Кіріспе

Теледидардың ұзақ мерзімді әсерін зерттейтін теория

Теледидарды дамыту теориясы – теледидарға басты назар аударған, медиа тұтынудың ұзақ мерзімді әсерін анықтауға арналған әлеуметтану және коммуникация аясы. Теорияның негізгі гипотезасы мынадай: теледидарды көп көретін адамдар, шын әлемді теледидарда көрсетілген бейнелермен үйлесетін көзқарас арқылы қабылдауға бейім, ал теледидар көруге аз уақыт бөлетін, бірақ демографиялық жағдайы ұқсас адамдарға қарағанда мұндай көзқарасы басым. Бұл идеяның мәні – теледидар мазмұнына жиі тап болу, хабарлар мен суреттердің қайталануы адамдардың әлемді қабылдауын өзгертеді дегенде. Бұл трансформациялық процесс тек ойын-сауықтан ғана аспайды, сонымен қатар әлем туралы ортақ түсініктерді нығайту арқылы мәдени құрылымды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сондықтан, дамыту теориясы теледидар бағдарламаларымен ұзақ уақыт байланыстырудың, қоғамдық пікірге қалай әсер ететінін түсінуге бағытталған. Теория бойынша, теледидар бұрын отбасы, мектептер және шіркеулер атқарған, яғни қоғамды рухани жетілдіру (инкультурация) функциясын өз мойнына алды. Теорияның маңыздылығын растайтын маңызды зерттеу 2004 жылы Дженнингс Брайант пен Дорина Мирон жүргізген. Олардың 1956 жылдан бері жарық көрген, бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы үш жетекші журналдағы 2000-ға жуық мақаланы қамтитын зерттеулері, дамыту теориясының ең көп қолданылатын үшінші мәдени ая ретінде танылғанын көрсетті. Бұл теорияның бұқаралық коммуникация ғылымындағы маңыздылығын және кең таралғанын көрсетеді.

Шығуы және негізін қалаушылар

Өсімдеу теориясын Джордж Гербнер құрды. Ол теледидар медиасының көрермендерге тигізетін ықпалын анықтау мақсатымен әзірленді. Кейінгі жылдары Гербнердің зерттеулерін американдық сценарист Ларри Гросс кеңейтіп, дамытты. Гербнер 1973 жылы бұқаралық коммуникацияға қатысты парадигмасын құрастырды, ол үш түрлі талдауды қамтыды. Бірінші талдау түрі – хабарламалар жүйесін талдау. Хабарламалар жүйесін талдау теледидар мен медиадағы хабарлама үлгілерінің мазмұнын анықтауға бағытталған. Бұл гендер, нәсіл және этникалық ерекшеліктерге, мысалы, зорлық-зомбылық сияқты тақырыптармен байланыста назар аударуды қамтиды. Екінші талдау түрі – өсімдеу талдауы, ол белгілі бір мәселелер бойынша адамдардың пікірлерін ұзақ мерзімді зерттеу ретінде анықталады, мұндағы негізгі айнымалы – теледидар көру сияқты медиа қабылдау деңгейі. Өсімдеу теориясы аясында жүргізілетін зерттеулердің көп бөлігі өсімдеу талдауын қамтиды. Теорияның негізгі қағидасы: «Адамдар теледидар әлемінде өткізген уақыты қаншалықты көп болса, әлеуметтік шындық теледидарда бейнеленген шындыққа сәйкес келеді деп сену ықтималдығы да соғұрлым жоғары». Өсімдеу теориясының алғашқы зерттеулері ауыр теледидар көрермендері көрген зорлық-зомбылықты жиі қайталайтынын анықтауға бағытталған. Қазіргі зерттеулер көрермендердің айналасындағы әлемдегі зорлық-зомбылық туралы қандай қорытындылар жасағанын баса назар аударады. Өсімдеу теориясының дәстүрлі көзқарасы жанр таңдауына қарағанда, жеке тұлғалардың жалпы көру әдеттеріне көбірек мән берді. Бұл көрермендердің таңдау мүмкіндігінің шектеулі болуына байланысты болды. Технологияның өзгеруіне байланысты, көру көлемін қарастыруды көру таңдауымен біріктіруге болады. Гербнер көрермендердің теледидарды өз өмірлік тәжірибесінде кездеспеген жағдайлар туралы білімдерін «толтыру» үшін пайдаланғанына сенді.

