Кіріспе
Ақпараттық құралдарды белсенді пайдаланушының төменгі деңгейдегі пайдаланушылар үшін көшбасшылығы – ақпараттық құралдарды белсенді пайдаланушының төменгі деңгейдегі пайдаланушылар үшін медиа хабарламаларының немесе мазмұнының мағынасын түсіндіру арқылы жүзеге асырылатын көшбасшылық. Әдетте, пікір көшбасшыларын олардың пікірлерін қабылдайтындар жоғары бағалайды. Пікір көшбасшылығы Пауль Лазарсфельд пен Элиу Кац ұсынған екі қадамды коммуникация ағыны теориясынан туындайды. Роберт К. Мертон, С. Райт Миллс және Бернард Берлсон пікір көшбасшысы тұжырымдамасын дамытуға үлкен үлес қосты. Бұл теория инновациялардың, идеялардың немесе коммерциялық өнімдердің таралуын түсіндіруге тырысатын бірнеше модельдердің бірі болып табылады. Ақпарат ағынында пікір көшбасшылары маңызды рөл атқарады, себебі біз әлеуметтік ортадағы басқалардан кеңес сұрамыз. Бұқаралық ақпарат құралдарынан түсетін ақпарат тікелей мақсатты аудиторияға жетпейді, оның орнына, ықпалды адамдар ақпаратты қорытып, оны жұртшылыққа тарату арқылы делдалдық процестен өтеді. Пікір көшбасшыларының шешім қабылдау процесіне және қоғамның мінез-құлқына ықпал ететін белгілі бір ерекшеліктері бар. Біліммен бөлісу арқылы пікір көшбасшылары басқаларға жұмысты жақсырақ атқаруға көмектеседі, жеке дамуды жеңілдетеді және жеке танылуды арттырады. Юфу Куашиманың пікірінше, пікір көшбасшысының билігі мен ықпалы оның ізбасарлары құратын желіден туындайды. Олардың адал жақтастары көшбасшының хабарларын басқа медиа тұтынушыларға таратып, олардың ықпалын күшейтеді. Егер пікір көшбасшысын алып тастаса, бір-бірімен идеялармен бөлісе алатын өзара байланысқан пайдаланушылар желісі сақталды. Пікір көшбасшысы осы желіні құрғанмен, өзгелерге әсер ету қабілетінің өзі желіде жатыр.
Opinion leadership is leadership by an active media user who interprets the meaning of media messages or content for lower end media users. Typically opinion leaders are held in high esteem by those who accept their opinions. Opinion leadership comes from the theory of two step flow of communication propounded by Paul Lazarsfeld and Elihu Katz. Significant developers of the opinion leader concept have been Robert K. Merton, C. Wright Mills and Bernard Berelson. This theory is one of several models that try to explain the diffusion of innovations, ideas, or commercial products. Opinion leaders play an important role in information flow, because we tend to seek advice from others in the social environment. Information from the mass media does not directly flow to the target audiences, but through a mediation process, in which influential people digest the information and spread it to the public. Opinion leaders have certain characteristics that make them influential in the decision making process and the behavior of the public. Through knowledge sharing, opinion leaders may help others do jobs better, facilitate personal development and improve personal recognition. According to Yufu Kuwashima, an opinion leader’s power and influence come from the network their followers create. Dedicated supporters reinforce the leader’s messaging to other media consumers, strengthening their influence. If one were to remove the opinion leader there would still be a network of connected users that could share ideas with one another. An opinion leader has constructed this network, but the ability to influence others lies in the network itself.
Түрлері
Мертон пікір көшбасшылығының екі түрін ажыратады: мономорфтық және полиморфтық. Көбінесе пікір көшбасшылығы жеке ерекшеліктердің мономорфты, салалық өлшемі ретінде қарастырылады, яғни бір сала бойынша пікір көшбасшысы болған адам, екінші бір сала бойынша ізбасар болуы мүмкін. Мысалы, компьютерлік технология саласындағы мономорфты пікір көшбасшысы – көршілес компьютерлік сервистік қызмет көрсететін техник болуы мүмкін. Ол техник осы тақырып бойынша орташа тұтынушыдан әлдеқайда көп ақпаратқа ие және ақпаратты түсінуге қажетті білімі бар, бірақ сол адам басқа сала (мысалы, спорт) бойынша ізбасар болуы және басқалардан кеңес сұрауы мүмкін. Ал полиморфты пікір көшбасшылары кең ауқымды салалардағы басқаларға әсер ете алады. Полиморфты пікір көшбасшылығының түрлеріне нарық шебері (market mavenism), жеке тұлғаның күші және жалпы пікір көшбасшылығы жатады. Қазірге дейін осы ұғымдардың бірдей немесе байланысты құрылымдарды іске асыратыны туралы толық келісім жоқ.
