Британдық идеализм: Тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Философиялық ағым

Абсолюттік идеализмнің бір саласы болған британдық идеализм – XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың басына дейін Ұлыбританияда зор ықпалға ие болған философиялық ағым. Бұл қозғалыстың басшылары Т. Грин (1836–1882), Ф. Х. Брэдли (1846–1924) және Бернард Босанке (1848–1923) болды. Олардан кейін J. H. Muirhead (1855–1940), J. M. E. McTaggart (1866–1925), H. H. Joachim (1868–1938), A. E. Taylor (1869–1945) және R. G. Collingwood (1889–1943) екінші буын өкілдері болды. Дәстүрдегі соңғы маңызды тұлға Г. Р. Г. Мюре (1893–1979) болды. Британдық идеализмнің ерте доктриналары жас Кембридж философтары Г. Э. Мур және Бертран Расселді жаңа философиялық бағыт – аналитикалық философияны құруға жетеледі.

Шолу

Британдық идеализмде жалпы алғанда бірнеше кең үрдістер болды: Абсолютке деген сенім (бір ғана бәрін қамтитын шындық, ол белгілі бір мағынада үйлесімді және бәрін қамтитын жүйе құрайды); Абсолюттің құрылымын ұғынуға және оның өзі құрылым ретінде ақылға жоғары орын беру; сондай-ақ, ой мен объект арасындағы қарама-қайшылықты қабылдауға құлықсыздық, шындық ой мен объектінің берік байланыстағы бірлігінен тұрады. Британдық идеализм негізінен неміс идеалистік қозғалысынан – әсіресе Иммануил Кант пен Г.В.Ф. Гегель сияқты философтардан дамыды, оларды Грин және басқалар британдық философияның эмпиризмнің күйреуінен кейінгі құтқарылуы ретінде сипаттады. Томас Карлайл ағылшын тілді әлемге неміс идеализмін танытуға үлкен үлес қосты, ал оның өз еңбектері де британдық идеализмге зор әсер етті. Бұл қозғалыс Джон Локк, Дэвид Юм, Джон Стюарт Милль, Генри Сиджвик және басқа да эмпирицистер мен утилитаристердің ойлауына қарсы реакция болды. 1860 жылдардың басына дейін Гегельдің еңбектерінің дәл аудармалары Ұлыбританияда қолжетімді болған жоқ. Алайда, 1865 жылы Джеймс Хатчисон Стирлингтің «Гегельдің құпиясы» атты кітабы жарық көргеннен кейін жағдай өзгерді, ол Ұлыбританияда көптеген жақтастарға ие болды деп есептеледі. Британдық идеализмге Гегельдің кең ауқымда әсері болды және ол Гегельдің кейбір терминологиясын мен ілімдерін қабылдады. Мысалдарға жоғарыда аталған Абсолют қана емес, сонымен қатар ішкі қатынастар туралы ілім, шындықтың үйлесімділік теориясы және нақты әмбебап ұғымы жатады. Кейбір зерттеушілер Брэдлидің кейбір жазбаларында диалектикалық құрылымды байқады. Бірақ британдық идеалистердің көбі Гегельдің философиясын толыққанды қабылдаған жоқ, ал оның логикаға қатысты маңызды еңбектері олардың ойлауында ешқандай қолдау таппаған сияқты. Екінші жағынан, Г.Р.Г. Мюр «Гегельдің терең зерттеушісі» болды және ол «өмір бойы Гегельдің 'орталық онтологиялық тезисіне' берілді». Саяси тұрғыдан алғанда, британдық идеалистер жеке тұлғаның сынық және «атомдық» түрі деп санайтын Герберт Спенсер сияқтылардың көзқарастарын, сондай-ақ Дж.С. Милльдің утилитаризмін және Сидни мен Беатрис Уэбб сияқты фабиандық социалистердің «социализмін» жоққа шығарумен айналысты. Идеалистік көзқарас бойынша, адамдар Спенсер мен оның ізбасарлары жеткілікті түрде мойындамайтын, бірақ жеке бастама мен «өзін-өзі іске асыру» олардың еңбектерінде де маңызды роль атқаратын әлеуметтік жандар болып табылады. Алайда, британдық идеалистер мемлекетті Гегель айтқандай қастерлемеді; Грин, атап айтқанда, жеке адамды құндылықтың жалғыз ортасы ретінде атап көрсетті және мемлекеттің болуы жеке адамдардың өміріндегі құндылықты іске асыруға үлес қосса ғана ақталады деп мәлімдеді. Грин мен Босанке сияқты тұлғалар әлеуметтік реформаларға да белсенді қатысты.

