Кіріспе
Бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамның қоғамдық күн тәртібіне әсер ету қабілеті
Күн тәртібін белгілеу теориясы коммуникациялық ақпарат құралдарының мәселелерді анықтау және жариялау арқасында үкіметтер мен халықаралық ұйымдардың назарын аударатын проблемаларды қалыптастыруда және қоғамдық пікірді нақты мәселелерге бағыттауда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Теорияға сәйкес, БАҚ қандай мәселелерге көбірек назар аударылатынын анықтап, арқылы қоғамдық пікірді қалыптастыра алады. Жаңалықтар мен қоғамдық пікірге әсер ететін тақырыптардың қалай ұсынылатыны БАҚ-тың ықпалында болады. Бұл идеяның негізінде, көптеген адамдар көптеген мәселелер бойынша ақпараттың бір ғана көзіне қол жеткізе алады: жаңалықтар құралдары. Олар күн тәртібін белгілейтіндіктен, кейбір мәселелердің маңыздылығына әсер ете алады. Теорияның екі негізгі қағидасы бар: біріншісі – шындықты БАҚ бақылайды. Бұқаралық ақпарат құралдары шындықты жарияламайды, керісінше оны сүзіп, қалыптастырады. Екінші қағида күн тәртібін белгілеу теориясының сипаттамасына немесе анықтамасына ұқсас, ол БАҚ өз тақырыптарына маңыздылық береді, себебі БАҚ қаншалықты көп мәселеге назар бөлсе, соғұрлым көп адамдар оны маңызды деп санайды және шаралар қабылдауды талап етеді. Күн тәртібін белгілеу теориясы танысу моделі, басымдықтар моделі және маңыздылық моделі арқылы көрініс табады. БАҚ-тың күн тәртібін белгілеуі қоғамдық күн тәртібіне, ал ол өз кезегінде саяси күн тәртібін қалыптастыруға әсер етеді.
Agenda setting theory suggests that the communications media, through their ability to identify and publicize issues, play a pivotal role in shaping the problems that attract attention from governments and international organizations, and direct public opinion towards specific issues. The theory suggests that the media can shape public opinion by determining what issues are given the most attention, and has been widely studied and applied to various forms of media. The way news stories and topics that impact public opinion are presented is influenced by the media. It is predicated on the idea that most individuals only have access to one source of information on most issues: the news media. Since they establish the agenda, they may affect how important some things are seen to be. The theory has two core assumptions; the first is that it is the media that controls the reality. The media does not report the reality but instead filters and shapes it. The second assumption is quite akin to the description or definition of agenda setting theory which states that it is the media that gives importance or saliency to its topics as the more likely the media focuses on certain issues, the more likely the public perceive such issue as important and therefore demands action. The agenda setting theory can be reflected in the awareness model, priorities model, and salience model. Media's agenda setting influences public agenda which in turn influences policy agenda building.
Күн тәртібінің қалыптасуы (жетімділік деп аталады)
Күн тәртібін белгілеу "жетімділік" деп аталатын танымдық процесс арқылы жүзеге асады. Жетімділік дегеніміз, жаңалықтардың таралу жиілігі мен айқындығы аудитория есіндегі нақты мәселелердің жеңіл еске түсуіне елеулі әсер етеді. Егер респонденттерден елдегі ең маңызды проблема туралы сұралса, олар ең жеңіл еске түсетін жаңалықтарды айтады, бұл әдетте жаңалықтарда ең көп қамтылған мәселе болады. Күн тәртібін белгілеу әсері бір немесе бірнеше хабарламадан туындамайды, керісінше, мазмұны әртүрлі болғанымен, барлығы бір жалпы мәселеге бағытталған көптеген хабарламалардың жиынтық әсерінен пайда болады.
