Кіріспе

Көрнекі элементтер арқылы қарым-қатынас

Көрнекі риторика – бейнелер, типография және мәтіндер сияқты көрнекі элементтер арқылы тиімді қарым-қатынас жасау өнері. Көрнекі риторика көрнекі сауаттылықты және бейнелерді олардың формасы мен мағынасына қарай талдау дағдысын қамтиды. Семиотика мен риторикалық талдау әдістеріне сүйене отырып, визуалды риторика көрерменге тигізетін әсеріне назар аудара отырып, бейне құрылымын зерттейді, соның арқасында көрнекі сауаттылық кеңейеді. Сонымен қатар, визуалды риторика жазушының визуалды мәтіннің бөліктерін бетке қалай орналастыратынын қамтиды. Визуалды риторикалық мәтінді қалыптастыру үшін әр түрлі қаріптерді, контрастты түстерді және графиктерді таңдау да визуалды риториканың бір бөлігі болып табылады. Көрнекі риториканың маңызды құралы – көрнекі мәтінді талдау. Кибер кеңістіктердің өзара әрекеттесетін және көбінесе гибридтік сипаты баспа мәтіні мен бейнелерді жиі араластырады, оларды оқшауланған құрылымдар ретінде бөліп қарастыру мүмкін емес. Сондай-ақ, ғылыми еңбектерде, әсіресе баспа мәтіні мен бейнелер біріктірілген виртуалды кеңістіктерде, ешқандай бір режимді екіншісінен басып көрсетуге орын жоқ екендігі айтылады. Көрнекі мәтінді талдаудың бір жолы – оның мағынасын іздеу. Қысқасы, мәні көрнекі мәтіннің тікелей мағынасынан гөрі терең болуы керек. Көрнекі мәтінді талдау үшін оны бөліктерге бөліп, көрерменге мазмұнын түсінуге көмектесуге болады. Көрермендер мәтінді кішірек бөліктерге бөліп, оның мағынасына жету үшін әртүрлі көзқарастармен бөлісе алады. Мысалы, визуалды мәтіннің негізгі бөлігі ретінде аққудың суреті болса, бейнелеу және коннотация мәселелері маңызға ие. Аққудың суреті, картинасы немесе тіпті мультфильмімен бірге жазылған сөздерді талдау күш пен бостандық туралы ұғымдарды тудырады, қарапайым құс туралы емес. Бұл түстерді, пішіндерді және нысандарды орналастыру арқылы жасалған шығармашылық және риторикалық таңдауларды түсінуді қамтиды. Бейнелердің күші, мысалы, танымал фотосуреттер, бүкіл әлемде әрекеттерге ұласуы мүмкін. Риторикалық таңдаулар жазба мәтінін күшейтуден гөрі үлкен маңызға ие. Әрбір таңдау – қаріп, түс, макет – автордың көрерменге жеткізгісі келетін әртүрлі хабарды білдіреді. Визуалды риторика суреттерді мәдени және контексттік мағынаның сезімдік көрінісі ретінде баса назар аударады, олардың эстетикалық емес екенін көрсетеді. Тіл біліміндегі және басқа да зерттеушілер риториканы жақсы белгілі бес канон арқылы анықтайды. Уақыт өте келе бұл анықтама дамып, кеңейді және жаңа цифрлық коммуникация құралдары пайда болған кезде пікірталас тудырды. "Сын туралы элементтер" атты кітабында риторик лорд Кемс (Генри Хоум деп те аталады) сын теориясына бейнелеу өнерін қосу арқылы кейінгі риториктер үшін негіз қалады. Кемс басқа да ағартушылық ғалымдар сияқты көптеген мәселелерді айтты – өнер жұртшылыққа пайдалы және оның аудиториясының моральдық жақсаруына ықпал етсе, мақтауға лайық. Француз теоретик Роланд Барт 1977 жылы басқа да коммуникация құралдарын бағалаудың жаңа тәсілін ұсынды, дәстүрлі риторикалық теориялардың фотосуретке қатысты маңыздылығын көрсетті. Барт визуалды риториканы әдетте жұмыстың білдірілген және түсіндірілген хабарлары ретінде түсіндірді, бірақ бұл үлкен хабарлар көбінесе бастапқы, беткі түсіндірмеден асып түседі. Ұқсас болғанымен, визуалды және классикалық риторика арасындағы ерекше айырмашылық – Аристотельдің бастапқы канондарына жаңа көзқарас. Линда Скотт визуалды риторикаға ғана арналған жаңа канон құрастыру арқылы жаңа аудитория жасады. Суреттің функциясы немесе мақсаты – белгілі бір эмоцияны ояту. Суреттердегі мағыналар осы элементтердің орналасуымен және кеңістіктегі орналасуымен құрылады. Көрнекі риторикалық суреттерді екі өлшемге бөлуге болады: мағыналық операция және визуалды құрылым.

