Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрі
Species of bird
Дақты жаңғаққұс (Nucifraga caryocatactes) – еуразиялық жаңғаққұстан сәл үлкен сайрақ. Оның мүсіні жаңғаққұсқа қарағанда ірілеу, ал басы шоқысыз, жіңішке көрінеді. Денесінің қауырсыны көбінесе шоколадты қоңыр түсті, айқын ақ дақтар мен жолақтары бар (оңтүстік Азиядағы популяциялардың көп бөлігінде бұл дақтар мен жолақтар жоқ, олар кейде жеке түр ретінде қарастырылады – оңтүстік жаңғаққұсы N. hemispila). Қанаттары мен үстіңгі құйрығы көкшіл-жасыл жылтырмен қара түсті. Дақты жаңғаққұс – қазіргі таңда танылған жаңғаққұстардың үш түрінің бірі. Кашмир жаңғаққұсы (Nucifraga multipunctata) бұрын дақты жаңғаққұстың кіші түрі саналған. Осы туыстың тағы бір өкілі – Кларк жаңғаққұсы (N. columbiana) Солтүстік Американың батысында кездеседі.
The spotted nutcracker, Eurasian nutcracker, or simply nutcracker (Nucifraga caryocatactes) is a passerine bird slightly larger than the Eurasian jay. It has a much larger bill and a slimmer looking head without any crest. The feathering over its body is predominantly chocolate brown with distinct white spots and streaks (absent from most of the body in southern Asian populations, which are sometimes treated as a separate species, southern nutcracker N. hemispila). The wings and upper tail are virtually black with a greenish blue gloss. The spotted nutcracker is one of three currently recognized species of nutcracker. The Kashmir nutcracker (Nucifraga multipunctata) was formerly considered a subspecies of the spotted. The other member of the genus, Clark's nutcracker (N. columbiana), occurs in western North America.
Сипаттама
Түлкілі жаңғақжаңғақ - қоңыр қара түсті, кең қанатты, қысқа құйрықты қарғалар тұқымына жататын құс. Денесінің қауырсыны шоколадты қоңырдан қараңғы қоңырға дейін болады, беті, мойны, арқасы және ішкі жағы ақ дақтармен тығыз жабылады. Оның үлкен ақ лоральді дағы, ақ көз шеңбері, мойынға дейін созылатын қара қоңыр қақпағы, көгілдір-жасыл жылтырмен қараңғы қара қанаттары, толығымен ақ құрсауы және жоғары ақ бұрыштары бар қара құйрығы, сондай-ақ құйрығының астындағы ақ жолағы бар. Ұшқанда кең қанаттары, ақ құрсауы және қысқа құйрығы көзге шалынады; ұшуы толқынды. Қара мүсізі жұқа әрі ұзын, өткір ұшты, түрлеріне қарай мөлшері өзгеріп тұрады. Көздің қабығы, аяқтары мен тырнақтары қара түсті. Жаңғақжаңғақтың ұзындығы 32-38 см (мұнықтың ұшынан құйрықтың ұшына дейін), қанаттарының ені 49-53 см арасында болады. Дауысы еуразиялық жаңқаның даусына ұқсас, дыбысты және қатаң. Оны "крак-крак-крак-крак" деп сипаттауға болады.
The spotted nutcracker is a dark brown, broad winged, short tailed corvid. Body plumage is mid to dark chocolate brown, heavily spotted with white on face, neck, mantle and underparts. It has a large white loral spot, a white eye ring, blackish brown cap extending onto the nape, dark blackish wings with a greenish blue gloss, all white vent, and dark tail with white corners above and a white terminal band on the undertail. In flight, broad wings, white vent and short tail are noticeable; the flight undulating. The black bill is slender and rather long, sharply pointed, and varies in size amongst races. The iris, legs and feet are black. Nutcrackers range from 32–38 cm in length (from tip of beak to tip of tail) and have a wingspan ranging from 49–53 cm. The voice is similar to that of the Eurasian jay and is loud and harsh. It is described as kraak kraak kraak kraak.