Тарих
Күн тәртібін белгілеу теориясын Максвелл Маккомбс пен Дональд Льюис Шоу 1968 жылғы президенттік сайлау туралы "Чапел-Хилл зерттеуі" деп аталған зерттеуде ресми түрде әзірледі. МакКомбс пен Шоу 100 шапал-хилл тұрғынының ең маңызды сайлау мәселесі туралы пікірлері мен жергілікті ақпарат құралдарының ең маңызды мәселе деп баялағандары арасындағы күшті байланысты көрсетті. Жаңалықтар мазмұнындағы мәселелердің маңыздылығын халықтың көзқарасымен салыстыра отырып, МакКомбс пен Шоу бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдық пікірге қаншалықты әсер ететінін анықтады. Теория сонымен қатар, БАҚ өз аудиториясына не туралы ойлау керектігін сіңіру арқылы, олардың не ойлайтынына емес, үлкен ықпал етеді деп санайды. Яғни, егер жаңалықтар жиі және айқын жарияланса, аудитория сол мәселені маңыздырақ деп есептейді.
Білім беру моделі
Түсіндіру моделі бойынша, бір мәселе адамның күн тәртібінде болады, себебі оны бұқаралық ақпарат құралдарында көрген. Егер БАҚ қандай да бір мәселе немесе тақырып туралы хабарламаса, онда жеке адам оны ойламайтын болады. Саяси билігі күшті елдер бұқаралық ақпарат құралдарында көбірек жарияланады. Қаржы ресурстары, технологиялар, сыртқы сауда және әскери шығындар – бұл жарияланудағы теңсіздікті түсіндіретін негізгі факторлардың кейбірі. Роджерс пен Дирингтің пікірінше, бұқаралық коммуникация зерттеулері "қоғамдық күн тәртібін белгілеуге" (мысалы, Маккомбс және Шоу, 1972) және "медиа күн тәртібін белгілеуге" көп назар бөлді, бірақ "саяси күн тәртібін белгілеуді" көбінесе назардан тыс қалдырды, оны негізінен саяси ғалымдар зерттейді. Сондықтан авторлар бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық күн тәртібі элиталық саясаткерлердің күн тәртібіне қалай әсер ететініне көбірек мән беруді ұсынады (яғни ғалымдар президенттің немесе АҚШ Конгресінің мүшелері қайдан ақпарат алатынын және бұл олардың саясатына қалай әсер ететінін зерттеуі керек). 2006 жылы Уолгрейв пен Ван Эльст Роджерс пен Дирингтің ұсыныстарын қабылдап, саяси күн тәртібін белгілеудің алдын ала теориясын жасады, ол элиталық саясаткерлердің күн тәртібіне ықпал ететін факторларды қарастырады. Күн тәртібін белгілеу теориясының үш кезеңі бұқаралық ақпарат құралдарының ақпаратты жұртшылыққа қалай ұсынуына және бұқаралық ақпарат құралдарының жұртшылыққа не туралы ойлау керектігін қалай түсіндіруіне әсер етеді. Бұқаралық ақпарат құралдары жұртшылыққа не туралы ойлау керектігін айтқаннан кейін, саясатты қабылдау көбейеді.
БАҚ күн тәртібі
Медиа күн тәртібі – келісілген ақпарат көздерінде талқыланатын мәселелердің ең маңыздысы болып табылады. Осы күн тәртібінің нәтижесі қоғамдық күн тәртібіне тікелей әсер етеді, ал ол өз кезегінде саяси күн тәртібіне ықпал етеді. Дегенмен, медиа күн тәртібінің күші белгілі бір факторларға байланысты: медианың сенімділігі, қайшылықты дәлелдер, халық пен медиа арасындағы ортақ құндылықтар деңгейі және жұртшылықтың бағыт-бағдарға деген қажеттілігі. Роджерс пен Диринг күн тәртібін белгілеу мен күн тәртібін құру арасындағы айырмашылықты атап көрсетті, сонда медианың немесе жұртшылықтың үстемдік ететінін баса көрсетті. "Белгілеу" – медиа күн тәртібінің қоғамға тигізетін әсерін білдіреді. Интернеттегі күн тәртібін зерттеу дәстүрлі зерттеулерден өзгеше, себебі Интернет дәстүрлі медиамен бәсекелеседі және контент пен пайдаланушылардың өзара әрекеттесуі үшін зор мүмкіндіктерге ие. Ким мен Лидің зерттеуі журналистердің блогерлер талқылаған мәселелерді өңкейтінін көрсетті. Бұған қоса, блогерлердің саяси күн тәртібіне әсер ететінін көрсететін деректер де бар. Мысалы, 2005 жылы CNN бас директоры Эйсон Джордан, әртүрлі куәгерлердің сөзіне сәйкес, АҚШ әскері Иракта журналистерді нысанаға алып, 12 журналисті өлтірді деген мәлімдеме жасағаннан кейін, онлайн қауым тарапынан қысымға ұшырап, кенеттен отставкаға кетті. Сол сияқты, 2002 жылы Трент Лотт Сенаттағы көпшілік көшбасшысы лауазымынан блогтарда кеңінен талқыланған нәсілшілдік пікірлеріне байланысты кетуге мәжбүр болды.
