Кіріспе

Бұл Шотландия аралдарының тізімі, оның құрлығы Ұлыбритания аралының бір бөлігін құрайды. Сондай-ақ, түрлі кестелер мен тізімдер де қосылған. Осы тізімде қолданылатын теңіз астындағы аралдың анықтамасы: "күнделікті түрде теңіз суымен қоршалған жер, бірақ әрқашан толқындардың барлық кезеңінде емес, көпірлер мен бұғаздар сияқты адам жасаған құрылыстарды есепке алмай". Шотландияда шамамен 900 теңіз астындағы арал бар, олардың көпшілігі төрт негізгі топқа жатады: Шетланд, Оркней және Гебрид аралдары, ішкі Гебрид аралдары мен сыртқы Гебрид аралдары деп бөлінеді. Клайд, Форт және Солвей шығастарында аралдар шоғыры, ал Шотландияның көптеген тұщы су көлемінде, оның ішінде Лох-Ломонд және Лох-Мариде көптеген кішкентай аралдар бар. Ең ірі арал – Льюис және Харрис, оның ауданы 2179 шаршы километрді құрайды, сондай-ақ 40 гектардан асатын ауданы бар тағы 200 арал бар. Қалғандарының арасында Стаффа және Фланнан аралдары сияқты, олардың кішкентай өлшемдеріне қарамастан, жақсы танымал. Аралдардың геологиясы мен геоморфологиясы әртүрлі. Мысалы, Скай мен Мулл таулы, ал Тири мен Сандай сияқтылары салыстырмалы түрде төмен жатыр. Көптеген аралдардың негізі 3 миллиард жыл бұрын пайда болған ежелгі Археандық Льюисиан гнейсінен тұрады; Шапинсей және басқа Оркней аралдары 400 миллион жыл бұрынғы Ескі Қызыл құмтастан құралған; ал Рум сияқтылары соңғы Терциарлық жанартаулардан пайда болған. Көптеген аралдар күшті толқындарға тап болады, ал Скарба мен Юра арасындағы Корривркан толқыны әлемдегі ең ірі маңайлардың бірі болып саналады. Басқа күшті толқындар Шотландия мен Оркней арасындағы Пентленд-Ферт теңізінде кездеседі, және тағы бір мысал – Скарба мен Лунга арасындағы "Сұр Ит". Оркней 2013 және 2014 жылдары Halifax сапалы өмір сауалы бойынша Шотландияда өмір сүруге ең жақсы орын деп бағаланған. Роколл – Солтүстік Атлантикадағы кішкентай тасты арал, ол 1972 жылғы Роколл аралы заңымен Шотландияның бөлігі деп жарияланды. Алайда, басқа мемлекеттердің иелігінде болмауына және басқа да прецеденттерге қарамастан, талаптың заңдылығын Ирландия Республикасы, Дания және Исландия даулап отыр, ал кейбіреулер оның халықаралық құқықта күшін жоғалтуы мүмкін деп санайды.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша Шотландияның 94 аралында тұрғындар тұрады, оның 89-ы – құрлықтан алшақ жатқан аралдар. Дегенмен, «арал» деген ұғымның және уақтылы түрде мекендеудің анықтамаларында түрлі қиындықтар бар. Сондай-ақ, Шотландияның Ұлттық тізілімі 2001 жылы мекенделген, бірақ 2011 жылы мекенделмеген 17 аралды, немесе «мекенделген аралдардың NRS статистикалық географиясына енген, бірақ 2001 немесе 2011 жылғы санақ кезінде тұрақты тұрғындары болмаған» аралдарды тізімдейді. Бұл тізімде көрсетілмеген, бірақ адамдар тұратыны белгілі бірнеше аралдар да бар. Ең көп мекенделген аралдары бар жергілікті басқару кеңестері: Аргилл және Бьют – 23 арал, Оркней – 20 арал, Шетланд – 16 арал, және Хайленд және Comhairle nan Eilean Siar – 14 аралдан. Сонымен қатар, Солтүстік Эйрширде үш, ал Файф, Перт және Кинросс, Стирлинг және Батыс Данбартонширде бір-бір арал бар. Аргилл және Бьюттегі соңғы үш аталған және екі арал теңіздік емес, тұщы сулы аралдар болып табылады. Бұрын тұрғындары болған көптеген кішкентай аралдар қазірде қараусыз қалған. 19 ғасырда Паббай және Фуаих Мòр сияқты аралдардағы адамдар Таулы аймақтарды тазарту кезінде күштеп шығарылған, нәтижесінде көптеген аймақтарда зор шығынға ұшырады. Гебрид аралдарынан жаппай көші-қон 19 ғасырдың ортасындағы ең жоғары деңгейге жетті, бірақ кейбір аймақтарда 1770 жылдардың басында-ақ басталды. 1755 жылы Шотландия халқының 20%-ы фермерлік округтерде тұрды, бірақ 1961 жылы бұл көрсеткіш 5%-ға дейін төмендеді. Басқа мысалдарға Мингулай, Носс және 20 ғасыр бойы тасталған Сент-Килда архипелагы жатады. Төмендеу әсіресе шалғайдағы аралдарда байқалады, олардың кейбіреулері әлі де халықтың азаю қаупіне тап болып отыр. Төмендегі кесте соңғы санақ бойынша ең көп халқы бар он аралдың халық санының өзгеруін көрсетеді. Жалпы тенденциялар – қазіргі заманның басында халық санының өсуі, содан кейін 19 ғасырдың ортасынан бастап азаю. Оркнейден басқа барлық жағдайларда ең жоғары халық саны 1932 жылға дейін, ал ең төменгі көрсеткіш – индустриалдық революциядан кейін 1960 жылдан кейін тіркелген. Содан кейін жалпы өсім байқалды, бірақ кейбір аралдарда халық азаюы жалғасуда. 1991 және 2001 жылдар аралығында аралдардың жалпы халқы 3%-ға төмендеп, 99 739 адамды құрады, бірақ 35 аралдың халқы өсті. Керісінше, 2001 және 2011 жылдар аралығында Шотландия аралдарының халқы 4%-ға өсіп, 103 702 адамға жетті.

