Кіріспе

Рим императоры 268–270 жылдары. Марк Аврелий Клавдий "Гот" (10 мамыр 214 – тамыз/қыркүйек 270), Клавдий II деп те аталады, 268–270 жылдары Рим императоры болды. Өкіметтік кезеңінде ол аламандықтарға қарсы сәтті соғысып, Наисс шайқасында готтарды түбегейлі жеңді. Империяның провинцияларын қиратқан "құрылыс" (мүмкін, Киприан обасы) салдарынан қайтыс болды.

Ерте өмір және шығу тегі

Клавдий II туралы ең маңызды дереккөз (және оның ерте өмірі туралы жалғыз дереккөз) – императорлық биографиялар жинағы «Historia Augusta». Алайда, оның тарихы, «Historia Augusta»-ның қалған бөлігі сияқты, жалғандықтарға және құлшына мақтауларға толы. 4-ғасырда Клавдий Ұлы Константиннің әкесі Констанций Хлордың туысы деп жарияланды, соның салдарынан, билеуші династияның туысы болды. «Historia Augusta»-ны өте сақтықпен пайдалану керек және Аурелий Виктордың, Псевдо-Аврелий Виктордың, Евтропийдің, Оросийдің, Иоанн Зонараның және Зосимнің еңбектерімен, сондай-ақ монеталар мен жазулармен толықтыру керек. Болашақ император Марк Аврелий Клавдий 214 жылдың 10 мамырында дүниеге келді. Кейбір зерттеушілер 219 немесе 220 жыл деседі. Дегенмен, көптеген тарихшылар бірінші нұсқаны қолдайды. Сонымен қатар, 6-ғасыр византиялық тарихшысы Иоанн Малалас Клавдий 56 жасында қайтыс болғанын хабарлайды. 4-ғасырлық «Epitome de Caesaribus» бойынша, ол Гордиан II-нің заңды емес ұлы деп есептелген, бірақ кейбір тарихшылар бұл тұжырымға күмән келтіреді. «Historia Augusta» оны Флавий руының мүшесі деп атайды, бұл болашақ император Флавий Валерий Констанцийбен байланысын күшейтуге жасалған әрекет болуы мүмкін.

Билікке көтерілу

Ол билікке келгенге дейін Рим армиясында қызмет етіп, сәтті мансап жасап, жоғары лауазымдарға ие болды. Децийдің (249–251) тұсында әскери трибун болып қызмет атқарды. Осы лауазымда Клавдий Термопиланы қорғауға жіберілді, осыған байланысты Ахая губернаторына оған 200 дарданиялық сарбаз, 60 атты әскер, 60 крит садақшысы және мың жақсы қаруланған жауынгерді жіберу бұйрығы берілді. Алайда, сол кездегі готтардың шапқыншылығы аймаққа қауіп төндіргенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, өйткені олардың басып кіруі орталық Балқаннан асып кетпеді. "Август тарихындағы" хабарлама анахронизм болуы мүмкін, себебі Термопильдегі гарнизон 254 жылы пайда болғаны белгілі. Тарихшы Франсуа Пашоу бұл бөлімнің 396 жылы готтардың басшысы Аларик I Грекияның құлауына себепкер болған бақытсыз христиан генералдарымен салыстыру үшін, сәтті пұтқа табынушы қолбасшы Клавдийді көрсету мақсатымен ойлап табылғанын болжайды. Сонымен қатар, Требеллий Полио Децийдің Клавдийді Марс ойындарында басқа әскермен шайқасқанда көрсеткен күші үшін марапаттағанын айтады. Одан кейін оның әскерлері оны император деп жариялады, бірақ оның алдыңғысы Галлиенді өлтірді деген айыптаулар ешқашан дәлелденбеді. Клавдийдің әскери беделі мен құрметі оның дене күшімен және ерекше қатыгездігімен байланысты болуы мүмкін. Аңыз бойынша, Клавдий бір соққымен жылқының тісін сындырып жіберген. 250 жылдары күресші ретінде өнер көрсеткенде, қарсыласының жыныстық мүшесі ұрыс барысында ұсталған кезде оның тістерін сындырған деседі. Клавдий, оның алдындағы Максимин Тракс сияқты, варвар тегінен шыққан еді. Максиминнің өлімінен кейін аристократиялық Рим императорларының сәтсіздікке ұшыраған кезеңнен кейін, Клавдий үшінші ғасырдың дағдарысынан кейін империяны жаңартқан қатал "әскер императорларының" біріншісі болды.

