Кіріспе

Құжаттар мен коммуникация артефакттарын зерттеу әдісі

Мазмұндық талдау – түрлі форматтағы мәтіндер, суреттер, аудио немесе бейне түрінде кездесетін құжаттар мен коммуникация артефакттарын зерттеу болып табылады. Әлеуметтік ғалымдар мазмұндық талдауды коммуникациядағы үлгілерді қайталанатын және жүйелі түрде зерттеу үшін пайдаланады. Әлеуметтік құбылыстарды талдау үшін мазмұндық талдауды қолданудың басты артықшылығы – әлеуметтік жағдайларды модельдеу немесе сауалнамалар арқылы мәлімет жинау сияқты инвазивті емес әдіс болуында. Мазмұндық талдаудың тәжірибесі мен философиясы академиялық салалар бойынша әртүрлі. Олардың барлығы қызықты және мағыналы мазмұнның болуын көрсету үшін мәтіндерге немесе артефакттарға белгілер (кейде кодтар деп аталады) жүйелі түрде тағайындауды қамтиды. Мәтіндер жинағының мазмұнын жүйелі түрде белгілеп, зерттеушілер статистикалық әдістерді қолдана отырып мазмұн үлгілерін сандық түрде талдай алады немесе мәтіндердегі мазмұнның мағынасын талдау үшін сапалық әдістерді қолданады. Құжаттарды таңбалау (немесе кодтау) процесін автоматтандыру үшін мазмұндық талдауда компьютерлер жиі қолданылады. Қарапайым есептеу техникалары сөздердің жиілігі және құжаттың ұзындығы сияқты сипаттамалық деректерді ұсынуы мүмкін. Машиналық оқыту классификаторлары таңбаланатын мәтіндердің көлемін арттыра алады, бірақ мұның ғылыми тұрғыдан қаншалықты пайдалы екені күмәнді мәселе. Сонымен қатар, мәтінді алдын ала белгіленген лингвистикалық, семантикалық және психологиялық ерекшеліктері бойынша талдау жасайтын көптеген компьютерлік мәтіндік талдау (CATA) бағдарламалары бар.

Мәннің сапалық және сандық талдауы

Сандық мазмұндық талдау жиілік санақтарын және осы кодталған жиіліктердің статистикалық талдауын көрсетеді. Сонымен қатар, сандық мазмұндық талдау алдынан қойылған гипотезамен басталады, ал кодтау талдау басталғанға дейін анықталады. Бұл кодтау санаттары зерттеушінің гипотезасына тікелей қатысты. Сандық талдау да дедуктивті тәсілді қолданады. Мазмұндық талдау айнымалылары мен конструкцияларының мысалдарын, мысалы, DOCA ашық қолжетімді деректер базасынан табуға болады. Бұл деректер қоры коммуникация және саясаттану ғылымдарының зерттеу салалары мен тақырыптарына қатысты мазмұндық-талдамалық айнымалыларды жинақтап, жүйелейді және бағалайды. Зигфрид Кракауэр сандық талдауды сынға алып, оның күрделі коммуникацияны артық қарапайымдап, сенімділікті арттыратынын айтады. Ал сапалық талдау жасырын мағыналарды зерттейді, сандық талдау болса айқын мағыналарға назар аударады. Ол сондай-ақ сапалық және сандық мазмұндық талдаудың "бір-бірімен байланысты" екенін мойындайды. Архивтен алынған өлшемдерді болашақ зерттеулерде қолдану арқылы жоғары сапалы және салыстыруға болатын құралдарды пайдалануға болады. DOCA басқалармен қатар, көркем медиа және ойын-сауық мазмұнының мазмұндық талдауына (мысалы, бейнеойындардағы сексуалды бейнелеу өлшемдері), пайдаланушылар жасаған медиа мазмұнына (мысалы, онлайн жеккөру сөздері өлшемдері) және жаңалықтар мен журналистикаға (мысалы, балаларға қатысты сексуалдық зорлық-зомбылық туралы баспасөз материалдарында фотосуреттерді қолдану өлшемдері, сайлау науқанындағы жекелендіру өлшемдері) қатысты өлшемдерді қамтиды.

Есептеу құралдары

Компьютерлердің, тіпті жеке компьютерлер сияқты, кең таралған есептеу құралдарының пайда болуымен қатар, компьютерлік талдау әдістерінің танымалдылығы артып келеді. Ашық сұрақтарға берілген жауаптар, газет мақалалары, саяси партиялардың бағдарламалары, медициналық құжаттар немесе тәжірибелердегі жүйелі бақылаулардың бәрі мәтіндік деректерді жүйелі талдауға түсуі мүмкін. Коммуникацияның мазмұны машинамен оқылатын мәтін түрінде қолжетімді болғандықтан, кіріс деректер жиілігі бойынша талданып, тұжырымдар жасау үшін санаттарға жіктеледі. Компьютерлік көмекпен талдау үлкен электрондық деректер жиынтығымен жұмыс істеуге көмектеседі, себебі ол уақытты үнемдеп, кодтаушылар арасындағы келісімді растау үшін бірнеше адамның қатысуын болдырмайды. Дегенмен, мазмұнды талдау үшін адамдарды кодтаушы ретінде пайдалануға болады, өйткені олар мәтіндегі ұшқынсыз және жасырын мағыналарды анықтауда көбінесе жақсырақ болады. Бір зерттеуде адамдардың кең ауқымды бағалай алатыны және жасырын мағыналарға негізделген тұжырымдар жасай алатыны көрсетілді.

