Кіріспе

Жұмыртқа тудыратын жануарлар арасында сарысы (/'//j//ou//k/; вителлус деп те аталады) – жұмыртқаның қоректік бөлігі, оның негізгі қызметі – дамитын ұрықтың тамақтануын қамтамасыз ету. Кейбір жұмыртқа түрлерінде сарыс болмайды, мысалы, олар жеткілікті тамақ бар жағдайда (паразиттік қожайынның денесі сияқты) немесе ұрық аналық денесінде дамитын болса, әдетте плацента арқылы тамақтандырылады. Анасы ұрықты тікелей қамтамасыз ететін репродуктивтік жүйелер матротрофтық деп аталады, ал ұрық сарыс арқылы қамтамасыз етілсе – лецитотрофтық деп аталады. Көптеген түрлерде, мысалы, барлық құстарда, көптеген бауырымен жорғалаушылар мен жәндіктерде сарыс ананың көбею жолында құрылған арнайы сақтау мүшесі түрінде болады. Көптеген басқа жануарларда, әсіресе өте кішкентай түрлерде, мысалы, кейбір балықтар мен омыртқасыздарда сарыс материалы арнайы мүшеде емес, жұмыртқа жасушасының ішінде орналасады. Сақталған тамақ ретінде сарыс көбінесе витаминдерге, минералдарға, липидтерге және белоктарға бай. Белоктар ішінара өздері тамақ ретінде, ішінара басқа қоректік заттардың сақталуын және жеткізілуін реттеуде қатысады. Мысалы, кейбір түрлерде жұмыртқа жасушасындағы сарыстың мөлшері ұрықтанғаннан кейін болатын даму процестеріне әсер етеді. Сарыс – протоплазма сияқты тірі клеткалық материал емес, көбінесе пассивті материал, яғни деутоплазма. Тамақ материалы мен оған байланысты басқару құрылымдары оогенез кезінде жеткізіледі. Материалдың бір бөлігі аналық дене берген түрінде сақталады, ал бір бөлігі жұмыртқадағы арнайы емес тіндер арқылы өңделеді, ал биосинтездің бір бөлігінің соңғы түріне жұмыртқаның өзінде айналады. Жануарлардан басқа, басқа да организмдер, мысалы, балдырлар, әсіресе огомалыларда, әйел гаметаларында ресурстарды жинақтауы мүмкін. Гимнопермдерде әйел гаметофитінің қалдықтары да тамақ көзі ретінде, ал гүлді өсімдіктерде эндосперм ретінде қызмет етеді.

Торық жұмыртқа сарысы

Құс жұмыртқасының сарысы көбінесе сары түсті болады. Ол шар тәрізді және жұмыртқаның ақ бөлігінде (альбумен немесе глайр деп те аталады) шалаза деп аталатын бір немесе екі спиральді талшық арқылы тоқылған күйде болады. Сарысы массасы, жұмыртқамен бірге (ұрықтанғаннан кейін эмбрион), клеткалық мембранадан өзгеше құрылысы бар вителлин мембранасымен қапталған. Сарысы көбінесе оолемаға сыртқы жағынан орналасқан, жұмыртқа жасушасының цитоплазмасында жиналмайды (мысықтарда болатындай), құс жұмыртқасының (нақты мағынасында) және оның сарысы бір алып жасуша деген пікірге қарсы келеді. Ұрықтанғаннан кейін эмбрионның бөлінуі ұрықтық дискінің пайда болуына алып келеді. Тағам ретінде тауық жұмыртқасының сарысы витаминдер мен минералдардың маңызды көзі болып табылады. Онда жұмыртқаның барлық майы мен холестерині, сондай-ақ ақуыздың шамамен жартысы бар. Егер жұмыртқаны қуырып жатқанда бұзбаса, сарысының айналасындағы ақ бөліктің жалпақ қабаты ерекше "күнге қарап пісірілген" пішіндес болады. Екі компонентті пісірмес бұрын араластырса, омлеттер мен жұмыртқаның қайнатылған түріндегідей, сары түсті (құстың түріне қарай ашық сарыдан алқызыл сарыға дейін) масса пайда болады.

Қолданылуы

Жұмыртқаның ішінде дамып келе жатқан эмбрион оның сарысын қоректік зат ретінде пайдаланады. Кейде оны пісіру үшін жұмыртқа ағынан бөліп алады, жиі эмульгатор ретінде қолданылады және майонез, құймақ, голланд соусы, крем-брюле, авогелемоно және овос молес сияқты тағамдарда қолданылады. Ол сурет салуда дәстүрлі жұмыртқа темперасының құрамына кіреді. Ол жұмыртқа сарысы агар ортасын жасау үшін қолданылады, бұл Clostridium perfringens бактериясын анықтауға көмектеседі. Жұмыртқа сарысында антиглобулин (IgY) деп аталатын антидене болады. Бұл антидене аналық тауықтан жұмыртқа сарысына пассивті иммунитет арқылы беріледі, ол эмбрион мен жаңа туған баланы микроорганизмдердің шабуылынан қорғайды. Жұмыртқа сарысынан Advocaat немесе eggnog сияқты ликерлер дайындауға болады. Жұмыртқа сарысынан жұмыртқа майын алады, ол косметикалық, тамақтану және емдік мақсаттарда қолданылады.