Зорлық-зомбылық туралы түсініктер

Гербнердің алғашқы жұмысы американдық көрермендерге теледидардағы зорлық-зомбылықтың әсерін зерттеді. Зорлық-зомбылықтың әсерін өлшеу Гербнердің өсіру теориясы жөніндегі жұмысының маңызды бөлігі болды. Сондықтан ол «сюжеттің бір бөлігі ретінде физикалық күштің ашық білдірілуі немесе қауіп-қатері» деп анықталған драмалық зорлық-зомбылықты өлшеді. Гербнердің зерттеулері сондай-ақ теледидардағы қылмыстың кең таралғанына қатысты, көп көретін көрермендердің шындықпен салыстырғандағы түсініктеріне назар аударды. Оның пікірінше, бағдарламалардың көп бөлігі зорлық-зомбылық немесе қылмысқа қатысты мазмұнға ие болғандықтан, көп уақыт теледидар көретін көрермендер, сөзсіз, қылмыс пен зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне ұшырайды. Реалити-теледидар агрессияның ауызша және физикалық түрдегі драматикалық көріністерінің арқасында танымал бағдарлама болып табылады. Бұл бағдарламалар, жеке адамның өмірінің нақты оқиғаларын баяндайтындай көрінеді, ерлер мен әйелдер үшін де қабылданатын агрессияның стереотиптерін күшейтеді. Продюсерлер шоудың оқиғаларын манипуляциялау арқылы көрермендердің шындыққа қабылдауын өзгерте алады. Мұндай бағдарламалардың жанкүйерлері атақты адамдардың мінез-құлқының шабуылдарының қалыпты жауап екеніне сенеді. 1968 жылы Гербнер осы теорияны көрсету үшін сауалнама жүргізді. Алдыңғы нәтижелеріне сүйене отырып, ол теледидар көрермендерін үш санатқа бөлді: аз көретін көрермендер (күніне 2 сағаттан кем), орташа көретін көрермендер (күніне 2–4 сағат) және көп көретін көрермендер (күніне 4 сағаттан көп). Ол көп көретін көрермендердің теледидарда көрсетілгенге ұқсас сенімдер мен пікірлерге ие екенін анықтады, бұл бұқаралық ақпарат құралдарының күшті әсерін көрсетті. Көп көретін көрермендер ұялшақтық, жалғыздық және депрессияны, аз көретін көрермендерге қарағанда әлдеқайда көп сезінеді. Осы зерттеуден кейін Гербнер «Қауіпті әлем синдромы» деп аталатын мәселені зерттеуге кірісті, ол теледидарды, әсіресе зорлық-зомбылыққа қатысты мазмұнды көп көретін көрермендердің әлемді нақтыдағыдан гөрі қорқыныштырақ және қауіптірек деп санауға бейім екеніне негізделген. 2012 жылы көп теледидар көретін адамдардың 5% қоғамның құқық қорғау органдарымен байланысты екеніне сенеді. Ал аз көретін адамдар бұл көрсеткішті 1% деп бағалады.

Теледидар көру және қылмыс жасаудан қорқу

Гербнер жүргізген көптеген сараптамаларда теледидар көру мен қылмыс құрбаны болу қорқынышы арасындағы шағын, бірақ статистикалық тұрғыдан маңызды байланыс анықталды. Апталық көру деңгейі төмен адамдардың 100 адамның біреуі құрбан болады деген болжамы болса, көру деңгейі жоғары адамдар 10 адамның біреуі құрбан болады деп болжады. Қылмыс статистикасы бойынша нақты тәуекел 10 000 адамның біреуіне шамалас. Бұл тұжырымды колледжде оқитын студенттер арасында жасалған сараптама да қолдайды, онда жергілікті қылмыс туралы назар аудару мен қорқыныш арасындағы маңызды корреляция анықталды. Респонденттердің аптасына теледидар көру саны мен қылмыстан және зорлық-зомбылықтан қорқу арасында да маңызды байланыс бар екені көрсетілді. Жергілікті жаңалықтар, әсіресе кісі өлтіру және зорлық-зомбылыққа ерекше назар аудара отырып, қылмыс пен басқа да қасіреттерді сенсациялық түрде көрсетуге көп сүйенетіндіктен, олар жиі зерттеу нысаны болды. Жаңалықтар агенттіктері фактілерді дәл баяндауға адал екендіктерін мақтан тұтады. Гербнердің зерттеуіне сәйкес, жаңалықтарды көп көретін адамдар қылмыс деңгейін және жеке бастың қылмысқа ұшырау қаупін жоғары бағалайды, ал өз аудандарының қауіпсіздігін төмен бағалайды. Басқа да бірнеше зерттеулер жергілікті жаңалықтарды көру мен қылмыстан қорқу арасындағы байланысты көрсетеді, ал Гросс пен Айдай (2003) жергілікті жаңалықтарға бейімделу мен қылмыстан қорқу арасындағы байланыстың жергілікті қылмыс деңгейіне тәуелсіз екенін анықтады. Гербнердің теориясы осы мазмұндағы теледидар бағдарламаларының мөлшеріне негізделген теледидар көрермендерінің қылмыстан қорқу туралы ұжымдық көзқарасына назар аударады. Кейбір сыншылар бұл түсіндірме осы қорытындыны өзгертуге әсер ететін басқа факторларды ескермейді деп санайды. Адамдардың жасы, жынысы немесе білім деңгейі сияқты факторлар теледидарда көрсетілген қылмыстың таралуы туралы көрермендердің сенімдеріне әсер етуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, ақ нәсілді адамдар арасында теледидар мен қылмыстан қорқу арасындағы байланыс жоғары, ал басқа нәсілді адамдар арасында төмен. Бұл зорлық-зомбылық көріністерін көрудің психологиялық әсерін азайтатынын көрсетеді. Бұл болжам бойынша, ақ нәсілді адамдар көбінесе қауіпсіз аудандарда тұрады, сондықтан теледидардағы бейнелер оларға күшті әсер етеді. Сонымен қатар, теледидар көрермендері бір ғана жанрды тамашаламайды, сондықтан зорлық-зомбылық бағдарламаларының теледидар көрермендерінің жалпы көру тәжірибесіне тигізетін әсерін де қарастыру қажет. Жергілікті жаңалықтардан басқа, ұлттық жаңалықтар, полициялық бағдарламалар және жалпы тележарналар да қылмыстан қорқумен байланысты. Сонымен қатар, жанрлық емес теледидар көру де қылмыстан қорқумен байланысты. Бюсселл (2003) қылмыс пен зорлық-зомбылықты бейнелейтін бағдарламаларды көбірек көретін ата-аналардың балаларына орта мектеп шағында қылмыс туралы ескертулер жасауы ықтимал екенін анықтады. Бұл ескертулер студенттердің қылмыс туралы бағалауын арттырды, бұл өсіру тікелей және жанама процестер арқылы жүзеге асатынын көрсетеді.

