Анджей Вайда: Польшаның көрнекті кинорежиссері

Кіріспе

Польша кинорежиссері (1926–2016)

Анджей Витольд Вайда (; 6 наурыз 1926 – 9 қазан 2016) – поляк кино және театр режиссері. Құрметті «Оскар», «Алтын пальма» сыйлықтарының иегері, сондай-ақ Құрметті «Алтын арыстан» және «Алтын аю» сыйлықтарымен марапатталған, ол «Польша кино мектебінің» көрнекті өкілі болды. Ол ең алдымен «Бір ұрпақ» (1955), «Канал» (1957) және «Күл мен алмаз» (1958) соғыс фильмдерінен тұратын трилогиясымен танымал. Ол әлемдегі ең белгілі кинорежиссерлердің бірі саналады, оның туындылары туған елінің саяси және әлеуметтік эволюциясын көрсетеді, поляк ұлттық идентитінің мифтерін зерттейді және поляк өмірінің жалпыға ортақ мәніне терең талдау жасайды – ең қиын жағдайларда да қадір-қасиетті сақтау үшін күрес. Оның төрт фильмі «Оскар» сыйлығының «Үздік шетелдік фильм» номинациясына ұсынылған: «Уәде етілген жер» (1975), «Уилконың қыздары» (1979), «Темір адам» (1981) және «Катынь» (2007).

Ерте өмір

Вайда Сувалкиде мектеп мұғалімі Аниела (құрмет аты Białowąs) мен әскери офицер Якуб Вайданың ұлы болып дүниеге келді. 1942 жылы ол Польша қарсыласының құрамына қосылып, Үй армиясында (Отандық армия) қызмет етті. Соғыстан кейін Краков көркемсурет академиясында суретші мамандығын оқыды, содан кейін Лодзь киномектебіне түсті, онда Роман Полански сияқты көптеген танымал поляк режиссерлері де оқыған.

Ерте мансап

Уайда режиссер Александр Фордтың шәкірті болғаннан кейін, Уайдаға өзінің фильмін түсіру мүмкіндігі берілді. "Бір ұрпақ" (1955) – оның алғашқы маңызды фильмі болды. Сонымен қатар, Уайда театр режиссері ретінде де жұмыс істей бастады, оның ішінде Майкл В. Гаццоның "А Hatful of Rain" (1959), "Гамлет" (1960) және Уильям Гибсонның "Екі ойыншыға" (1963) қойылымдары. Уайда тағы екі фильм түсірді, олар "Бір ұрпақ" фильмінің соғысқа қарсы тақырыбын одан әрі дамытты: "Канал" (1957) (1957 жылы Канн кинофестивалінде қазылар алқасының арнайы жүлдесі, Бергманның "Жеті мөр" фильмімен бөлісілді) және Збигнев Цибулскимен түсірілген "Күл мен алмастар" (1958). Көрерменге арналған коммерциялық фильмдерді түсіруге қабілетті болғанымен (көбінесе сыншылар оларды "маңызсыз" деп есептейтін), Уайда аллегория мен символизмге көбірек қызығушылық танытты. Кейбір символдар (мысалы, спирттің ішкілігіне от қою, соғыспен сөндірілген жастық идеализмнің оты) оның фильмдерінде жиі кездеседі. "Lotna" (1959) сюрреалистік және символдық сахналар мен кадрларға толы, бірақ ол басқа стильдерді де зерттей білді, жаңа толқын стилінде түсірілген "Көктемгі әуескерлер" (1960) фильмін жасады, онда Кшиштоф Комеданың музыкасы дыбыстады, ал эпизодтарда Роман Полански мен Джерзи Сколимовский (сонымен қатар сценарийдің авторларының бірі) ойнады. Содан кейін Уайда "Самсон" (1961) фильмін түсірді, ол Польшаның нацистік оккупациясы кезінде аман қалуға тырысқан еврей баласы Якобтың тарихын айтады. 1960 жылдардың ортасында Уайда поляк жазушысы Стефан Жеромскийдің романы бойынша "Күл" (1965) фильмін түсірді және шетелде бірнеше фильмге режиссерлік жасады: "Жиырма жастағы махаббат" (1962), "Сибирьдегі Леди Макбет" (1962) және "Жәннат қақпалары" (1968). 1967 жылы Цибулски пойыз апатында қаза тапты, содан кейін режиссер өзінің қайғысын "Барлығы сатылымда" (1968) фильмінде білдірді, ол оның ең жеке фильмдерінің бірі саналады, фильм ішінде фильм түрінде кино жасаушының өмірі мен жұмысының тарихын айтады. Келесі жылы ол Януш Гловацкийдің сценарийі бойынша ирониялық сатиралық "Шыбықтарды аулау" және Станислав Лемнің сценарийі бойынша "Przekładaniec" атты қысқа телефильмді түсірді.