Қызылша ақуыздары

Жұмыртқаның сарысындағы әртүрлі белоктардың өзгеше рөлдері бар. Фосвитиндер дамушы ұрық үшін кальций, темір және басқа катиондарды жинақтауда маңызды. Фосвитиндер табиғаттағы ең көп фосфориленген (10%) белоктардың бірі болып табылады; фосфат топтарының жоғары концентрациясы металдарды кластерлерде тиімді байланыстыру орындарын қамтамасыз етеді. Липовителлиндер липидтер мен металдарды сақтауға қатысады және құрамында шамамен 16% (салмақ бойынша) ковалентті байланыссыз липидтердің әртүрлі қоспасы бар, олардың көп бөлігі фосфолипидтер. Липовителлин 1 екі тізбек – LV1N және LV1C-ден тұрады.

Қызылшаның витаминдері мен минералдары

Жұмыртқаның сарысы жұмыртқаның кальций, темір, фосфор, мырыш, тиамин, В6 витамині, фолат, В12 витамині және пантотен қышқылының 90%-дан астамын құрайды. Сонымен қатар, жұмыртқаның сарысы майда еритін А, Д, Е және К витаминдерінің барлығын, сондай-ақ барлық қажетті май қышқылдарын қамтиды. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің мәліметінше, үлкен жұмыртқаның бір сарысында шамамен 22 мг кальций, 66 мг фосфор, 9,5 микрограмм селен және 19 мг калий болады.

Екі жапырақты жұмыртқа

Екі сары ақуызды жұмыртқалар овуляция тым жылдам болғанда немесе бір сары ақуыз екіншісімен бірігіп кеткенде пайда болады. Мұндай жұмыртқалар жас тауықтың репродуктивті циклының әлі толық синхронды болмауынан туындауы мүмкін. Екі сары ақуызды жұмыртқалардан адам араласпаса, сирек жарып шығады, себебі балапандар бір-бірінің жарып шығу процесіне кедеріл келтіреді және тірі қалмайды. Көп сары ақуызды жұмыртқалар өте сирек кездеседі, алайда тауықтар кейде тіпті үш сары ақуызды жұмыртқалар туады.

Жұмыртқасы жоқ жұмыртқалар

Жұмыртқаның сарысы жоқ жұмыртқаны "көктай" немесе "жел жұмыртқасы" деп, немесе ескіше "аталық жұмыртқа" деп атайды. Мұндай жұмыртқа көбінесе жас тауықтың алғашқы жұмыртқалап салуы болып табылады, оның жұмыртқа салу механизмі толық жетілмеген кезде пайда болады. Ересек тоқтар сирек сарысы жоқ жұмыртқа салады, бірақ кейде көбею тінінің кішкене бөлігі жұмыртқа жолынан түсіп кетеді. Мұндай тіндік бөлік жұмыртқа бездерін сарыз сияқты реакцияға түсіріп, оны ақуызбен, қабықшамен және қабықпен орап, жұмыртқа жолынан өткізеді. Осының салдарынан жұмыртқаның ішінде сарыздың орнына кішкентай сұр тіндік бөлік кездеседі. Бұл жұмыртқаларда сарыз болмайтындықтан, олар дамып жұмыртқаға айнала алмайды, сондықтан бұрын оларды қорас салған деп есептеген. Бұл типтегі жұмыртқалар түрлі құстарда кездеседі, мысалы, әдеттегі және кездейсоқ тауықтарда, гинеялық тауықтарда және котурник кекірттерінде табылады.

Қабықтың түсі

Жұмыртқа сарысының түсі тауық жемінің құрамына тікелей байланысты. Егер тауыққа сары, майда еритін пигменттер көп мөлшерде берілсе, мысалы, қара жасыл өсімдіктердегі каротиндер (алфальфа сияқты), жұмыртқа сарысының түсі көбінесе сары болады. Жұмыртқа сарысының түсіне көп мән берілгенімен, ол жұмыртқаның қоректік құндылығын сенімді түрде көрсетпейді. Мысалы, сары түс беретін табиғи пигменттердің кейбіреуі – ксантофилдер, олардың қоректік құндылығы төмен, ал организмде А провитамині ретінде әрекет ететін каротиноидтер емес. Сонымен қатар, А витаминіне бай, бірақ А провитаминдері мен ксантофилдері жоқ тамақпен тамақтану, кез келген түрлі сарыстан кем емес, түссіз сарыстың пайда болуына әкелуі мүмкін. Жұмыртқа сарысы, әсіресе бос жайылымдағы жұмыртқалардың сарысы, олардың жеміндегі пигменттерге байланысты, ақ түске жуықтан бастап, сары, қызғылт сары, тіпті қызыл немесе зәйтүн жасыл түске дейін әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, құстарды көп мөлшерде болгар бұрышымен (капсикум) тамақтандыру қызыл немесе терең қызғылт сары сарыстың түсіне әкеледі. Бұл жұмыртқаға кошениль сияқты бояулар қосумен ешқандай қатысы жоқ.

Балықтарда

Барлық сүйекті балықтар, кейбір акулалар мен шаяндар дамудың белгілі бір кезеңінде сары қабықшаға ие, ал барлық жұмыртқа туатын балықтар шабалғаннан кейін де сары қабықшаны сақтайды. Ламниформды акулалар - жұмыртқа туғызғыш, олардың жұмыртқалары аналық ішінде жарылады; ұрықтанбаған жұмыртқаларды жеуден басқа, туа білмеген акулалар жатыр ішінде каннибализмге қатысады: күштірек шабақтар нашаррақ туындастарын жейді.