Сиқырлы оқ теориясы

Бұған ұқсас теория медианың жеке адамдарға тигізетін әсерін зерттейді. Бұл – бұқаралық коммуникацияға қатысты алғашқы теориялардың бірі. Бұл – аудиторияға тікелей әсер ететін және медианың оларға қатысты билігін көрсететін сызықтық коммуникация моделі. Ол медиа хабарының медиа "қаруынан" көрерменнің санасына атылған оқ екенін болжайды. "Сиқырлы оқ" теориясы гиподермалық ине моделі деп те аталады. Ол медианың хабарларын белсенді емес аудиторияның санасына тікелей жеткізетінін көрсетеді. Харольд Лассвелл бұл теорияны Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптастырды. 1900 жылдардың ортасында жарнама және кино сияқты медианың дамуы адамдардың мінез-құлқына айқын әсер етті.

Пассивті аудитория

Өсімдеу теориясы сиқырлы оқ теориясымен үндес болған жағдайда, Шрум (1995, 1996, 1997) өсімдеу әсерін түсіндіретін бірнеше танымдық механизмдерді ұсынды. Шрумның қолжетімділік эвристикасы бойынша түсіндірмесі, көп теле көретін адамдар телеарнадағы оқиғалар туралы айқын естеліктерді жақсырақ сақтайды және сауалнама жасаушылар сұрақ қойғанда осы естеліктерге оңайрақ жүгінеді, нәтижесінде көруге қатысты жауаптар жылдамырақ беріледі. Өсімдеу құбылысын түсіндіретін тағы бір механизм – танымдық повество механизмдері. Алдыңғы зерттеулер, повестволердің реализмі және жеке деңгейдегі "көшірілу қабілеті", яғни повествоға аз сын көзбен қарау мүмкіндігі, өсімдеу әсерін күшейтуі мүмкін екенін көрсетеді.

Хабарлау жүйесін талдау

Хабарламалар жүйесін талдау теледидар бағдарламаларында көрсетілетін мазмұнға негізделген. Гербнердің теледидар көруге қатысты басты назары – телешоулар мен фильмдердегі зорлық-зомбылықтың бейнеленуі болды. Хабарламалар жүйесін талдауды құрал ретінде қолдану зерттеушілерге көрермендердің шындықты қабылдауын, олардың байқалатын әлемге қатысты түсініктерін зерттеуге және таратылатын медиа мазмұнын бағалауға көмектеседі. Бұл сондай-ақ ересек адам ретінде олардың сенімдеріне әсер етуі мүмкін. АҚШ теледидар бағдарламаларын (әсіресе, оқиғалар мен қылмыстық жағдайларды көрсететін бағдарламаларды) көретін австралиялық студенттер Австралияны қауіпті ел деп санаған; алайда, мұндай пікір теледидардағы тұрақты мазмұнның жинақы әсерінен туындауы мүмкін. Джонатан Коэн мен Габриэль Вейманн өсіру құбылысының жасөспірімдер мен жас ересектер арасында жиі кездесетінін анықтады, олардың арасында бұл құбылыс ұзақ сақталуы мүмкін. Американдық педиатрия академиясының (AAP) ұсыныстарына сәйкес, күніне 2 сағаттан артық теледидар көрушілердің психосоциалдық денсаулығы жақсарады, бұл әйелдерге одан да күшті әсер етеді. Бір зерттеу музыкалық бейнеклиптерде алкоголь ішімдігінің көрсетілуінің ықтимал салдарына қатысты болды. Тағы бір зерттеу интерактивті бейнеойындарды қарастырды және ойын ішіндегі көрерменнің рөлі оқиғаның дамуында маңызды екені анықталды. Қатысушылар нақты уақытта басқа ойыншылармен өзара әрекеттесті, соның нәтижесінде қатысушылардың арасында өсіру құбылысы анық байқалды.