British idealism was generally marked by several broad tendencies: a belief in an Absolute (a single all encompassing reality that in some sense formed a coherent and all inclusive system); the assignment of a high place to reason as both the faculty by which the Absolute's structure is grasped and as that structure itself; and a fundamental unwillingness to accept a dichotomy between thought and object, reality consisting of thought and object together in a strongly coherent unity. British idealism largely developed from the German idealist movement—particularly such philosophers as Immanuel Kant and G. W. F. Hegel, who were characterised by Green, among others, as the salvation of British philosophy after the alleged demise of empiricism. Thomas Carlyle did much to bring awareness of German idealism to the English speaking world, and his own contributions were also highly influential on British idealism. The movement was a reaction against the thinking of John Locke, David Hume, John Stuart Mill, Henry Sidgwick, and other empiricists and utilitarians. Up until the early 1860s accurate translations of Hegel's works were not available in Britain. However, this situation changed in 1865 with the publication of James Hutchison Stirling's book The Secret of Hegel, which is believed to have won significant converts in Britain. British idealism was influenced by Hegel at least in broad outline, and undeniably adopted some of Hegel's terminology and doctrines. Examples include not only the aforementioned Absolute, but also a doctrine of internal relations, a coherence theory of truth, and a concept of a concrete universal. Some commentators have also pointed to a sort of dialectical structure in e. g. some of the writings of Bradley. But few of the British idealists adopted Hegel's philosophy wholesale, and his most significant writings on logic seem to have found no purchase whatsoever in their thought. On the other hand, G. R. G. Mure was "a deep student of Hegel"
who "was committed to Hegel's 'central ontological thesis' all his life." On its political side, the British idealists were largely concerned to refute what they regarded as a brittle and "atomistic" form of individualism, as espoused by e. g. Herbert Spencer, but also the utilitarianism of J. S. Mill and the 'socialism' of the Fabian Socialism such as Sidney and Beatrice Webb. On the idealist view, humans are fundamentally social beings in a manner and to a degree not adequately recognized by Spencer and his followers, yet individual initiative and 'self realisation' are also central to their accounts. The British Idealists did not, however, reify the State in the manner that Hegel allegedly did; Green in particular spoke of the individual as the sole locus of value and contended that the State's existence was justified only insofar as it contributed to the realization of value in the lives of individual persons. Figures, such as Green and Bosanquet were active in social reform, as well,

Британдық идеализмнің Ұлыбританиядағы беделі Бертран Рассел мен Г.Э. Мур, британдық идеалистік дәстүрде білім алған, оған қарсы шыққанда әлсіреді. Мур, әсіресе, идеализмге қарсы нақты аргументтер келтірді, олар тез арада қабылданды. 1950 жылдардың соңында Г.Р.Г. Мюр өзінің «Ақиқаттан бас тарту» (Оксфорд, 1958) еңбегінде Расселді, Людвиг Витгенштейн мен аналитикалық философияның кейбір аспектілерін идеалистік тұрғыдан сынға алды. Британдық идеализм Ұлыбританияда ғана емес, Британ империясының барлық аймақтарында, сондай-ақ Шығыс Азияда да ықпалды болды. Оңтүстік Африкадағы Альфред Хорнле, Канададағы Джон Уотсон, Үндістандағы Сарвепалли Радхакришнан және Қытайдағы Ян Чанджи сияқты философтар өз идеалистік көзқарастарын қалыптастыруда идеалистік метафизика мен саяси философияны пайдаланды. Британдық идеализмнің АҚШ-тағы ықпалы шектеулі болды. Жосия Ройстің ерте ойлары, оның танымал емес замандастарының біразы сияқты, неогельдік сипатқа ие болды. Америкалық рационалист Брэнд Бланшард Брэдли, Босанке және Грин (және басқа да британдық философтар) ықпалында болды. Алайда, тіпті бұл шектеулі ықпал да ХХ ғасырдың соңғы жартысында әлсіреп кетті. Бірақ 1990 жылдардан бастап, Майкл Оукшотт қауымдастығының құрылуы және Коллингвуд, Грин және Босанке еңбектеріне жаңаша назар аудару сияқты факторлардың нәтижесінде бұл идеяларға қызығушылық қайта жанданды.

Анықтамалар және қосымша оқу

Уильям Свит, ред., Британдық идеализмнің биографиялық энциклопедиясы, Лондон; Нью-Йорк: Континуум, 2010. В. Дж. Мандер, Британдық идеализм: Тарих, Нью-Йорк, Оксфорд университетінің баспасы, 2011. Колин Тайлер, «Барлық тарих – ойлау тарихы»: бәсекелес британдық идеалистік тарихнамалар». Философия тарихы жөніндегі британдық журнал 28.3 (2020): 573–593; Т. Х. Грин, Эдвард Кейрд және Ф. Х. Брэдлиге назар аударыңыз. Сорли, Уильям Ричи. 1920. Ағылшын философиясының тарихы. Идеализмге ерекше басымдық берілген ағылшын тіліндегі философияның ерекше есебі, кейіннен «Британдық философияның тарихы, 1900 жылға дейін» деп қайта жарияланды. онлайн. «Британдық абсолютті идеализм: Гриннен Брэдлиге дейін», Джереми Данхам, Иэн Гамильтон Грант және Шон Уотсон (ред.), Идеализм Дурхам: Акьюмен, 2011.