Галлиеннің құлдырауы

260-шы жылдары Рим империясының үш түрлі басқарушы құрылымға (негізгі Рим империясы, Галлия империясы және Пальмирен империясы) бөлінуі бүкіл Рим империясын қауіпті жағдайға әкелді. Галлиен батыста Постумды жеңе алмауы және Оденатустың Шығыс Рим империясының ішіндегі іс жүзінде тәуелсіз патшалықты басқаруын қабылдауы оны қатты әлсіретті. 268 жылы Оденатус өлтіріліп, Галлиен өз қатарындағы көтеріліске ұшырап, қайтыс болды. Оденатус қайтыс болғаннан кейін билік оның кіші ұлына тиді, оған анасы Зенобия билік жүргізді. Балқан жағалауларына бірнеше герман тайпаларының басып кіру қаупі төнген кезде, Галлиеннің қиындықтары негізінен Постуммен байланысты, өйткені ол оған шабуыл жасай алмады, өйткені оның назары Макриан бастаған көтеріліспен және басып кірген скифтердің тудырған қауіптерімен күресу үшін қажет болды. Төрт жыл кешіккеннен кейін Постум империяны біраз бақылауға алды. 265 жылы Галлиен мен оның әскері Альп тауларын кесіп өткенде, олар (аты жоқ) Галлия қаласындағы Постумды жеңіп, қоршап алды. Жеңіске жақын болып көрінген кезде Галлиен қала қабырғасына тым жақын барып, ауыр жарақат алды, сондықтан Постумға қарсы жорығын тоқтатуға мәжбүр болды. Келесі үш жылда Галлиеннің қиындықтары одан бетер көбейе түсті. 268 жылдың алғашқы айларында скифтер Балқан жерлеріне басып кірді. Миланда орналасқан римдік ат әскерінің қолбасшысы Ауреол өзін Постумның одақтасы деп жариялап, тіпті императорлық таққа ие болуды талап етті. Галлиеннің өлімі көптеген императорлардың өлімі сияқты, қастандық пен сатқындықпен қоршалған еді. Бұл оқиға туралы әртүрлі деректер жазылған, бірақ олар жоғары лауазымды адамдардың Галлиенді өлтіруді қалайтыны туралы келіседі. Екі мәліметке сай, соғыс құрғандардың бастысы – преториандық әмірші Аврелий Гераклиан. Бір нұсқада Гераклиан Клавдиді сюжетке енгізгенін айтады, ал Historia Augusta берген есеп жақын арада император болатынын және көрнекті генерал Люций Аврелий Маркианды сюжетке қосты. Клавдийдің заговордан шығарылуы оның Константиннің үйінің түп атасы ретінде кейінірек атқарған рөліне байланысты болуы мүмкін, бұл Константиннің уақытындағы ойдан шығарылған және бұл екі есептің түпнұсқасы Константиннің билігіне дейін қолданылған деп болжайды. Ол жерде: "Ауреол мен оның адамдары лагерьге жақындап келе жатыр" деп жазылған. Ал Галлиен ат әскерінің қолбасшысының қолынан қаза тапты. Әртүрлі және дау-дамай туғызған бір деректерде Ауреол Галлиен өзінің генералдарына қарсы жоспар құрып жатқан сияқты болып көрінетін құжатты жасақтап, оны императордың аға қызметкерлерінің қолына түсіруіне жағдай жасайды. Бұл сюжетте Аурелиан ықтимал қастандықшы ретінде қосылады. Оның заговорға қатысы туралы әңгіме, кем дегенде, Аурелианның өзін өлтірудің ішінара ақталуы ретінде қарастырылуы мүмкін. Қандай оқиға болса да, Галлиен 268 жылы жаз айында, әрине, шілде мен қазан айлары аралығында қаза тапты, ал Миланнан тыс жердегі әскер Клавдиді оның орнын басуға таңдады. Жаңа император туралы хабарды естіген адамдар Галлиеннің отбасы мүшелерін өлтіріп, Клавдий өзінің алдыңғысының есімін құрметтеймін деп жариялағанға дейін жауап бергенін айтады. Клавдий марқұм императорды құдай етіп, Апий жолындағы отбасылық қабірге көміп қойды. Сатқын Ауреолға да осындай құрмет көрсетілмеген, өйткені ол бас сауғалаушылармен бас сауғалау әрекеті сәтсіз аяқталып, өлтірілген. Клавдий император болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай ең үлкен жеңісін жеңіп, Рим қарулы күштерінің тарихындағы ең үлкен жеңістердің біріне айналды. Ол үшін оған "Germanicus Maximus" атағы берілді. Галлиен қайтыс болғаннан кейін билік басына отырған Клавдий ғана емес еді. Клавдий Готик билік құрғанға дейін Балқан аймағынан тек екі император болған, бірақ одан кейін тек бір император болды, ол Панония, Моэзия немесе Иллирия провинцияларынан шыққан жоқ. 378 жылға дейін, Теодосий I Испаниядан таққа отырды. Төрт жазу сол кездегі үкімет туралы түсінік береді. Біріншісі – Галлиенге қарсы сөз байласуға қатысқан префект Аурелий Гераклианға арналған, Траян Муцианнан, ол сондай-ақ Гераклианның ағасы Аурелий Апполлинариске арналған, ол 267–68 жылдары Фракия провинциясының атты губернаторы болған. Бұл адамдар императорлық элитадан емес, өйткені олар Антоний конституциясымен азаматтарға берілген Марк Аврелий деген атаумен аталатын. Үшінші жазбада Галлиен қайтыс болған кездегі басқа да жетекші қолбасшы Маркианның қызметі туралы айтылған. Төртіншісі – к...