Өте зорлық-зомбылық

Гербнердің алғашқы жұмысы американдық көрермендерге теледидардағы зорлық-зомбылықтың әсерін зерттеді. Ол зорлық-зомбылықтың ең көп кездесетін түрі – драмалық зорлық-зомбылық екенін анықтады. Драмалық зорлық-зомбылықты, яғни "сюжеттің бір бөлігі ретінде физикалық күштің ашық білдірілуі немесе қауіп тудыруы" ретінде өлшеді. Бұл түрдегі зорлық-зомбылыққа спорттық зорлық-зомбылық, жаңалықтарда көрсетілетін табиғи апаттар және бокс сияқты комедиялық зорлық-зомбылық, сөзбен айтылатын қауіп-қатерлер кірмейді. Драмалық зорлық-зомбылық тұжырымы қорқыныш пен ойын-сауық арасындағы байланысты күшейтеді. Өлім сюжеттік желінің бір бөлігі ретінде пайдаланылса да, ол жақындап келе жатқан зорлық-зомбылықтың бейнесін қалыптастыруға да себін тигізеді.

Негізгі жүйеге енгізу

Негізгі ағым, өсіру теориясы тұрғысынан, тұрақты медиа хабарламаларына ұзақ уақыт бойы толып қалу, көп көретін адамдар арасында ортақ әлеуметтік шындық қалыптасуына алып келетін процесті білдіреді. Бұл ұғым Джордж Гербнердің өсіру теориясының орталық тұжырымдамасы болып табылады, ол мысалы, теледидарды көп көретін адамдардың, БАҚ ұсынған әлеуметтік шындықты өздерінікі деп қабылдауға бейім екенін айтады. Бұл резонанс адамдар өз тәжірибелері мен сенімдерінің тұтынылатын контентпен сәйкес келетінін сезгенде пайда болады. Мысалы, қылмыс құрбаны болған адамдар, зорлық-зомбылық көрсететін теледидар көру арқылы әлемді одан да қорқынышты деп қабылдауы мүмкін. Олар осы сенімдерін растау нәтижесінде үкіметтен қауіпсіздік шараларын күшейтуді талап ете алады. Резонанс қалыптасқан сенімдер мен көзқарастарды нығайта алады, сонымен қатар көрермендердің қоғамдық нормалар мен құндылықтарды қабылдауына әсер ету арқылы мәдени және әлеуметтік өзгерістерге де ықпал ете алады.

Орташа әлем синдромы

Егістік айырмашылығын зерттеуден кейін Гербнер «орташа әлем синдромы» деп аталатын құбылысқа жұмыс істей бастады. Бұл, ауыр теледидар көрермендері, әсіресе зорлық-зомбылыққа байланысты контент көретін адамдар, жеңіл көрермендерге қарағанда әлемнің шын мәнінде болғаннан гөрі қорқыныштырақ және қауіптірек деп ойлауға бейімділігі болып табылады. Гербнер және әріптестері «орташа әлем синдромы» индексін жасады. Сонымен қатар, көп теледидар көретін адамдар басқа адамдардың ниеттеріне күдікпен қарап, оларға сенуге болмайды деп санайды.