After Wajda's apprenticeship to director Aleksander Ford, Wajda was given the opportunity to direct his own film. A Generation (1955) was his first major film. At the same time Wajda began his work as a director in theatre, including Michael V. Gazzo's A Hatful of Rain (1959), Hamlet (1960), and Two for the Seesaw (1963) by William Gibson. Wajda made two more increasingly accomplished films, which developed further the anti war theme of A Generation: Kanał (1957) (Special Jury Prize at Cannes Film Festival in 1957, shared with Bergman's The Seventh Seal) and Ashes and Diamonds (1958) with Zbigniew Cybulski. While capable of turning out mainstream commercial fare (often dismissed as "trivial" by critics), Wajda was more interested in works of allegory and symbolism, and certain symbols (such as setting fire to a glass of liquor, representing the flame of youthful idealism that was extinguished by the war) recur often in his films. Lotna (1959) is full of surrealistic and symbolic scenes and shots, but he managed to explore other styles, making new wave style Innocent Sorcerers (1960) with music by Krzysztof Komeda, starring Roman Polanski and Jerzy Skolimowski (who was also a co script writer) in the episodes. Then Wajda directed Samson (1961), the story of Jacob, a Jewish boy, who wants to survive during the Nazi occupation of Poland. In the mid 1960s Wajda made The Ashes (1965) based on the novel by Polish writer Stefan Żeromski and directed several films abroad: Love at Twenty (1962), Siberian Lady Macbeth (1962) and Gates To Paradise (1968). In 1967, Cybulski was killed in a train accident, whereupon the director articulated his grief with Everything for Sale (1968), considered one of his most personal films, using the technique of a film within a film to tell the story of a film maker's life and work. The following year he directed an ironic satire Hunting Flies with the script written by Janusz Głowacki and a short television film called Przekładaniec based on a screenplay by Stanisław Lem.