Талдау терминологиясы

Риторикалық сыншылар визуалды хабарларды тікелей талдау үшін С.С. Пирстен талдау терминологиясын қабылдады. Икона (немесе иконалық белгілер), индекс (немесе индекстік белгілер) және символ (немесе символдық белгілер) – визуалды хабарламалардың танылатын ерекшеліктерінің үш негізгі санаты. Иконалар немесе иконалық белгілер белгілі элементтерге немесе заттарға ұқсастығы арқылы танылады (мысалы, компания төсбелгісіндегі жеке куәліктің суреті). Индекстер немесе индекстік белгілер бұрынғы қызметті немесе процесті көрсететін визуалды із, бейне немесе элементті түсіну негізінде танылады, соның нәтижесінде оның жасаушысы көрінбейді (мысалы, құмдағы дөңгелек іздері). Символдар немесе символдық белгілер тек ортақ, үйренген визуалды белгілер жиынтығы арқылы танылады (мысалы, Mercedes Benz логотипі немесе кез келген жазба тіліндегі кез келген басылған сөз). Бұл үш түрлі визуалды белгілер жеке немесе біріктіріліп, дерлік барлық визуалды хабарламалардың визуалды дизайн элементтерін құрайды.

Қазіргі заманғы қолданысы

Бейнелер әрқашан қарым-қатынаста маңызды рөл атқарған, бірақ технологияның соңғы жетістіктері пайдаланушыларға оларды жаппай өндіруге және таратуға мүмкіндік берді. Бейнелердің жаппай таратылуы жаңалықтар мен ақпараттың таралуын қатты жеделдетті. Осының салдарынан, кейбір бейнелер "вирустық" бола алады, яғни олар көптеген адамдармен бөлісіліп, танылып, сондай-ақ басты бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударады. Бейнелер түрлі мақсаттар үшін сан алуан тәсілдермен қолданылады. Бизнес, өнер және ойын-сауық салаларында бейнелердің кең таралғандығы кейбір ғалымдарды сөздердің уақытымен ескіретініне сендіреді.

Көрнекі сауаттылық

Көрнекі сауаттылық – көрнекі грамматика құралдары арқылы көрнекі мәтінді оқу, талдау және мағынасын түсіну қабілеті. Көрнекі коммуникация дизайнерлері өздерінің жасаған материалдарын аудиториясы түсінуі үшін, олардың көрнекі сауатты болуына мұқтаж.

Көрнекі этика

Зерттеулер көрсеткендей, визуалды материалдарды ұсынуда этикалық мәселелер бар. "Визуалды материалдар көрермендерді адал емес түрде оңай сендіру қаупін тудырады." Технологияның дамуы визуалды материалдарды манипуляциялау мен бұрмалауды жеңілдетті.

Жарнамалар

Жарнама берушілер тұтынушылардың бір нәрсені екіншісімен байланыстыра алатынын жақсы біледі; сондықтан жарнамада екі мүлдем әртүрлі нәрсе көрсетілгенде, тұтынушы олардың арасындағы байланысты табады деп сендіреді. Жарнама берушілер сондай-ақ тұтынушының өнімдерін қандай да бір нәрсемен байланыстырып, оны оң жаққа бұруын қамтамасыз етудің жолдарын іздейді. Ханауердің сөзіне қарағанда, граффити үш функцияны атқарады: біріншісі – шеттетілген мәтіндердің қоғамдық пікірталасқа қатысуына мүмкіндік беру, екіншісі – граффити ашық түрде «даулы мазмұнды» жеткізу мақсатында қолданылады, ал үшіншісі – «шеттетілген топтарға өздерін ашық түрде жеткізуге мүмкіндік беру». Бейтс пен Мартиннің атап көрсетуінше, мұндай риторика ежелгі Помпейде де болған, 79 жылға қарайтын мысал: «Ой, қабырға, мұнда қанша адам жазып кетті, сенің ауыр жүктелген қабырғаларыңның құлап кетпегеніне таңғаламын». Грос пен Грос граффитидің риторикалық мақсаттарға қызмет ете алатынын көрсеткен. Көбірек заманауи контексте Wiens (2014) зерттеулері граффитиді баспанасыздық сияқты мәселелер үшін риторикалық мағына жасаудың балама жолы ретінде қарастыруға болатынын көрсетті. Сонымен қатар, Лей мен Цибривскийдің пікірінше, граффити, әсіресе бандалар арасында, аумақты белгілеудің бір көрінісі болуы мүмкін. Бұл визуалды риториканың түрі оны көретін әркімге мағына жеткізуге арналған, ал оның ұзақ тарихы мен кең таралғандығына байланысты аудиторияның назарын аудару үшін әртүрлі стильдер мен техникалар пайда болды.