Күн тәртібінің белгіленуі
Кейбір топтарға басқаларына қарағанда қол жеткізу оңайырақ, сондықтан олардың талаптары күн тәртібіне қойылуы мүмкіншілігі жоғары. Мысалы, саясаткерлер жалпы жаңалықтар көздерінен гөрі ықпалдырақ болып табылады, себебі олар журналистердің сенімді және болжамды ақпаратқа деген қажеттілігін, сондай-ақ жаңалықтардың маңыздылығын анықтауын жақсырақ түсінеді. Бұқаралық ақпарат құралдары мен саясаткерлердің қарым-қатынасы өзара пайдалы және ресми емес белгілі бір ережелердің ортақ мәдениетімен реттеледі, өйткені журналистер ресми ақпаратқа қол жеткізуге мұқтаж, ал саясаткерлер бұқаралық ақпарат құралдарының жариялануына мұқтаж. Дегенмен, журналистер мен саясаткерлердің қажеттіліктері олардың уақытқа қатысты әртүрлі көзқарастарынан туындап, көбінесе үйлеспейді, себебі ықпалды тұлғалар күнделікті жағдайларда тиімдірек жұмыс істейді, ал дағдарыс немесе апат болғанда жауап берулері баяулайды.
Медианың аудиторияға әсері және аудиториядағы адамдарға әсерінің мөлшері
Күн тәртібін белгілеудің аудиторияға тікелей әсер ететіндей көрінетін, айнадағы бейне әсерін жеңу мақсатында бірнеше ғалымдар күн тәртібінің моделіне жеке/ұжымдық аудитория ерекшеліктерін немесе мәселенің маңыздылығына ықпал ете алатын нақты жағдайларды қосуды ұсынды. Аудитория әсерлері моделіне сәйкес, БАҚ жарияланымдары аудиторияның бұрыннан қалыптасқан сезімталдықтарымен өзара әрекеттесіп, мәселелерге қатысты алаңдаушылықтарды өзгертеді. Осылайша, БАҚ әсері мәселеге қатысты аудиторияның нақты ерекшеліктеріне байланысты. Көзге түсетін, яғни шегі төмен мәселелер көбінесе барлық адамға әсер етеді және олармен бізде қандай да бір жеке тәжірибе болуы мүмкін (мысалы, қалалық қылмыс немесе бензин бағасының өсуі). Мұндай мәселелерге қатысты алаңдаушылық жалпыхалықтық сипатта болуы мүмкін, тіпті жаңалықтар БАҚ назар аудармаса да. Ал көзге түспейтін мәселелерге қатысты, адамдардың мәселеге қатысты жеке тәжірибесі неғұрлым аз болса, БАҚ-тың қоғамдық пікірге әсері соғұрлым күшті болады.
Екінші деңгейдегі күн тәртібін белгілеу: атрибут күн тәртібін белгілеу
Уақыт өте келе, күн тәртібін белгілеу теориясы бастапқы объектінің маңыздылығы деңгейінен (нақты мәселелер, қоғамдық тұлғалар және т.б.) тыс, қосымша өлшемдерді қамту үшін дамыды. Балмас және Шефер (2010) бірінші деңгейдегі күн тәртібін белгілеудегі медианың "не туралы ойлау керек" дейтін рөлі, екінші деңгейдегі күн тәртібін белгілеудегі "қалай ойлау керек" дейтін медианың функциясына қарай ығысады деп мәлімдеді. Күн тәртібінің екінші деңгейі атрибуттардың күн тәртібінің қоғамдық пікірге қалай әсер ететінін қарастырады (McCombs & Evatt, 1995). Бұдан әрі, Ганем (1997) жаңалықтардағы психологиялық қашықтығы аз белгілі бір атрибуттардың күн тәртібі, қоғамдық күн тәртібінің маңыздылығын нығайтатын нақты аргументтерге әкелгенін көрсетті. Мысалы, саяси кандидаттың тәжірибесі туралы БАҚ жарияланымдары екінші деңгейдегі күн тәртібін белгілеудің мазмұндық өлшемдеріне жатады, ал кандидаттың тәжірибесіне қатысты көзқарас (оң, теріс немесе бейтарап) – эмоционалдық өлшемдерге жатады.