Өнерге деген құрметі

1970 жылдар Вайданың ең өнімді көркемдік кезеңі болды, ол оннан астам фильм түсірді: «Шайқастан кейінгі пейзаж» (1970), «Пилат және басқалар» (1971), «Той» (1972) – Станислав Виспианскийдің әйгілі поляк поэтикалық драмасының фильмдік нұсқасы, «Уәде етілген жер» (1974), «Мраморлы адам» (1977) – фильм екі уақыт кезеңінде өтеді, алғашқы фильм Польшадағы сталинизм эпизодтарын көрсетеді, «Көлбеу сызық» (1976), «Қырық мінез» (а. к. Анестезиясыз) (1978), Джон Гиелгудтың қатысуымен «Оркестр дирижері» (1980), Ярослав Иваскьевичтің романдары негізінде түсірілген екі психологиялық және экзистенциалдық фильм: «Береза ағашы» (1970) және «Вилконың қыздары» (1979). «Береза ағашы» 7-ші Мәскеу халықаралық кинофестиваліне қатысып, Вайда режиссерлік жұмысы үшін алтын жүлдеге ие болды. Вайда театрдағы жұмысын жалғастырды, оның ішінде Стриндберг пьесасы, Достоевскийдің «Қолда барлар» және «Настася Филипповна» – Вайданың «Идиот» нұсқасы, Виспианскийдің «Ноябрь түні», Славомир Мрожектің «Көшпенділер», «Дантон ісі немесе Аң-сананың арманы» қойылымдарын сахналады. Вайданың Польшаның өркендеген «Солидарлық» қозғалысына деген бейілділігі «Жез адам» (1981) фильмінде көрініс тапты, бұл «Мраморлы адам» фильмінің тақырыптық жалғасы, онда «Солидарлық» жетекшісі Лех Валенса өзінің ролін ойнады. Фильмнің сюжеті социалистік еңбектің батыры, стахановшы және диссидент Анна Валентиновичтің өміріне негізделген, сондай-ақ Валентиновичтің кеме жасау зауытынан босатылуы және Богдан Борусевичтің Алина Пьенковскамен құпия неке қиюы сияқты нақты оқиғаларға сілтеме жасайды. Режиссердің бұл қозғалысқа қатысуы Польша үкіметін Вайданың өндіріс компаниясын жабылуға мәжбүр етті. Осы фильм үшін Вайда Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» жүлдесін жеңіп алды. 1983 жылы ол «Дантон» фильмін режиссерлік етті, басты рөлді Жерар Депардье ойнады, бұл фильм 1794 жылғы (француз республикалық күнтізбесінің екінші жылы) Франция революциясынан кейінгі террор дәуіріндегі оқиғаларды бейнелейді. Польшадағы әскери жағдай кезінде түсірілген Вайданың бұл фильмі революцияның қаншалықты оңай террорға айналып, «өз балаларын жей бастайтынын» көрсетті. Осы фильм үшін Вайда Луи Делюк сыйлығымен және «Ең үздік режиссер» номинациясы бойынша Сезар сыйлығымен марапатталды. 1980 жылдары ол Ханна Шигулламен бірге «Германиядағы махаббат» (1983), Тадеуш Конвицкийдің романынан бейімделген «Амаралық оқиғалар хроникасы» (1986) және Достоевскийдің романы негізінде түсірілген «Қоянғандар» (1988) фильмдерін түсірді. Театрда ол Достоевскийдің «Қылмыс және жаза» (1984) пьесасын қойып, «Антигона», Гамлеттің түрлі нұсқалары және ХХ ғасырдың басындағы еврей пьесасы «Диббук» сияқты ерекше қойылымдар дайындады. 1989 жылы ол 16-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалінде төрешілер алқасының төрағасы болды.

The 1970s were the most prolific artistic period for Wajda, who made over ten films: Landscape After the Battle (1970), Pilate and Others (1971), The Wedding (1972) – the film version of the famous Polish poetic drama by Stanisław Wyspiański, The Promised Land (1974), Man of Marble (1977) – the film takes place in two time periods, the first film showing the episodes of Stalinism in Poland, The Shadow Line (1976), Rough Treatment (a. k. a. Without Anesthesia) (1978), The Orchestra Conductor (1980), starring John Gielgud; and two psychological and existential films based upon novels by Jarosław Iwaszkiewicz – The Birch Wood (1970) and The Maids of Wilko (1979). The Birch Wood was entered into the 7th Moscow International Film Festival where Wajda won the Golden Prize for Direction. Wajda continued to work in theatre, including Play Strindberg, Dostoyevsky's The Possessed and Nastasja Filippovna – Wajda's version of The Idiot, November Night by Wyspiański, The Immigrants by Sławomir Mrożek, The Danton Affair or The Dreams of Reason. Wajda's later commitment to Poland's burgeoning Solidarity movement was manifested in Man of Iron (1981), a thematic sequel to The Man of Marble, with Solidarity leader Lech Wałęsa appearing as himself in the latter film. The film sequence is loosely based on the life of Anna Walentynowicz, a hero of socialist labor Stakhanovite turned dissident and alludes to events from real life, such as the firing of Walentynowicz from the shipyard and the underground wedding of Bogdan Borusewicz to Alina Pienkowska. The director's involvement in this movement would prompt the Polish government to force Wajda's production company out of business. For the film, Wajda won the Palme d'Or at the Cannes Film Festival. In 1983, he directed Danton, starring Gérard Depardieu in the title role, a film set in 1794 (Year Two of the French Republican calendar) dealing with the Post Revolutionary Terror. Made against the backdrop of the martial law in Poland, Wajda showed how easily revolution can change into terror and start to "eat its own children." For this film Wajda was honoured with the Louis Delluc Prize and a César Award for Best Director. In the 1980s, he also made A Love in Germany (1983) featuring Hanna Schygulla, The Chronicle of Amorous Incidents (1986) an adaptation of Tadeusz Konwicki's novel and The Possessed (1988) based on Dostoyevsky's novel. In theatre he prepared an interpretation of Dostoyevsky's Crime and Punishment (1984) and other unique spectacles such as Antygone, his sequential Hamlet versions and the early 20th century Jewish play The Dybbuk. In 1989, he was the president of the jury at the 16th Moscow International Film Festival.

