Кіріспе

Жердің қасіреті – философ Франц Фанонның 1961 жылғы кітабы. Онда автор отаршылдықтың жеке тұлға мен ұлтқа қатысты адамдық қадір-қасиетін жоғалту әсерін психоанализдейді және жеке адамның да, халықтың да отаршылдықтан азат болуы үшін әлеуметтік қозғалыс құрудың кең ауқымды әлеуметтік, мәдени және саяси салдарларын талқылайды. Кітаптың француз тіліндегі атауы "Интернационал" әнұранының бастапқы шумағынан алынған.

Қорытынды

Фанон ұлтшылдық пен империализмді сынап, жеке және қоғамдық психикалық денсаулық мәселелерін қарастырады, тілдің (сөздік қорының) қолданылуы империалистік үлгілерді – мысалы, отарлаушы мен отарланған – қалыптастыруға, отарлаушы мен отарланғанды құл және қожайын рөлдеріне психологиялық тұрғыдан баулуға және қалыптастыруға қалай қолданылатынын талдайды. Фанон революционерлердің отаршыларды қуу үшін қажетті күшті қамтамасыз ету үшін люмпенпролетариаттың көмегіне жүгінуі керек екенін ұсынады. Дәстүрлі марксистік теорияда люмпенпролетариат – пролетариаттың ең төменгі, ең маргиналды тобы, әсіресе қылмыскерлер, сарандар мен жұмыссыздар – социалистік революцияға қатысуға қабілетсіз, сыныптық санасы жоқ адамдар. Фанон люмпенпролетариат терминін өнеркәсіптік өндіріске қатыспайтын отарлық халыққа, әсіресе шаруаларға қолданады, себебі қалалық пролетариаттан (жұмысшы табынан) өзгеше, люмпенпролетариат отарлық үстем таптың басым идеологиясынан интеллектуалдық тәуелсіздікке ие, отарлық жағдайға қарсы көтеріліп, өз ұлтын отарсыздандыруға дайын. "Зұлымдардың жері" кітабына енген эсселердің бірі – «Ұлттық мәдениет туралы», онда Фанон әр буынның өзінің миссиясын анықтап, оған ұмтылу қажеттігін баса көрсетеді.

"Зорлық-зомбылық туралы"

Бірінші бөлім "Зорлық туралы" деп аталады. Бұл отаршылдық әлемге және отаршылдықты жою процесіне қатысты зорлықтың толыққанды түсіндірілуі. Фанон деколонизацияның, ешқандай ерекшеліксіз, зорлық-зомбылық процесі екендігінен басталады. Бұл процестің мақсаты – бір топ адамды екіншісімен алмастыру, және бұл процесс толық ауысқанда ғана аяқталады. Бұл деколонизация тұжырымы Фанонның отаршылдық әлемді құруына негізделген. Ол өз байқаулары арқылы барлық отарлау құрылымдарының бір-біріне толықтырмайтын ұялы қоғамдар екенін қорытындылады. Фанон колонияның "өзара ерекшелік принципін" ұстанғанын атап, Аристотельдік логиканы қолданады. Осы тұжырымға сүйене отырып, Фанон отарлаушылардың жергілікті халықты бағалауын адамгершілікке жат деп сипаттайды. Олар жергілікті тұрғындарды өз түрлерінен санамайды. Жергілікті тұрғындар этикаға қабілетсіз, сол себепті абсолютті зұлымдықтың (32-бет) көрінісі, ал христиан отарлаушылары – жақсылық күштері. Бұл Фанон үшін маңызды, себебі ол отаршылдық әлемде туындайтын екі құбылысты түсіндіреді. Біріншісі – деколонизация бір халықты екіншісімен алмастыру, екіншісі – жергілікті халық өздерінің жануар емес екенін білгенде, отарлаушыларға қарсы көтеріліс сезімін дамытады. Фанон отарлаудың уақытша салдары ретінде жергілікті халықты үш топқа бөлуді айтады. Біріншісі – отарлаушылардың еңбегі үшін бағалайтын жұмысшы. Екінші топты ол "отарланған зиялылар" (47-бет) дейді. Бұл батыс стандарттары бойынша жергілікті топтың білімді мүшелері, олар отарлаушылардың көзқарастарын жеткізу үшін жалданады. Отарлаушылар "отарланған зиялылардың санасына адам жасаған қателіктерге қарамастан, маңызды қасиеттер мәңгілік болып қала береді: батыстың маңызды қасиеттері, әрине" (36-бет) деген ойды сіңірген, және бұл зиялылар "грек-римдік тұғырды барлық жауларға қарсы қорғауға дайын" (36-бет). Фанон сипаттаған үшінші топ – люмпенпролетариат. Марксизмде бұл топ ең кедей топ ретінде сипатталады, олар жүйеден тыс, себебі олардың мүлкі өте аз. Марксистер бұл топты жұмысшыларды ұйымдастыруға көмектесе алмайды деп есептейді, бірақ Фанон оларды басқаша көреді. Оның пікірінше, люмпенпролетариат отарлаушыларға қарсы зорлық-зомбылықты бірінші болып сезінеді (47-бет). Революция идеясы қабылданғаннан кейін, Фанон оны талқылау, түзету және іске асыру процесін сипаттайды. Фанонның пікірінше, революция – толық жүйелі өзгерістер идеясы ретінде басталады, бірақ нақты жағдайларға қолдану арқылы қолданыстағы жүйедегі биліктің шағын өзгерісіне дейін әлсірейді. "Пацифистер мен заңгерлер "Бізге көбірек билік беріңіз" деген талапты айқын қояды (46-бет), бірақ "отарланған зиялы өз агрессиясын отаршылдық әлемге ұқсатуға деген құпия ниетімен жамылады" (47-бет). Отаршылдық буржуазия зорлық-зомбылықтан құтылудың жолы ретінде зорлық-зомбылықсыздықты және келісімді ұсынады; бұл да қозғалысты әлсірету және төмендету механизмі. Мысалы, 1960 жылы Франциядан тәуелсіздік алған Габон Республикасының жаңа президенті Леон М'ба "Габон тәуелсіз, бірақ Габон мен Франция арасында ештеңе өзгерген жоқ; бәрі бұрынғысынша жалғасуда" (Жердің қасіретінен, 52-беттен келтірілген) деген. Фанон үшін бұл – өз басшыларының күмәнділігінен әлсіреген деколонизация қозғалысының нақты мысалы. Осыған қарсы тұру үшін "Жаңа тәуелсіз Үшінші әлем елдері батыстың (немесе шығыстың) құлдыраған қоғамдарын үлгі етпеуге, адам және халықаралық қатынастарды анықтаудың жаңа жолын табуға шақырылады" (Фейрчайлд, 2010, 194-бет). Бұл эсседе Фанон толық деколонизация үшін қажетті зорлықтың көптеген аспектілерін және зорлыққа жауап беруді сипаттайды. Ол сондай-ақ осы зорлыққа қатысты әртүрлі тәсілдер туралы ескертулер жасайды.