Саяси емес қолдану
МакКомбс пен Шоу бастапқыда президенттік сайлау контекстінде күн тәртібін белгілеуді зерттеді және күн тәртібін белгілеу мен саясатқа қатысты көптеген зерттеулер жүргізілді. Алайда, соңғы уақытта ғалымдар брендтер контекстінде күн тәртібін белгілеуді зерттей бастады. Бұл теория коммерциялық жарнамаға, бизнес жаңалықтарына және корпоративтік беделге, федералды саясатқа бизнестің ықпалына, құқықтық жүйелерге, сот процестеріне, әлеуметтік топтардың рөлдеріне, аудиторияны бақылауға, қоғамдық пікірге және қоғамдық қатынастарға да қолданылуы мүмкін. Бизнес коммуникациясында күн тәртібін белгілеу: Корпоративтік рейтинг жүйелері күн тәртібін белгілеу әсеріне ие; егер бизнес осы жүйелерде жоғары көрсеткіштерге ие болса, олар көбінесе жаңалықтарда көрсетіледі, бұл оларды жұртшылықтың назарында ұстап тұрады. Жарнамада күн тәртібін белгілеу: Горпаде БАҚ-тың күн тәртібін белгілеуі "күтілген әрекеттерге ғана емес, одан да әрі" баруы мүмкін екенін және осылайша жарнама үшін маңызды екенін көрсетті. Жеке коммуникацияда күн тәртібін белгілеу: Жаңалықтар үшін бұқаралық ақпарат құралдарына сенетіндер, көбінесе жеке коммуникацияға сүйенетіндердің күн тәртібіне әсер етеді. Бір зерттеу көрсеткендей, тіпті жеке коммуникация арқылы жаңалық алатындар да, БАҚ-та кең таралған күн тәртібін бөліседі, себебі олар бұл ақпаратты достары мен әріптестері арқылы таратады. Қосымша зерттеулер әлеуметтік желілерді тиімді пайдалану дәстүрлі коммуникациялық стратегияларға қарағанда денсаулықты жақсарту және араласуға көбірек ықпал ететінін көрсетті. Күн тәртібін белгілеу және коммерциялық емес ұйымдар: 2013 жылы жүргізілген зерттеуде табиғи апаттар туралы БАҚ жарияланымдары, жұртшылықтың апатқа назары және апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін коммерциялық емес ұйымдарға аударылған қайырымдылық арасындағы байланыс зерттелді. Нәтижелер БАҚ жарияланымдары мен жұртшылықтың реакциясы арасындағы тығыз байланысты көрсетті.
Еуропа
Еуропада күн тәртібін белгілеу теориясы АҚШ-тағы зерттеулермен салыстыратын тәсілмен қолданылған. Маккомбс пен Максвелл 1995 жылы Испанияда өткен аймақтық және жергілікті сайлаулар контекстінде күн тәртібін белгілеу теориясын зерттеді. Тағы бір зерттеу қазіргі Қытайда интернеттегі қоғамдық пікірдің дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарына қарсы, күн тәртібін белгілеудегі бәсекелес күшке айналғанын көрсетті.
Жапония
Жапонияға уақытша еңбек көшіп келу саясатын қалыптастыру процесін талдау кезінде зерттеушілер мигранттарды қолдайтын ұйымдардың күн тәртібін белгілеу, назар аудару және мәселені бейнелеу арқылы қоғамдық пікірге қандай әсер ететінін анықтады, бұл басқа мүдделі топтардың ықпалын шектеді.
Сауд Арабиясы
2015 жылғы зерттеуде әлеуметтік желілердің кеңінен таралуы және жеке тұлғалардың күн тәртібін ілгерілетуі арқасында қоғамдық пікір қалыптасуына әсер ететіні анықталды.