Заңнама

2013 жылдың шілдесінде Шотландия үкіметі Оркни, Шетланд және Батыс аралдардағы үш аралдық кеңеске биліктің өкілетін беру ниетін білдіретін Лервик декларациясын қабылдады және сол жылдың соңында оны іске асыруға міндеттенді. 2017 жылы мемлекеттік органдар үшін "аралдық саясатты ескеруді" (адам тұрмайтын аралдарды қоса алғанда) міндетті ету мақсатында Аралдар заңы жобасы енгізілді. Заң жобасы 2018 жылдың 8 ақпанында бірінші кезеңнен өтті.

Басқа элементтер

"Инч" (Innis) атауы аралды (мысалы, Инчкеннет, Инчкольм) білдіре алады, бірақ батпақпен қоршалған құрлықты да белгілеуге қолданылады, мысалы, Маркинч, Инш. Eilean – гаэль тілінде "арал" деген мағынаны білдіреді. Дегенмен, Inistrynich, Eilean na Maodail, Eilean Dubh және Liever Island – олардың аттарына қарамастан, Лох-Ау көліндегі аралдар емес, құрлықтың шетке қарай созылған бөліктері. Сол сияқты, Лох-Файндағы Эйлен Аойде де. Қара арал гаэль тілінде An t Eilean Dubh деп аталады, ал Eilean Glas – Scalpay аймағының бір бөлігі. "Holm" сөзі Шотландияның оңтүстігінде, әсіресе, құрлыққа қатысты жер-атаулардың соңында жиі кездеседі, мысалы, Лангхолм, Кирк Йетхолм, Холмхед (Камнок қаласының жанында), Холмхилл (Торнхилл, Нитсдейлдің жанында). Бұлардың кейбіреулері бұрын өзендегі аралдар немесе батпақпен қоршалған құрлық болған. "Holm" сөзі Holmsgarth атауында кездеседі, қазір бұл Lerwick қаласының маңындағы және Шетланд аралдары мен Оркней аралдарындағы Холм приходының бөлігі. Олардың екеуі де жеке аралдар емес.

Материктік аумақтардың аттарымен аталған аралдар

Сол сияқты, кейде аралдың атауы жақын маңдағы материктегі немесе ірі көрші аралдың атымен немесе керісінше аталуы мүмкін. Мысалдар: Vementry, бастапқыда аралдың аты болған, бірақ оның аты жақын маңдағы фермаға берілген; Олдэни аралы, оның аты Олдэниге берілген; Крэмонд аралы, көршілес Крэмонд (Эдинбург ауданы) атымен аталған; және Сыртқы Гебрид аралдарындағы Эилэн Меаласта, Льюис аралындағы Меалистаның атымен аталған. Easdale атауы, көне гаэль тілінде "сарқырама" дегенді білдіретін *eas* және норвег тілінде "долина" дегенді білдіретін *dal* сөздерінің қосылуынан пайда болған секілді. Дегенмен, бұл кішкентай, тегіс аралға ешқайсысы да сипаттама ретінде сай келмейді, және аты жақын маңдағы Сейлдегі сол аттас ауылдан шыққан болуы мүмкін.

Қоры

Шотландияда шамамен 275 теңіз үйірмесі бар деп есептеледі, олардың шамамен 110-ы Шетланд аралдарының жағалауында орналасқан. Ең биіктері – Стак-ан-Армин және Стак-Ли, Сент-Килда. 1967 жылдың шілде айында 15 миллион адам Хойдың қариясына көтерілуді BBC телеарнасынан тікелей эфирде тамашалады. Дегенмен, әсіресе Шетландтағы алыс орналасқан үйірмелердің көпшілігіне тау шағасымен көтерілуге әрекет жасалғаны туралы ешқандай жазба қалмаған.