Тамақтандыру
Бұл түрдің ең маңызды тағамдық ресурстары – әртүрлі қарағайлардың тұқымдары (Pinus sp.), негізінен суық климатты (алыс солтүстік және биік таулы) ақ қарағайлардың (Pinus subgenus Strobus) ірі тұқымдары бар түрлері: P. armandii, P. bungeana, P. cembra, P. gerardiana, P. koraiensis, P. parviflora, P. peuce, Сибірлік егіз қарағай P. pumila, P. sibirica және P. wallichiana. Кейбір аймақтарда, мұндай қарағайлар өспесе, шыршаның (Picea sp.) тұқымдары мен жаңғақтар (Corylus sp.) да диетаның маңызды бөлігін құрайды. Жаңғақтарды жейтін түрлердің қабықтарын жару үшін қалың мундеры болады, мундерінің ішкі жиегінде, негізіне жақын арнайы тігізгіш болады. Қабық тым қатты болса, ол жаңғақты аяқтарының арасына ұстап, мундерімен кескіштей шабады. Жаңғақтардың тілінде ерекше бейімделу кездеседі. Тілдің ұшы екі ұзын, сүйкімді қосымшаға бөлінеді, олар тырнақ тәрізді бетке айналған кератинмен қапталған. Бұл оларға қылқан жапырақты тұқымдарды ұстауға және қабығын сызуға көмектеседі деп саналады. Артық тұқымдар әрқашан кейін пайдалану үшін сақталады, және осы түр өзінің сүйікті қарағайларының жаңа ағаштарын себуге жауапты, соның ішінде Швейцария қарағайының (Pinus cembra) Орталық Еуропа Альпісіндегі кең аумақтарда, бұрын адамдар тазартып кеткен жерлерге қайта орналасуына да себепкер. Әртүрлі жәндіктер, сондай-ақ ұсақ құстар, олардың жұмыртқалары мен балапандары, кішкентай кеміргіштер және жол апатынан қалған өліктер де жейді. Ол бал арасы мен шершеңнің ұяларын құрттарын жеу үшін ашкереді.
The most important food resources for this species are the seeds (pine nuts) of various pines (Pinus sp. ), principally the cold climate (far northern and high altitude) species of white pine (Pinus subgenus Strobus) with large seeds: P. armandii, P. bungeana, P. cembra, P. gerardiana, P. koraiensis, P. parviflora, P. peuce, Siberian dwarf pine|P. pumila, P. sibirica and P. wallichiana. In some regions, where none of these pines occur, the seeds of spruce (Picea sp.) and hazel nuts (Corylus sp.) form an important part of the diet too. The forms that take hazel nuts have thicker bills for cracking their hard shells, with a special ridge on the inside of the bill edge near the base. If the shell is too hard, it holds the nut between its feet and hacks at it with its bill like a chisel. A special adaptation is found in the tongue of the nutcracker. The tip of the tongue forks with two long pointed appendages which are keratinized into nail like surfaces. This is thought to help them handle and shell conifer seeds. Surplus seed is always stored for later use and it is this species that is responsible for the sowing of new trees of their favoured pines, including the re establishment of the Swiss pine (Pinus cembra) over large areas in the Alps of central Europe formerly cleared by man. Various insects are also taken, and also small birds, their eggs and nestlings, small rodents and carrion such as roadkills. It digs out bumble bee and wasp nests avidly to get at the grubs.