Интернеттің көпшілікті күшейтуі мен орталықсыздандыру әсері
Интернет пен әлеуметтік желілердің пайда болуы онлайн режимінде күн тәртібін қалыптастыру әсеріне қатысты түрлі пікірлерге мүмкіндік береді. Бір жағынан, дәстүрлі БАҚ-тың ықпалы әлсірегенін айтады. Екінші жағынан, күн тәртібін қалыптастыру процесі мен оның рөлі Интернетте, әсіресе электрондық хабарландыру тақталарында жалғасып келеді деп санайды. Twitter сияқты әлеуметтік желілердегі танымал тұлғалар өз ізбасарларына қандай ақпаратты көрсетуді қаласа, соны таңдай алады. Пайдаланушылар өздеріне қандай аккаунттарды оқуға және қандай жаңалықтарды көруге ниеттенгенін кез келген әлеуметтік желіде өздері шеше алады. Әлеуметтік желілердің дамуы журналистердің күн тәртібін қалыптастыру мүмкіндігін төмендетуі мүмкін деген болжамдар бар, бірақ осы пікірге қарсы тұратын көптеген зерттеулер де бар. Газеттер мен теледидар сияқты дәстүрлі БАҚ – билік, күш және ықпал "жоғарыдан" басталып, "төменге" – халыққа таралатын "тік БАҚ" болып табылады. Бүгінде тік БАҚ "жатақ БАҚ-тың" өсуімен байланысты қарқынды құлдырауға ұшырап жатыр. Жаңа БАҚ әр адамға ақпарат көзіне айналып, ықпал етуге мүмкіндік береді, яғни ақпарат "жоғарыдан төменге емес, көлденең таратылады".
Күн тәртібінің біріктірілуі
Күн тәртібінің үйлесуі адамдардың топқа қалай қосылып, өздерінің күн тәртібін топтың күн тәртібімен қалай біріктіруіне қатысты. Топтар мен қауымдастықтар – «мәселелердің жиынтық күн тәртібін» құрайды, ал «адам топқа күн тәртібін қабылдау арқылы қосылады». Бүгінде ақпарат құралдарына қолжетімділік артып, адамдар өздерінің күн тәртібін қалыптастырып, содан кейін олармен келісетін ұқсас күн тәртібі бар топтарды іздейді. Технологияның дамуы күн тәртібінің үйлесуін адамдар үшін қолжетімді етті, себебі топтар мен жеке күн тәртібінің кең ауқымы бар. Интернет бүкіл әлемдегі адамдарға ұқсас мүдделерді бөлісетін адамдарды табуға және олармен ынтымақтастық құруға мүмкіндік береді. Бұрын күн тәртібін белгілеу негізінен жалпы тақырыптармен шектелген және географиялық жағдайларға байланысты болған, себебі саяхат мүмкіндігі шектеулі еді. Күн тәртібін қысқарту көбінесе маңызды және даулы жаңалықтарда байқалады. Күн тәртібінен жаңалықты шығарғанда, мұның қасақана ниетпен жасалуы керек; жаңалықты жай ғана жою күн тәртібін қысқарту болып табылмайды, ол жаңалықтарды іріктеудің нәтижесі болып табылады (маңызды және маңызсыз аражігін ажыратуға бағытталған). Күн тәртібін қысқарту тұңғыш рет 1980 жылдары Mallory Wober және Barrie Gunter есімді ғалымдар тарапынан айтылғанмен, ғылыми зерттеулерде сирек қолданылған. Бұл тұжырымға академиялық назардың жеткіліксіздігінің себебі – бір жағынан, эмпириялық зерттеулердің аздығы, екінші жағынан, жеткілікті теориялық базаның болмауы. Бухмейер күн тәртібін қысқартуды тұжырымдау және іске асыру бойынша алғашқы қадамдар жасады. Басқа зерттеулер жаңалықтар редакторының жұмысын және осы процесте күн тәртібін қысқартуға әкелуі мүмкін факторларды қарастырады. Жаңалықтарда назардан тыс қалған және цензураланған мәселелерге назар аудару миссиясын ұстанатын екі коммерциялық емес ұйым бар: АҚШ-тағы Project Censored және Германиядағы INA (Initiative News Enlightenment).