Реалити теледидар

Өркендеу теориясының зерттеулері көрсеткендей, көп көру көрерменге фактілер емес, мазмұнға негізделген нанымдар жиынтығын қабылдауға әкелуі мүмкін. Әдетте, теледидар көрушілердің әлем туралы көзқарастары теледидарда қайта-қайта көрсетіліп, баса айтылатын бейнелер мен тақырыптарға сәйкес келеді. Гербнер талқылаған бұл жалған шындық немесе "символикалық әлем" БАҚ-тың әртүрлі демографиялық топтарды бейнелеуі арқылы көрінеді. Телевизиядағы басты кейіпкерлер көбінесе жас, көңілді және белсенді болып бейнеленеді. Мысалы, испандар сияқты этникалық топтардың дәл емес бейнеленуінен, олар халықтың үлкен бөлігін құрайтыны белгілі болса да, кейіпкерлер ретінде сирек көрсетіледі. Тіпті Таяу Шығыс өкілдері де теледидарда жиі жау ретінде бейнеленеді. Әртүрлі демографиялық топтарда да, көру мөлшері көрерменнің әлеуметтік шындық туралы түсінігіне әсер етеді. Теледидар көрушілері үшін шындықты құрудың басты факторы – көру уақыты. Гербнердің зерттеулеріне сәйкес, теледидар әлеміне қаншалықты көп уақыт берілсе, адамдардың өмір мен қоғам туралы тұрақты бейнелерге байланысты әлеуметтік шындық туралы пікір білдіруі ықтимал. Гербнер (Gerbner, 1987) ғылым мен ғалымдар туралы қоғамдық пікірге прайм-тайм телешоуларының ықпалын зерттеген. Гербнер телешоуларды толыққанды кінәлі деп санамаса да, олардың адамдардың көзқарасын қалыптастырудағы маңызды рөлін атап көрсетеді. Қазіргі "ақпаратқа толы әлемде" тұрғанымыздықтан, ғылыми білімнің жетіспеушілігін "ақпарат тапшылығымен" байланыстыру мүмкін емес. Бұл көрермен ретінде тым көп ғылыми білімге ие болудың салдары туралы алаңдаушылықты да тудырады. Жақсы хабардар болу адамдарға ғылыми шешімдер қабылдауға көмектессе де, шамадан тыс ғылыми білім оларды қорқынышқа, күдікке және сенімсіздікке ұшыратуы мүмкін. Прайм-тайм шоулары кең ауқымды, жақсы көрінеді және әртүрлі топтардан шыққан адамдармен байланысады. Теледидар көру үшін салыстырмалы түрде таңдамалық емес. Бұл ғалымдар мен ғылыми қауымның өндірушілермен, режиссерлермен және бүкіл ойын-сауық индустриясымен тығыз байланыста болудан пайда табатынын көрсетеді. Ғылыми шоулар нарығындағы көрермендер тобы күтулер, қорқыныштар, пайдалы мүдделер, қызығушылықтар, көне әдеттер мен сенімдердің араласуына тап болады. Гербнердің зерттеуінде 1631 респонденттің жауап беру үлгілерін түсіну және зерттеу үшін өркендеу талдауы қолданылды, оларға аз және көп көретін көрермендер кірді. Оларға бес ұсыныс ұсынылды: ғылым біздің өмір салтымызды тым тез өзгертеді; өмірімізді сау, жеңіл және ыңғайлы етеді; дұрыс пен бұрыс туралы адамдардың түсініктерін бұзады; проблемаларды шешуге көмектесетін сияқты, оларды тудыруы ықтимал; және ғылымның дамуы біраз адамдар біздің өмірімізді бақылай алады дегенді білдіреді. Зерттеулер жынысы мен білімі бойынша екі топқа бөлінген ғылымға оң жауаптардың пайызын бағалады. Зерттеу көрсеткендей, теледидар бағдарламалары арқылы ғылымға бейімделу ғылымға деген жағымсыз көзқарасты дамытуы мүмкін, әсіресе жоғары мәртебелі топтарда, олардың ең аз көретін мүшелері оның ең үлкен қолдаушылары, ал төмен мәртебелі топтар ғылымға деген жалпы төмен пікірде. Бұл байқауларды "майнстриминг" тұжырымы арқылы түсінуге болады.

Институционалдық процесті талдау

Басқа талдаулардан өзгеше, Эндрю Ледбеттердің сөзіне сәйкес, бұл үшінші талдауда хабарламалар талдауы мен егіс талдауына қарағанда аз зерттеу жүргізілді. Джерэл Кальцо мен Моник Уордтың (2009) жүргізген зерттеуі теледидардағы гейлер мен лесбиянкалар бейнесіне қатысты жақында жасалған зерттеулерді талдаудан басталады. Гейлер мен лесбиянкалардың бейнеленуі жалғасуда, бірақ зерттеу көрсеткендей, көптеген телебағдарламалар ГГБТ стереотиптерін күшейтетіндей гейлер мен лесбиянкалар кейіпкерлерін көрсетеді. Талқылауға көшкенде, Кальцо мен Уорд тіпті "Ellen" мен "Will & Grace" сияқты бағдарламалардың сюжеттері "стереотиптерді нығайтады, [ ] кейіпкерлерді тұрақты қарым-қатынастарсыз, жыныстық қатынасқа үлкен қызығушылық танытатын (немесе мүлдем жыныстық емес) және гейлер мен лесбиянкаларды күлкілі, бір өлшемді тұлғалар ретінде бейнелейді" деп сипаттады. Олардың нәтижелері медиа жанрларының гомосексуализмге қатысты көзқарастарды қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын растады. Олар эфирден алынып тасталған бұрынғы прайм-тайм шоулары ЛГБТҚ ортасында үлкен қабылдауға көмектескеніне таң қалды. Содан кейін олар жанрдың теледидар бағдарламаларын көру кезінде көрермендердің қалыптасқан түсінігіне үлкен әсер ететінін ескере отырып, зерттеулер "жанрға бағытталған әсерлерді талдауға" бағытталуы керек екенін ұсынды.

