Кіріспе
602–610 жылдар аралығында Византия императоры Фока (Фокас; Φωκάς (Phōkás); 547 – 5 қазан 610) – 602–610 жылдар аралығында Византия императоры болды. Алғашында Шығыс Рим армиясының орта буын офицері болған Фока, император Маврикийдің сарайымен келіспеушіліктерде наразылық білдірген әскерлердің өкілі ретінде көзге түсті. 602 жылы армия көтеріліс жасағанда, Фока көтерілістің табиғи жетекшісі болды. Көтеріліс сәтті аяқталып, Константинопольді басып алуға және 602 жылдың 23 қарашасында Маврикийдің құлауына әкелді, сонымен бірге Фока сол күні өзін император деп жариялады. Фока Константинополь элитасына, оған узурпатор және провинциялық адам ретінде сенімсіздікпен қарады. Сондықтан ол өзінің билігін жоғары әскери және әкімшілік лауазымдарға тағайындаған туыстарына негіздеуге тырысты. Ол бірден ішкі және сыртқы саясатта көптеген қиындықтарға тап болды, оларға тиімді жауап бере алмады. Ол ішкі оппозициямен күш қолданып, одан да көп адамды, тіпті өз үйінің мүшелерін де ашуландырды. Сонымен қатар, империяға бірнеше бағыттан қауіп төнді. Аварлар мен славяндар Балқан аймағына қайта-қайта шабуыл жасады, ал Сасанидтер империясы шығыс провинцияларын жаппай басып алды. Соңында Африка экзархы, Ескі Гераклий, Фокаға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, империяның барлық аймақтарында кең қолдау тапты. Фока көтерілісті басу үшін шекара әскерлерін пайдалануға тырысты, бірақ бұл шетелдік басқыншыларға империяның орталық аймақтарына енуге мүмкіндік берді. Ескі Гераклийдің ұлы Гераклий 610 жылдың 5 қазанында Константинопольді басып алып, өзін император деп жарияламас бұрын, Фоканы сол күні өлімге кестірді. Қалған дереккөздер Фокаға бірауызды түрде жаулы. Ол қатыгез тиран және узурпатор ретінде сипатталады, ол нақты немесе жорамалданатын оппозицияны қатыгездікпен жойды және империяны шетелдік агрессияға бейімдеді. Бұл дереккөздердің дұрыстығын анықтау қиын, өйткені Фоканың орнына келген Гераклий әулетінің императорлары оның беделін түсіруге мүдделі болды.
Phocas (Focas; Φωκάς (Phōkás); 5475 October 610) was Byzantine emperor from 602 to 610. Initially a middle ranking officer in the Eastern Roman army, Phocas rose to prominence as a spokesman for dissatisfied soldiers in their disputes with the court of the Emperor Maurice. When the army revolted in 602, Phocas emerged as the natural leader of the mutiny. The revolt proved to be successful and led to the capture of Constantinople and the overthrow of Maurice on 23 November 602 with Phocas declaring himself emperor on the same day. Phocas deeply mistrusted the uncooperative elite of Constantinople to whom he was a usurper and a provincial boor. He, therefore, attempted to base his regime on relatives whom he installed in high military and administrative positions. He immediately faced multiple challenges in domestic and foreign affairs to which he responded with little success. He dealt with domestic opposition with increasing ruthlessness which alienated even wider circles, including some members of his own household. At the same time, the Empire was threatened on multiple frontiers. Avars and Slavs renewed their destructive raids of the Balkans, and the Sasanian Empire launched a massive invasion of the eastern provinces. Finally, the Exarch of Africa, Heraclius the Elder, rebelled against Phocas and gained wide support throughout the empire. Phocas attempted to use border troops to crush the rebellion, which however only resulted in allowing the foreign invaders to break into the heartlands of the Empire. Heraclius the Elder's son, Heraclius, succeeded in taking Constantinople on 5 October 610, and executed Phocas on the same day, before declaring himself the emperor. Surviving sources are universally extremely hostile to Phocas. He is described as an incompetent tyrant and usurper who brutally purged any real or perceived opposition and left the Empire wide open to foreign aggression. The veracity of these sources is difficult to ascertain since emperors of the Heraclian dynasty who succeeded Phocas had a vested interest in tarnishing his reputation.
Ерте өмір
Фока, шамамен 547 жылы туған болуы мүмкін, себебі ол император болғанда 55 жаста екені айтылады. Ол және оның отбасы, болжам бойынша, фракий-римдік немесе Каппадокиялық текті болған. Фоканың Византия империясының тағын басып алуға дейінгі өмірі көлеңкеде қалған, бірақ ол император Морис тұсында төменгі шенді офицер болып қызмет еткені мәлім.
Ұрлықтау
602 жылы Византия әскері император Мориске қарсы көтерілді, себебі олар шаршап, Дунайдың солтүстігінде қыста да науқанды жалғастыру туралы бұйрықтарға ашуланып, бұрынғы жалақы кесілулеріне наразы болды. Әскер сол кезде жүзбасы болған Фокасты жаңа император деп жариялап, оны қалқанға көтеріп, император етіп сайлады (императорларды жариялаудың дәстүрлі тәсілі). 602 жылы 23 қарашада Фокас Патриарх Кириактың қолымен Хебдомондағы Әулие Иоанн Баптист шіркеуінде тәж кигізілді. Ол екі күннен кейін, 25 қарашада Константинополға кірді. Маврикий ұлдары Теодосий мен Тибериймен бірге қаладан қашып кетті, бірақ олар көп ұзамай қолға түсіріліп, өлім жазасына кесілді. Маврикийдің әйелі мен қыздары Неа Метаноя монастырына қамалды, кейіннен олар да өлтірілді.