Өсіру
Жаңғақ сығушы жұптар өмір бойы бірге болады, ал олардың аумағы 20-30 акрға дейін кеңейеді. Бұл түрдің өмір сүру ареалында ұя салу әрқашан ерте басталады, бұл өткен күзде жиналған қарағай жаңғақтарын тиімді пайдалану үшін жасалады. Ұя әдетте қылқан жапырақты ағаштардың биіктігінде салынады (кейде жапырақты ағаштар да қолданылады) және көбінесе күнге қарайтын жағында болады. Әдетте 2-4 жұмыртқа туады және олар 18 күндей күйілдейді. Екі жыныстың да балаларына тамақ беруге қатысады, олар шамамен 23 күнде ұшып кетеді және көптеген айлар бойы ата-аналарымен бірге қалады, олардан азық-түлік сақтау тәсілдерін үйренеді, бұл олардың қатал ортада тірі қалуы үшін өте маңызды.
Nutcracker couples stay together for life and their territory expands between 20 and 30 acres. Nesting is always early in this species across its whole range, so as to make the best use of pine nuts stored the previous autumn. The nest is usually built high in a conifer (sometimes broadleaved trees are used) and usually on the sunny side. There are normally 2 4 eggs laid and incubated for 18 days. Both sexes feed the young which are usually fledged by about 23 days and stay with their parents for many months, following them to learn the food storage techniques essential for survival in their harsh environment.
Тарату
Дақты жаңғақшардың кең таралған ареалы Скандинавиядан бастап Солтүстік Еуропа, Сібір және шығыс Азияға дейін, Жапонияны қоса, шығыстан батысқа қарай кеңінен созылған. Ол солтүстіктегі алып тайга шырша ормандарында мекендейді. Тағы үш оқшауланған популяция оңтүстіктегі таулы шырша ормандарынан табылады: біреуі Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропа тауларында (Альп, Карпаттар және Балқан түбегі таулары); екіншісі Батыс Гималайларда; ал үшіншісі Батыс Қытайдың теңіз жағалауында, Қытайдың солтүстік орталық бөлігіндегі салыстырмалы түрде кішкентай алшақтықпен солтүстік популяциядан бөлінген. Түршелердің таралуы туралы толық мәліметтер жоғарыдағы тізімде келтірілген. Кейбір популяцияларды мүсік мөлшері бойынша ажыратуға болады. Бұл түрдің ареалы өте кең, ол әлем бойынша 10 000 000 км²-ден астам аумақты қамтиды. Еуропадағы популяциясы да көп, шамамен 800 000 – 1 700 000 жекелеген құсқа жетеді деп есептеледі. Дақты жаңғақшарлар көшпес түрлер, бірақ шырша дәндерінің өнімі нашарлаған кезде, азық таппағанда ареалдан тысқары шығып кетеді, мұндайда жұқа мүсікті шығыс түршесі макроринхос осыған бейімдеуі мүмкін. Ұлыбританияда олар сирек кездеседі, бірақ 1968 жылы 300-ден астам жаңғақшар Ұлыбританияға Батыс Еуропаға жасалған үлкен шабуылдың бөлігі ретінде келді, бұл Сібірде ерте қысқы ауа райының салдарынан болған болуы мүмкін.
The spotted nutcracker has an extensive range forming a broad swathe east–west from Scandinavia right across northern Europe, Siberia and to eastern Asia, including Japan, inhabiting the huge taiga conifer forests in the north. Three further disjunct populations occur in mountain conifer forests further south, one centered on the mountains of central and southeast Europe (the Alps, the Carpathians and the Balkan Peninsula mountains); another in the western Himalayas; and the third in western China seaboard and separated from the northern population by a relatively small gap in the north centre of China. See subspecies list above for race distributions. Some of the populations can be separated on bill size. This species has a large range, extending over 10,000,000 km2 globally. It also has a large global population, with an estimate of between 800,000 1,700,000 individuals in Europe. Spotted nutcrackers are not migratory, but will erupt out of range when a cone crop failure leaves them short of a food supply, the thin billed eastern race macrorhynchos being the more likely to do this. Britain records very sporadic vagrants, but in 1968 over 300 nutcrackers visited Britain as part of a larger irruption into western Europe, probably due to a spell of early cold weather in Siberia.