Ерлер мен әйелдер

2022 жылғы зерттеуде Шаррер мен Уоррен Netflix, бейне ойындар және YouTube сияқты ағымдық қызметтерді бірге тамашалайтын көрермендер арасындағы гендерлік нормаларға қатысты дәстүрлі еркек құндылықтарына қолдау көрсетуді зерттеді. Бұл зерттеудегі дәстүрлі еркек қасиеттеріне «эмоционалдық ұстамсыздық, үстемдік, қаталдық және/немесе үлгідегі ұлдар мен қыздар арасындағы әйелдік белгілерінен аулақ болу» (Шаррер және Уоррен, 2022) кірді. Нәтижелер көрсеткендей, көп көретін көрермендер санатындағы қатысушылар ерлерге қарағанда дәстүрлі еркек қасиеттерін жоғары бағалаған. Беверли Роскос Эволдсен, Джон Дэвис және Дэвид Роскос Эволдсен (2004) әйелдер туралы түсініктердің теледидарда еркектер бейнеленгенмен салыстырғанда стереотиптік сипатта біріктірілетінін айтады. Олар «Телешоулардағы кейіпкерлердің саны әйелдерге қарағанда шамамен 2:1 арақатынаста болады» десті. Теледидар көретін адамдар әдетте әйелдерге қатысты дәстүрлі көзқарастарға ие болады. Зерттеулер сонымен қатар әйелдердің теледидарда ерлерге қарағанда құрбан ретінде бейнеленуі жиі болатынын көрсетті. Александр Синк және Дана Мастро (2017) американдық прайм-тайм теледидарындағы әйелдер мен гендерлік бейнелеулерді зерттеді. Соңғы жылдары әйелдер теледидарда жақсырақ көрсетіледі деген пікір болғанымен, бұл зерттеушілер мұның міндетті түрде солай емес екенін айтады. Олардың сөзіне сүйенсек, әйелдер прайм-тайм теледидарында пропорционалды түрде аз өкілдік етілген, кейіпкерлердің 39% құрайды, тіпті АҚШ халқының 50,9% әйелдерден тұрса да. Ерлер әйелдерге қарағанда үстемдік танытқан, және ерлер жиірек объективтенгенімен, әйелдер тұрақты түрде гиперфеминизацияланған және гиперсексуализацияланған. Прайм-тайм кезеңінде ерлерге қарағанда жасы үлкен әйелдер аз көрінді және олар көбінесе жасы үлкен ерлерге қарағанда кем қабілетті болып көрсетілді.

Жыныстық қатынас

Әйелдерге қатысты сексуалдық көзқарастарды зерттеуде өсіру теориясы қолданылған. Секс ролі стереотиптері, жыныс, жас, әлеуметтік топ және білім деңгейі сияқты, теледидар көрудің жеке үлесімен байланысты анықталуы мүмкін. Брэдли Дж. Бонд пен Кристин Л. Дрогос (2014) "Jersey Shore" телешоуына қатысты колледж жасындағы студенттердің сексуалдық көзқарастары мен мінез-құлқы арасындағы байланысты зерттеді. Олар "Jersey Shore" телешоуын көруге жұмсалған уақыт пен сексуалдық еркіндік деңгейінің артуы арасындағы оң байланысты анықтады. Бұл әсер жас қатысушыларда ересектерге қарағанда күштірек болды және зерттеушілер қатысушылардың сексуалдық көзқарастарына әсер ететін басқа факторларды, мысалы діни сенімдер мен ата-аналардың көзқарастарын ескерген кезде де сақталды. Сексуалдық еркіндік деңгейінің артуы теледидар көрудің жалпы ұзақтығымен емес, нақтырақ айтқанда, жоғары сексуалды мазмұнды "Jersey Shore" телешоуына көбірек көңіл бөлгенімен байланысты болды.