Шетелдік қақтығыс
Бұрынғы император мен оның династиялық мұрагерлерін өлімге жібергеніне қарамастан, Фокас осал жағдайда қалды, бұл оны күшін жауларын тазалауға және қастандықтарды жоюға жұмсауға мәжбүр етті. Осыған байланысты және Византия империясының барлық аймақтарында кездескен жергілікті қарсылықтардың нәтижесінде, ол империя шекараларына жасалған сыртқы шабуылдарға тойтарыс бере алмады. Аварлар мен славяндар Византия империясының Балқан провинцияларына көптеген шабуылдар жасады, ал Сасани империясы империяның шығыс провинцияларын басып алды. Аварлар Салониканың солтүстігіндегі Балқандардағы барлық жерді иеленді. Христиан қалаларының халқы қырғынға ұшырады немесе тұтқынға алынды. Византиялықтар парсылардың қаупіне байланысты күштерінің көп бөлігін шығыс майданға жұмылдырды. Сасанидтер 591 жылы Мәурицпен жасасқан келісімге сәйкес онымен бейбіт қарым-қатынаста болған. Бірақ 603 жылы Фока Мәурицді тақтан құлатып өлтіргеннен кейін, парсылар империяға шабуыл жасады. Сасанидтер шығыс провинцияларын жылдам басып алды, бұл шығыс әскери магистрі Нарсесті олардың жағына көшуге итермеледі. Фока оған дереу жауап берді, оны қауіпсіз өтуге уәде етіп Константинопольге шақырды, бірақ ол келген кезде оны тірідей өртеп жіберді. 607 жылға қарай Сасанидтер Месопотамияны, Сирияны және Кіші Азияның көп бөлігін, тіпті Босфорға дейін басып алды. Оның билігі 610 жылы аяқталғанда, парсылар бұрыннан Ефратты кесіп өтіп, Зенобияны басып алған еді. Заманауи деректер парсылардың басып алған халыққа өте қатыгездікпен қарағанын көрсетеді. "Аяз Әулиенің ғажайыбы" осы қырғынды былай сипаттайды: "[Д]еймон бүкіл Шығыста, Киликияда, Азияда, Палестинада және содан Константинопольге дейінгі барлық жерде ашу-ызаның дауылдарын қоздырды: топтар енді тек қоғамдық жерлерде қан төгуге қанағаттанбай, үйлерге шабуыл жасап, әйелдерді, балаларды, қарттарды және ауру жастарды өлтірді; жастықтары мен осалдықтары олардың қырғыннан қашуына кедергі келтірді, олардың достары, таныстары және ата-аналары тоналды, және осының бәрінен кейін тіпті отқа берілді, сондықтан ең қайырлы халқы да қашып құтыла алмады."
<blockquote>[T]he devil raised the whirlwind of hatred in all the East, Cilicia, Asia, Palestine and all the lands from there to Constantinople: the factions, no longer content simply to spill blood in public places, attacked homes, slaughtered women, children, the aged, and the young who were sick; those whose youth and frailty impeded their escape from the massacre, [saw] their friends, acquaintances, and parents pillaged, and after all that, even set on fire so that the most wretched inhabitant was not able to escape.
Мұра
Фокасты византиялықтар мен қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі жау ретінде көрсетеді, бірақ Фоканың билігі туралы ең алғашқы дереккөздердің кейбіреуі Гераклий билігінің кезінде жазылған. Сақталған жазбалар толығымен бейтарап емес, ал авторлар Гераклийдің билігін нығайту үшін оны жамандауға жеткілікті себептерге ие болған. Мәдениет саласында Фока билігі Константин Ұлы орнатып, одан кейінгі барлық императорлар, Юлиан Апостатты қоспағанда, сақалсыз болған императорлық сән үлгісін өзгертті. Фока қайтадан сақал тағуды енгізді. Бұл сән Византия империясының соңына дейін сақталды. 607 жылдың 19 ақпанында император Фока Бонифаций III-ті Римнің жаңа епископы етіп тағайындады, содан кейін Рим үкіметі атынан императорлық жарлық шығарып, Бонифаций III-ті «Барлық шіркеулердің басшысы» және «Жалпы епископ» деп мойындады. Фока «Жалпы епископ» атағын Константинополь епархиясынан Рим епархиясына көшірді. Бонифаций Фокадан «Бақытты апостол Петірдің тақтысы барлық шіркеулердің басшысы болуы керек» деген жарлықты сұрап алып, «Жалпы епископ» атағы тек Рим епискобына ғана тиесілі екенін қамтамасыз етті. Бұл әрекет Константинополь патриархы Кириактың өзін «Жалпы епископ» ретінде орнату әрекетіне толық тоқтатты. Папаны «барлық шіркеулердің басшысы» деп жариялаған Фоканың жарлығы папалық басымдық және папалық билік туралы пікірталасқа үлкен әсер етті. Кейбір протестант тарихшылары Фоканың жарлығын (көбінесе 606 жылғы деп есептеледі) эсхатологиялық маңызы бар деп қарастырады. Мысалы, Эдвард Бишоп Эллиот өзінің «Хорае Апокалиптикае» еңбегінде Аян кітабының 11:3 аятындағы 1260 күнді 606 жылдан бастап 1866 жылы Италияның бірігуіне дейінгі кезең деп түсіндірді.
In calling the Pope the "head of all churches", Phocas' decree has been important in discussions about papal primacy and papal supremacy. Some Protestant historicist commentators have seen the decree of Phocas (usually taken to be in 606) as having eschatological significance. For example, in his Horae Apocalypticae, Edward Bishop Elliott took the 1260 days of Revelation 11:3 to be the period between 606 and the Unification of Italy in 1866.