1990 жылдан кейінгі мансап

1990 жылы Анджей Вайда өмір бойы жеткен жетістіктері үшін Еуропалық кино марапатымен құрметтелді, бұл Федерико Феллини мен Ингмар Бергманнан кейін осылай құрметтелген үшінші режиссер болды. 1990 жылдардың басында ол сенатор болып сайланды және Варшаваның «Повшехны» театрының көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде түсірілген фильмдерді жасауын жалғастырды, соның ішінде «Корчак» (1990) – жетім балаларға күтім жасаған еврей-поляк дәрігері туралы фильм, «Кронды бұрқақ сақинасы» (1993) және еврей-поляк қарым-қатынастарын көрсететін «Қасиетті апта» (1995). 1994 жылы Вайда Достоевскийдің «Идіот» ромасының өзінің кино нұсқасын «Настасья» фильмінде ұсынды, онда жапондық актер Тамасобуро Бандо ханзада Мышкин мен Настасьяның екі рөлін сомдады. Фильмнің операторы – Пауэл Эдельман, ол кейіннен Вайданың жақын серіктесіне айналды. 1996 жылы режиссер «Мисс Нэвидо» фильмімен басқа бағытқа бұрылды, ол үш мектеп қызының арасындағы қарым-қатынастың күрделі және рухани жақтарын зерттейді. 1999 жылы Вайда 19 ғасырдағы поляк романтик ақыны Адам Мицкевичтің эпостық поэмасы негізінде «Пан Тадеуш» атты эпикалық фильмді шығарды. Бір жыл өткен соң, 2000 жылғы «Оскар» марапаттау кешінде Вайдаға әлемдік кино өнеріне қосқан үлесі үшін арнайы «Оскар» сыйлығы табыс етілді, ол осы сыйлықты Краковтағы Ягеллон университетіне сыйлады. 2002 жылы Вайда 1980-ші жылдардағы комедиялық театрлық қойылымның кино нұсқасы – «Кек алу» фильмін түсірді, онда Роман Полански басты рөлдердің бірін сомдады. 2006 жылдың ақпан айында Вайда Берлин халықаралық кинофестивалінде өмір бойы жеткен жетістіктері үшін «Алтын аю» арнайы сыйлығымен марапатталды. 2007 жылы Вайданың әкесі өлтірілген Катынь қырғыны туралы «Катынь» фильмі жарық көрді, режиссер сонымен қатар туыстарын күтіп отырған адамдардың (аналар, әйелдер мен балалар) ауыр хал-жағдайын көрсетті. Фильм 2008 жылы «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Содан кейін «Татті асығу» (2009) фильмінде Кристина Янда басты рөлде ойнады. Бұл фильм Ярослав Ивашкевичтің әңгімесіне негізделген. Фильм Жанданың күйеуі Эдвард Клосинскиге арналған, ол оператор және Вайданың ұзақ жылдар бойы досы әрі әріптесі болған, сол жылы рактан қайтыс болды. Осы фильм үшін Вайда 2009 жылы Берлин халықаралық кинофестивалінде Альфред Бауэр сыйлығын алды. 2009 жылы Еуропалық кино марапатында FIPRESCI сыйлығына ие болды. «Валенса. Үміт адамы» (Wałęsa. Człowiek z nadziei) – Вайданың Януш Гловацкий сценарийі бойынша және Роберт Векевичтің басты рөлде ойнауымен түсірілген Лех Валенсаның өмірбаяны, 2013 жылы Венеция халықаралық кинофестивалінде әлемдік премьерасын өткізді. Оның соңғы фильмі – 2016 жылы шыққан «Кейінгі бейне» (Powidoki), онда поляк авангардист суретшісі Владыслав Стреминский рөлін Богуслав Линда сомдады. Вайда 1994 жылы Краковта Жапон өнері мен технология орталығын құрды. 2002 жылы ол поляк режиссері Войцех Марчевскиймен бірлесіп өзінің киномектебін құрып, басқарды. Вайда мектебінің студенттері танымал еуропалық кинорежиссерлер жүргізетін түрлі кинокурстарға қатысады.