Ұрпақ және ұлт

Стереотиптер мен нәсілдерді қабылдаудың маңызды бөлігі бұқаралық ақпарат құралдарымен байланысты. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы нәсілдер мен этникалық топтардың бейнеленуі біздің оларды стереотиптеу әдісімізге әсер ете алады. Бейнеленудің болуы немесе болмауы әртүрлі нәсілдер мен әлеуметтік топтарға әсер етеді. Бұқаралық ақпарат құралдарында жеткіліксіз өкілдік адамдарды, әсіресе балаларды, өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне немесе басқа нәсіл немесе әлеуметтік топтан кем санауға әкелуі мүмкін. Мұны бұқаралық ақпарат құралдары, әсіресе теледидар мен киноның түрлі нәсілдер мен ұлттарды қалай бейнелейтінін қарастырғанда байқауға болады. Меган С. Сандерс және Шривидья Рамасубраманян (2012) афроамерикалық медиа тұтынушылардың фильмдер мен теледидарда бейнеленген ойдан шығарылған кейіпкерлер туралы пікірлерін зерттеді. Олар зерттеуге қатысушылардың барлық афроамерикалық кейіпкерлерге жағымды көзқараспен қарағанын анықтады. Олардың зерттеулері медиа тұтынушылардың этникалық ерекшеліктерін ескеру қажеттігін көрсетті, өйткені әртүрлі ортадан шыққан медиа тұтынушылар медиа бейнелерін және олардың шындыққа сәйкестігін әртүрлі қабылдайды. Бұл этникалық топтардың бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленуі олардың шын мәнінде қалай қабылдануына және тіпті бір-бірін қалай қабылдауына әсер етуі мүмкін. Крисалис Райт пен Мишель Краске (2015) өсіру теориясын қолданып, жыныстық мазмұн бар музыка сөздері мен бейнелері мен афроамерикалық, испандық және ақ нәсілді жас ересектердің жыныстық мінез-құлқы арасындағы қарым-қатынасты зерттеді. Бұрынғы зерттеулерде жастардың жыныстық мазмұнды тыңдау әдеті тыңдаушының шындықты қабылдауын өзгертіп, қауіпті жыныстық мінез-құлықты қалыпқа келтіруі мүмкін деген болжам жасалған. Алайда, Райт пен Краске өсіру теориясының ықтимал байланысты түсіндіру қабілетін бағалауға арналған алғашқы зерттеу. Олардың қорытындылары бойынша, ақ немесе испандық ортадан шыққан адамдарға бір немесе екі қалыпты жыныстық мінез-құлыққа, мысалы, алғашқы қарым-қатынас және жыныстық қатынас жасайтын жасқа аз әсер етілген. Салыстырмалы түрде зерттеушілер афроамерикалықтар арасында жыныстық қатынастың бірнеше қалыпты түрлерін анықтады, мысалы, алғашқы кездесудің және жыныстық қатынастың ертерек басталуы, кездейсоқ жыныстық қатынастың көп болуы және презервативтерді қолданудың төмендеу үлесі. Бұл өсірудің әсері африкалық американдықтар өз мәдениетінің нақты бейнесі ретінде музыканы қарастыра алатындай, басқа этникалық топтарға қарағанда афроамерикалықтар қауымдастығында көбірек байқалады деп болжанады. Чен (2006) рап музыкасы африкалық американдықтар тыңдайтын ең танымал музыка жанры екенін анықтады, ал рап басқа жанрлармен салыстырғанда көбірек жыныстық сілтемелермен байланысты. "Раптың 78%, поптың 53%, рок музыкасының 37% және кантри музыкасының 36% бейнелерінде жыныстық сілтемелердің кейбір түрлері бар". Музыканттардың өздерінің әндері мен бейнелері арқылы жыныстық мінез-құлық пен тәжірибелерге қатысты жалған шындықты жасауының осы өсіру әсерлері афроамерикалық тыңдаушыларды "ойлау процестерін қабылдауға және олар ұшыраған музыкадағы мазмұнға ұқсас мінез-құлық жасауға" бейімдеуі мүмкін.

Саясат және саясаттың басымдықтары

Джордж Гербнердің екі әріптесі Майкл Морган мен Джеймс Шанахан, көп теледидар көретін адамдар өздерін орташа көрушілер деп санаса да, әлеуметтік мәселелер бойынша консервативті көзқарастарға бейім екенін анықтады. Сонымен қатар, көп теледидар көретін адамдар авторитарлық сенімдерге ие болуға бейім. Морган мен Шанахан бұл зерттеуді 2016 жылғы президенттік сайлау контекстінде жүргізді. Анита Атвелл Сит пен Дана Мастро (2016) иммиграция туралы жаңалықтарды және олардың көрермендердің иммиграциялық саясатқа қатысты пікірлерімен, сондай-ақ иммигранттарға деген жағымсыз көзқарастарымен байланысын зерттеді. Олар жаңалықтарда иммигранттар туралы теріс ақпараттар көрудің, көрермендерде иммигранттарға (сыртқы топқа) қатысты алаңдаушылық сезімін тудыратынын, әсіресе жаңалықтар бағдарламасында олардың өкілдері көрсетілген кезде анықтады. Бұл деректер иммиграциялық саясатқа қатысты пікірлерге дереу әсер етпесе де, мұндай ақпараттарға ұзақ уақыт бойы тону оларға әсер етуі мүмкін. Катерина Ева Матса (2010) Грекиядағы теледидардың саяси қатысуға тигізетін әсерін зерттеу арқылы «егіншілік» эффектісін қарастырды. Ол Грекиядағы мәдени ортадағы сатирикалық теледидардың рөлін және осы теледидар түрінің грек саяси институттарының жемқор екендігі туралы тұрақты түсініктерді қалыптастыру арқылы грек халқының саясатқа деген жалпы пікіріне кері әсерін тигізгенін сипаттады.