Дін

Рим империясының қысқаша тарихы, Аврелий Виктордың 361 жылы жазған "Де Цезарь" атты кітабында Клавдий готтарға қарсы жорықтарына кіріспес бұрын Сибил кітаптарымен кеңескен. Виктор Клавдийдің "Децийлер дәстүрін қайта жаңғыртқанын" баяндай келе, сенаторлардың пікірін көрсетеді, олар Клавдийдің ізашары Галлиенді діни саясатқа тым бейжай қараған деп санайтын.

Константиний әулетімен байланысы

Сенімсіз "Historia Augusta" Клавдий мен Квинтиллдің Крисп есімді тағы бір бауыры болғанын және одан Клавдия есімді қызының туғанын хабарлайды. Ол қыздың Эвтропийге үйленгені және Констанций Хлордың анасы болғаны айтылады. Сол дерек Клавдийге "Флавий Валериус" атағын беріп, Констанциймен байланысын күшейтуге тырысады. Зонарас пен Евтропий болса, Хлордың Клавдияның қызынан туған ұл екенін мәлімдейді. Тарихшылар бұл әңгімелерді Константин I әулетін беделді император әулетімен байланыстыру үшін жасалған генеалогиялық ойдан шығарылған нәрсе деп санайды. Осыдан бері 14 ақпан күні христиан шіркеуінің Рим дін қызметкері және дәрігерінің есімімен аталатын Әулие Валентин күні болып тойланады.

Екіншілік көздер

Вейгель, Ричард Д. "Клавдий II Готикус (268–270)", De Imperatoribus Romanis, 2001.

Гиббон, Эдвард. Рим империясының құлдырауы және түсуі (1888).

Курран, Джон Р. Пagan City and Christian Capital: Rome in the Fourth Century. Оксфорд: Кларендон, 2000. Басылым.

Лару, Джеральд А. "Олар қайтадан соқты!" "Гуманист" журналы, қыркүйек 1999: 1. Басылым.

Мейер, Фик. Императорлар төсекте өлмейді. Лондон: Рутледж, 2004. Басылым.

Поттер, Дэвид С. "Брин Маур классикалық шолу 2005.08.01." "Брин-Мор" классикалық шолу журналы. 2004.