In 1990, Andrzej Wajda was honoured by the European Film Awards for his lifetime achievement, only the third director to be so honoured, after Federico Fellini and Ingmar Bergman. In the early 1990s, he was elected a senator and also appointed artistic director of Warsaw's Teatr Powszechny. He continued to make films set during World War II, including Korczak (1990), a story about a Jewish Polish doctor who takes care of orphan children, in The Crowned Eagle Ring (1993) and Holy Week (1995) specifically on Jewish Polish relations. In 1994, Wajda presented his own film version of Dostoyevsky's novel The Idiot in the movie Nastasja, starring Japanese actor Tamasoburo Bando in the double role of Prince Mishkin and Nastasja. The film's cinematographer was Paweł Edelman, who subsequently became one of Wajda's great collaborators. In 1996, the director went in a different direction with Miss Nobody, a coming of age drama that explored the darker and more spiritual aspects of a relationship between three high school girls. In 1999, Wajda released the epic film Pan Tadeusz, based on the epic poem of the Polish 19th century romantic poet Adam Mickiewicz. A year later, at the 2000 Academy Awards, Wajda was presented with an honorary Oscar for his contribution to world cinema; he subsequently donated the award to Kraków's Jagiellonian University. In 2002, Wajda directed The Revenge, a film version of his 1980s comedy theatre production, with Roman Polanski in one of the main roles. In February 2006, Wajda received an Honorary Golden Bear for lifetime achievement at the Berlin International Film Festival. In 2007, Katyń was released, a well received film about the Katyń massacre, in which Wajda's father was murdered; the director also shows the dramatic situation of those who await their relatives (mothers, wives and children). The film was nominated for the Best Foreign Language Film Oscar in 2008. Wajda followed it with Sweet Rush (2009) with Krystyna Janda as a main character. It is partly based upon a short Jarosław Iwaszkiewicz novel. The film is dedicated to Edward Kłosiński, Janda's husband, a cinematographer and a long time Wajda friend and co worker who died of cancer the same year. For this film Wajda was awarded by Alfred Bauer Prize at the 2009 Berlin International Film Festival. He received the Prix FIPRESCI during the 2009 European Film Awards. Walesa. Man of Hope (Wałęsa. Człowiek z nadziei), Wajda's biography of Lech Wałęsa, based on a script by Janusz Głowacki and starring Robert Więckiewicz in the title role, had its world premiere at the 2013 Venice International Film Festival. His last film was the 2016 Afterimage (Powidoki), starring Bogusław Linda as Polish avant garde painter Władysław Strzemiński. Wajda founded The Japanese Centre of Art and Technology in Kraków in 1994. In 2002, he founded and led his own film school with Polish filmmaker Wojciech Marczewski. Students of Wajda School take part in different film courses led by famous European film makers.

Жеке өмір және өлім

Уайда төрт рет үйленген. Оның үшінші әйелі актриса Беата Тишкевич болды, олардың қызы Каролина (1967 жылы туған). Оның төртінші әйелі театр костюмдерін жасаушы және актриса Кристина Захватович болды. 2009 жылдың қыркүйегінде Уайда, режиссер Роман Поланскидің 1977 жылы 13 жастағы қызды есірткі беріп зорлағаны үшін Швейцарияда тұтқындалғаннан кейін оны босатуға шақырды. Уайда 2016 жылдың 9 қазанында Варшавада 90 жасында өкпе жеткіліксіздігінен қайтыс болды.