы патенттік істерде жаңа бағыт алғанын растады.

Майо ісі

Mayo v. Prometheus ісінде Жоғарғы Сот диагностикалық әдіске берілген патентті күштен шығарды, себебі ол жаңалықсыз табиғи қағиданы қолданған; Сот компьютерлік бағдарламалар және басқа да абстрактілі идеяларға қатысты істерге сілтеме жасады. Осы істе Сот абстрактілі идеяға патент беруге болмайтын талапты қалай анықтауға болатынын едәуір толыққанды сипаттады. Mayo әдістемесі патенттік жарамдылық саласында басымдыққа ие болды. Ол Flook және Neilson істерінің тәсілін қайта жаңғыртты, яғни талап етілген патент негізделген жатқылық қағиданы, идеяны немесе алгоритмді бұрынғы техниканың бір бөлігі ретінде қарастырып, патенттік жарамдылықты оның іске асырылуының жаңалыққа ие болуына байланысты қарастыру керек. Бұл келесіде сипатталатын "екі қадамдық" Alice тестісіне әкелді.

Кейінгі дамуы

Alice-тен кейін, Федералды округтік және аудандық соттар Alice-тің түсіндіруіне сүйене отырып, көптеген бизнес-әдістері мен бағдарламалық қамтамасыз ету патенттерін жарамсыз деп жариялады. Федералды округ судьясы Уильям Брайсон бұл мәселені былай қорытындылады: Қысқасы, мұндай патенттер, көбінесе өнертабыс терминологиясымен жамылғанмен, тек мәселені сипаттайды, оны шешу үшін белгілі бір функционалдық қадамдарды жариялайды және осы қадамдардың бір бөлігін орындау үшін стандартты компьютерлік операцияларды көрсетеді. Бұл патенттердің негізгі кемшілігі – олар практикалық мәселелерді шешетін «табыстық идеяны» қамтымайды және патенттің абстрактілік, жарамсыз идеядан «әлдеқайда артық» нәрсеге бағытталғанын қамтамасыз етпейді. [Alice және Mayo сілтемесі] Олар, негізінен, мақсаттардың функционалдық сипаттамаларынан гөрі, жаңашылдық шешімдерден аз нәрсені білдіреді. Бұдан өзге, олар талап етілген әдістерді функционалдық тұрғыдан сипаттайтындықтан, қарастырылып отырған мәселеге қатысты кез келген нақты шешімдерге кедерес келтіреді. [Alice және Mayo сілтемесі] Осы себептерге байланысты Жоғарғы Сот мұндай патенттерді «абстрактілік идеяларды» талап ету ретінде сипаттап, олар патентке жататын тақырыпқа бағытталмағанын анықтады.