Сенімділік және жарамдылық

Роберт Вебер атап көрсетеді: "Мәтіннен дұрыс қорытындылар жасау үшін, классификация процедурасының сенімді болуы маңызды, яғни тұрақты болуы керек: әртүрлі адамдар бір мәтінді бірдей түсінуі тиіс". Құжаттылық, кодтаушылар арасындағы сенімділік және бір кодтаушының сенімділігі көп жылдар бойы қарқынды әдістемелік зерттеулердің нысаны болды. Лейси мен Рифф кодтаушылар арасындағы сенімділікті өлшеуді сандық мазмұндық талдаудың күшті жағы ретінде көрсетеді, егер мазмұн сарапшылары кодтаушылар арасындағы сенімділікті өлшемесе, олардың деректері бір оқырманның субъективті пікірінен артық сенімді емес дейді. Қазіргі есеп беру стандарттарына сәйкес, сандық мазмұндық талдаулар толық кодтамалармен жариялануы керек, ал кодтамадағы барлық айнымалылар немесе өлшемдер үшін эмпирикалық алдын ала сынақтар негізінде тиісті кодтаушылар арасындағы немесе бағалаушылар арасындағы сенімділік коэффициенттері көрсетілуі керек. Сонымен қатар, кодтамадағы барлық айнымалылар мен өлшемдердің жарамдылығы қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл бұрынғы зерттеулерде өзінің жарамдылығын дәлелдеген белгілі шараларды қолдану арқылы қол жеткізілуі мүмкін. Сондай-ақ, шаралардың мазмұндық жарамдылығын осы саладағы сарапшылар тексеріп, кодтау нұсқауларын, анықтамаларын және кодтамадағы мысалдарды мақұлдап немесе түзетуі мүмкін.

Тарих

Мазмұндық талдау – сөйлеу, жазбаша мәтін, сұхбат, сурет немесе басқа да коммуникация түрлерін жіктеу және санатқа бөлу арқылы жүргізілетін зерттеу. Оның бастауы 19 ғасырдың соңындағы алғашқы газеттерді пайдаланумен байланысты, сол кезде талдау тақырыпқа арналған бағандардың санын мануалды түрде өлшеу арқылы жасалатын. Бұл тәсілді 1893 жылы Шекспирдің әдебиетіндегі үлгілерді зерттеген университет студенті де қолданған. Содан бері мазмұндық талдау түрлі салаларда қолданылып келеді. Герменевтика мен филология қасиетті және әдеттегі мәтіндерді түсіндіру үшін, сондай-ақ көп жағдайда мәтіндердің авторлығын және нақтылығын анықтау үшін ұзақ жылдардан бері мазмұндық талдауды пайдаланып келеді. Соңғы уақыттарда, әсіресе бұқаралық коммуникацияның дамуымен, мазмұндық талдау медиа мазмұнын және медиа логикасын терең талдау мен түсіну үшін кеңінен қолданылуда. Саяси ғалым Харольд Лассвелл 20 ғасырдың ортасында мазмұндық талдаудың негізгі сұрақтарын былай формулирледі: «Кім не айтады, кімге, не үшін, қаншалықты және қандай әсермен?». Лассвеллдің сандық тәсілге баса назар салуын мазмұндық талдаудың тағы бір «әкесі» Бернард Берльсон іске асырды, ол осы көзқарас бойынша мазмұндық талдаудың символдық анықтамасын ұсынды: «коммуникацияның айқын мазмұнын объективті, жүйелі және сандық тұрғыдан сипаттауға арналған зерттеу әдісі». Технологияның жетістіктері мен бұқаралық және жеке коммуникация зерттеулеріндегі жемісті қолданылуының арқасында соңғы жылдары сандық мазмұндық талдау қайтадан танымал болды. Жаңа медиа, әсіресе әлеуметтік желілер мен мобильді құрылғылар жасаған мәтіндік үлкен деректерді мазмұндық талдау кеңінен таралды. Бұл тәсілдер тілді қарапайым қарастырады, семиотиканың күрделілігін, яғни мағынаның тілден қалыптасу процесін ескермейді. Сандық мазмұндық талдаушылар мазмұндық талдаудың ауқымын қарапайым санаумен шектегені және олардың әлеуметтік ғылымдарға сәйкестігін сынды түрде қарастырмай, табиғаттану ғылымдарының өлшемдеу әдістерін қолданғаны үшін сынға ұшырады. Керісінше, сапалық мазмұндық талдаушылар жеткілікті жүйелі емес және тым субъективті болғаны үшін сынға түсті.

Жасырын және айқын мазмұны

Манифест мазмұны бетіндегідей түсінуге оңай. Оның мағынасы тікелей. Жасырын мазмұн ашық емес, оның мағынасын немесе ықпалын анықтау үшін түсіндіру қажет.

Бастапқы кодтау схемасының жасалуы

Таңдалған мазмұнды талдау тәсіліне бастапқы кодтау схемасы немесе кодтауға қатысты көзқарас тікелей байланысты. Бағытталған мазмұнды талдау арқылы ғалымдар бұрынғы теориялар мен болжамдар негізінде алдын ала кодтау схемасын әзірлейді. Ал, дәстүрлі мазмұнды талдау тәсілінде бастапқы кодтау схемасы деректерден туындайды.

Кодтаудың дәстүрлі процесі

Жоғарыда аталған тәсілдердің ешқайсысын қолданғанда, зерттеушілерге деректерді жан-жақты қарастырып, толық картина алу ұсынылады. Сонымен қатар, кодтаудың тұрақты және нақты бірлігін анықтау маңызды, зерттеушілердің таңдауы бір сөзден бірнеше абзацқа дейін, мәтіндерден белгілі бір символдарға дейін болуы мүмкін. Ақырында, кодтар арасындағы байланыстарды нақты санаттарға немесе тақырыптарға бөліп, реттеу арқылы құру қажет.