Мәтін

Көрнекі риторика көбінесе мәтіндік емес заттарды атау үшін қолданылады, бірақ сөздерді пайдалану және ұсыну визуалды аргументті толығымен түсіну үшін өте маңызды. Хабардың қалай жеткізілетінінен гөрі, оның ұсынылуы типографияны зерттеу және қолдану саласын қамтиды. Графикалық дизайннан кітап басылымдарына дейінгі сала мамандары қаріптің сыртқы түріне қатысты әдейі шешімдер қабылдайды, оның ішінде функционалдық, эмоционалдық әсер және мәдени контекст сияқты мәселелерді де қарастырады.

Мемдер

Бейнелерді қолданудың салыстырмалы түрде жаңа тәсілі болғанымен, визуалды интернет-мемдер визуалды риториканың кең таралған нысандарының бірі болып табылады. Визуалды мемдер – мағына жасау үшін көбінесе суреттер мен мәтінді біріктіретін бейнелік коммуникацияның бір жанры. Визуалды мемдерді визуалды риторика арқылы түсінуге болады, ол "визуалды мәтіндердің иконалық элементтерін талдау үшін семиотикалық және дискурсивті тәсілдердің элементтерін біріктіреді". Мемдер осы риторикалық санатқа олардың иконалық сипаты және "көрнеушілерді аргумент құрылысына қатыстыру арқылы, көрерменнің когнитивтік рөлі арқылы "визуалды энтимемаларды" толықтырып, айтылмаған тұжырымдаманы ашу" қабілетіне байланысты жарайды. Мемнің визуалды бөлігі – оның мультимодальдық грамматикасының бір бөлігі, ол адамға бейнені контекстке келтіретін "мәдени кодтар" арқылы мәтінді түсіндіруге мүмкіндік береді, осы арқылы мағына құрылады. Мемдік суреттерде айтылмаған нәрселерге қатысты көптеген интерпретациялар болуы мүмкін. Топтар белгілі бір мем шаблонын жасап, бөліскенде, айтылмаған нәрсе "жаңа өрнекпен" бекітілген түсінікке айналады. Қосымша салыстыру арқылы, визуалды элементтерді қарама-қарсы қойып, үлкен сәйкессіздік арқылы "қынжырды күшейтуге" немесе визуалды объектіні одан да сәйкес жағдайға алып, бастапқы контрастты азайтуға болады. 2013 жылы Bauckhage және авторлар тобы жүргізген зерттеуге сәйкес, көптеген мемдердің уақытша сипаты және олардың танымалдылығының "қызғандыру циклдары" әдеттегі моданың мінез-құлқына сәйкес келеді және олар таралып, бағытталғаннан кейін мемдер тез арада тартымдылығы мен танымалдылығын жоғалтады. Тартымдылығын жоғалтқаннан кейін, мем оның шамадан тыс пайдаланылуын немесе кең таралғанын білдіру үшін "өлген" деп жарияланады. 2015 жылы Mazambani және авторлар тобы жасаған зерттеуде онлайн-қоғамдастықта мемдердің таралуына әсер ететін басқа факторларға, оның ішінде мемнің онлайн-қоғамдастықтың "тақырыбына" немесе тақырыбына қаншалықты сәйкес келетіні, сондай-ақ жариялаған пайдаланушының онлайн-ортадағы билік позициясы жатады. Топтың тақырыбына сәйкес келетін және топтың төмен дәрежелі мүшелерінен шыққан мемдер, топтағы сәйкес келмейтін және биліктегі мүшелер жасаған мемдерге қарағанда жылдам таралады.