Эльтруистік мінез-құлық

Закир Шах, Цзянсюн Чу, Усман Гани, Сара Кайсар және Замир Хассан (2020) апаттарға қатысты БАҚ-қа ұшыраудан туындаған құрбан болу қорқынышының альтруистік мінез-құлыққа қатысты медиациялық рөлін анықтау үшін өсіру теориясы тұрғысынан алғашқы зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, апаттар туралы жаңалықтар мен БАҚ-тан алынған жеке адамдардың пікірлері құрбан болу қорқынышының қалыптасуына әсер етеді. Сонымен қатар, апаттан қорқу құрбан болу сезімі адамдардың альтруистік мінез-құлқына елеулі ықпал етеді. Теледидар көру, оқиғаға қатысу және үш идеалистік моральдық үміттерді зерттейтін зерттеу: әділ әлемге сенім, дәрігерлердің альтруизмі, басқаларға төзімділік. Олар теледидар көру, оқиғаны қабылдау және моральдық үміттердің бір-біріне байланысты екенін анықтады. Өсіру теориясы жаңа медианы зерттеуде қолданылды. Ғалымдар Морган, Шанахан және Синьориелли медиа технологиясының өзгермейтін емес, дамуға бейім екенін атап өтті. Сондықтан, өсіруді талдаудың ескі әдістері теледидар көру сағаттарын санаудан үлкен деректерге негізделген талдауға көшуі мүмкін. Бұл авторлар көптеген адамдар өсіру теориясының жаңа медианың маңыздылығы артуымен қатар қолданылатынына күмәнданғанымен, жаңа медиа әлі де повествотивті элементтерді қолданады; ал осы повествотивтер бізге әсер ететіндіктен, өсіру теориясы әлі де өзекті. Краучер (2011) өсіру теориясын әлеуметтік медиа және оның иммигранттардың мәдени бейімделуіне тигізетін әсері туралы теориясына қолданды. Ол жаңа мәдениетке бейімделу процесіндегі иммигранттардың басым әлеуметтік медианы пайдалану арқылы қабылдаушы қоғам туралы түсініктерін қалыптастыратынын айтады. Оның пікірінше, бұл өсіру әсері иммигранттардың қабылдаушы елдің тұрғындарымен офлайн режиміндегі қарым-қатынасына да әсер етеді. Осыған ұқсас, өсіру аясында әлеуметтік медиа платформаларында дене бейнесіне қатысты зерттеулер жүргізілді, нәтижелері көрсеткендей, белгілі бір контентті қарау бейтаныс адамдардың физикалық келбетіне қатысты бұрмаланған көзқарастарға әкелуі мүмкін. Теледидардың аудиторияға ұзақ мерзімді әсерін зерттейтін өсіру теориясы бойынша, белгілі бір топтағы адамдар теледидарды қаншалықты көп көрсе, олардың шындыққа қабылдауы теледидардың мазмұнына соғұрлым жақын болады. Өсіру теориясы бүгінгі күнде, әсіресе жасөспірімдер мен балалар үшін ең көп таралған теориялардың бірі, себебі ересектер телешоулар мен әлеуметтік желілердегі мазмұнды бақылап, ажырата алады, ал кәмелетке толмағандар дұрыс пен бұрысты әрдайым ажырата алмайды, «мысалы, БАҚ-тың жиі қатыгез мазмұндағы бағдарламаларды, жаңалықтарды немесе фильмдерді көрсетуі зорлық-зомбылықты оқыту және қабылдау ортасын жасайды» (Бусаир Ахмад, 2015). Теледидар мен кино бағдарламаларының балаларға тигізетін әсерін азайту үшін реформалар жасауға үміт бар, сонымен қатар үкімет пен қоғамның барлық өкілдері жастарды қорғау үшін саясатты қалыптастыруға белсенді жұмыс істеп жатыр. «Біз клиникалық мамандарға, саясаткерлерге және педагогтарға осы салаларда оң нәтижелерге қол жеткізу үшін электрондық медианы қолдауға көмектесетін көмекшілермен және жастармен серіктестік орнату бойынша ұсыныстар береміз» (Gaidhane, 2018).

Сын

Телевизия тамашалау мен шындықты қабылдау арасында маңызды байланыс бар болғанымен, өсіру эффектілері жеке адамның әлемді қабылдауына шамалы ғана әсер етеді. Майкл Морган мен Джеймс Шанахан 1997 жылы мета-талдау жүргізіп, телевизия тамашалаудың артуы көрілген телевизия көлемі мен шындықты қабылдау арасындағы маңызды байланысты көрсетті. Дегенмен, қабылдаудағы өзгеріс аз болды. Пайдалану және қанағаттану теориясының негізін қалаушы Элиху Кац өзінің «Зейнеткерлік іздестіріндегі алты ұғым» атты мақаласында өсіру теориясын атап өтті. Бұл теорияны қолдануды тоқтатудың бір себебі – теория құрылғаннан бері болған технологиялық өзгерістер. Джордж Гербнердің теориясы 1973 жылы қалыптасты. Жаңа медиа дәуірінде жазбаға алынатын, жылдам таралатын және көптеген таңдаулар бар болғандықтан, авторлар мазмұн мен хабарламалардың көбірек әртүрлілікке ие болғандығынан, демек, өсіруге әсер ететінінен күдіктенеді. Дэниел Чандлер телевизияның біздің айналамыздағы әлемді қабылдауымызға белгілі бір дәрежеде әсер ететінін айтады, бірақ Гербнердің зерттеуі жоғары қылмыстық аймақтарда тұратын адамдардың өмірлік тәжірибесін ескермейді. Хорас Ньюкомб зорлық-зомбылықтың теория бойынша телевизияда біркелкі көрсетілмейтінін айтады; сондықтан, телевизия барлық көрермендер үшін шындық сезімін қалыптастыруға жауапты бола алмайды.