Сипаттамалары
"Білiм берудiң екі қадамдық ағыны" атты мақаласында Элиху Кац пікір көшбасшыларының адамдардың пікірлеріне, әрекеттеріне және мінез-құлқына бұқаралық ақпарат құралдарынан гөрі көбірек әсер ететінін анықтады. Пікір көшбасшыларының ықпалы көптеген себептерге байланысты бұқаралық ақпарат құралдарынан артық деп есептеледі. Пікір көшбасшылары сенімді және жеке мүддеден тыс деп қарастырылады. Адамдар, егер ақпаратты таныс адамнан алса, қандай да бір нәрсе туралы белгілі бір пікірге итермеленгенін сезінбейді. Дегенмен, бұқаралық ақпарат құралдары халыққа белгілі бір ұғымды күштеп сіңіруге тырысады, сондықтан олардың ықпалы төмендеу болады. Бұқаралық ақпарат құралдары қолдайтын рөл атқара алғанымен, пікір көшбасшылары жеке адамның пікірін немесе әрекетін өзгертуге немесе анықтауға көбірек қатысады. Бұл пікір көшбасшыларын сыртқы күштер өздері қалаған нәрсені насир ету үшін әрқашан оңай пайдалана алады дегенді білдірмейді. Әсерлі тұлғалар өз мінез-құлқынан бас тартуға дайын болмауы мүмкін, және тіпті олай жасаған жағдайда пікір көшбасшысы статусын жоғалтуы да мүмкін.
Басшылық факторлары
Өз мақаласында Елиуй Кац олар әлеуметтік контекстте өзара әрекеттесу және танылу үшін басқарылатын ізбасарлар желісін құру арқылы өтемақы ала алады десті. Пікір көшбасшылары басқалардың қабылдауын іздейді және олардың әлеуметтік статусын арттыруға ерекше құштар. Қоғамдық жекелік – бұл жеке адамның өзгелерден өзгеше болғандықтан әртүрлі әрекет ету идеясы. Кенни К. Чан мен Шехар Мисра пікір көшбасшыларының осы қасиетке ие екенін анықтады. «Жекелендіру процесі және осы жеке ықпал ету процесінің екеуі де топтық жағдайда ерекшеленуге дайындықпен байланысты өзара алмасуды қамтиды». Пікір көшбасшысының ерекшеленуге дайындығы оны ізбасарларынан ажыратады. Қоғамдық қатынастар саласында оларды "ой-сана көшбасшылары" деп атайды. Зерттеулер сондай-ақ пікір көшбасшыларының шекараны кеңейтетінін көрсетті. Өз ізбасарларына қатысты пікір көшбасшылары әлеуметтік-экономикалық жағдай тұрғысынан белгілі бір деңгейде алшақтықты сақтайды. Гершон Федер мен Сара Савастаноның пікірінше, көшбасшылардың ізбасарларымен бірдей әлеуметтік-экономикалық жағдайға ие болуы тиімсіз. «Ізбасарлардан жоғары, бірақ тым жоғары емес көшбасшылар білімді тиімді жеткізеді». Сонымен қатар, көшбасшы өзінің ықпалын тигізгісі келетін ізбасарлармен байланыс орнату үшін оларға жақын тұруы керек.
Мысалдар
Ал Гор халықты қоршаған орта мәселелеріне және өзінің коммерциялық емес ұйымы – "Климат жобасы" жобасына тарту мақсатында пікір көшбасшыларының тұжырымдамасын қолданды. Гор экологиялық мәселелер бойынша білімді және өздерін қоғамда, достары мен туыстары арасында ықпалды деп санайтын адамдарды таңдап, пікір көшбасшыларын анықтады. Одан кейін ол пікір көшбасшыларын қалаған ақпаратымен оқытып, оларға өздерінің қоғамдарына әсер етуге мүмкіндік берді. Пікір көшбасшыларын пайдалану арқылы Гор көптеген американдықтарды климаттың өзгеруіне назар аударуға және өз мінез-құлқыларын өзгертуге ықпал ете алды. Мэтью Нисбет пікір көшбасшыларын ғалымдар мен халық арасындағы делдал ретінде, "мұғалімдер, бизнес лидерлері, заңгерлер, саясаткерлер, аудандық көшбасшылар, студенттер және БАҚ мамандары" сияқты өздерінің қауымдастықтарымен жақын байланыста болатын, оқытылған адамдар арқылы халыққа жетіп, оларға әсер етудің бір жолы деп сипаттайды. Осы тәсілді қолданатын бастамалардың мысалдары ретінде Ұлттық ғылым академиясының қолдауымен жүзеге асырылатын Ғылым және Инженерлік елшілер мен Ұлттық ғылым білімі орталығы үйлестіретін Ғылымды қолдау клубтарын атауға болады.