Қорытынды

"Жердің қасіретке ұшырағандары" журналында жарияланған "Ұлттық мәдениет туралы" эссесінде Фанон ұлттық мәдениеттің бұрынғы және 1961 жылы жарық көрген кезде әлі де тәуелді Африка елдерінің арасында қалай қалыптасатынын анықтауға тырысады. Фанон отарлау алдындағы тарихты шығыстың мифологиялық бейнесі ретінде, құдайлап қарастырудың орнына, ұлттық мәдениетті отаршылдыққа қарсы халықтың нақты қарсылығына негіздеу керек дейді. Фанон эсседе "отарланған зиялы" деп атаған тұлғаға сілтеме жасайды. Фанонның пікірінше, отарлаушы қоғамның басымдығын жою үшін отарланған зиялы өздерінің "жабайы" деп есептелетін мәдениетіне қайта оралу қажеттігін сезінеді, оның болуын және Батыспен салыстырғандағы құндылығын дәлелдеу үшін. Кітаптың "Зорлық туралы" деген бірінші тарауындағы саяси мән-жайлар айқындалады, онда Фанон отаршылдықты және оның отаршылдықтан кейінгі салдарына айып тағады, зорлық-зомбылықты отаршылдықтан азат болудың және рухани тазарудың құралы деп есептейді. 2004 жылғы "Жердің қасіретке ұшырағандары" кітабының алғы сөзінде Хоми К. Бхаба Сартрдың кіріспесін сынап, оның кітапқа оқырманның назарын тек қанаушылыққа қарсы күреске бағыттайтынын, осылайша көзқарасты шектейтінін айтады. 1967 жылдан кейін, Сартрдың Алты күндік соғыста Израильді қолдауынан соң, Фанонның жесірі Джози Сартрдың кіріспесін кітаптың жаңа басылымдарынан алып тастады. 1978 жылы Говард университетінде берген сұхбатында ол: "Израиль араб елдеріне соғыс жариялағанда, батыс (француз) зиялылары арасында Израильді қолдайтын үлкен сионистік қозғалыс болды. Сартр осы қозғалысқа қатысты, Израильге қолдау білдіретін петицияларға қол қойды. Оның сионистік көзқарастары Фанонның еңбектерімен үйлеспейтінін сезіндім" деді. Энтони Эллиотт "Жердің қасіретке ұшырағандары" кітабын "шешуші" туынды деп жазады. Фанонның мәдениет туралы жазғандары қазіргі постколониалдық дискурста ұлттық мәдениеттің азаттық күресіндегі рөлі туралы көптеген пікірталастарды қозғады. Атап айтқанда, Роберт Дж. С. Янг Фанонның жеке адамның өмірлік тәжірибесі мен мәдени сәйкестігінің постколониалдық әдебиетте қалай қалыптасатыны туралы қызығушылықты оятуға үлкен үлес қосты. Фанонның ұлттық мәдениетті ең алдымен отаршылдық билікті құлату үшін күрес ретінде қарастыруы, мәдениетті тарихи және этнографиялық тұрғыдан қарастырған басқа теориялардан түбегейлі ерекшеленеді.

Сын

Кейбір постколониалдық зерттеулермен айналысатын теоретиктер Фаноның ұлтқа адалдығын оның жазуларындағы эссенциалистік және авторитарлық бейілімді көрсететінін сынады. "Ұлттық мәдениет туралы" еңбегіне жауап ретінде Йель университетінің афроамерикандық және француз тілдері профессоры Кристофер Л. Миллер Фаноны ұлтты колонияға қарсы күрестің сөзсіз ортасы деп қарағаны үшін кінәлайды, себебі Африка үшін бәсекелестік кезінде африкалық халықтарға ұлттық шекаралар таңылды. Миллердің пікірінше, Африкадағы ұлттық шекаралардың таңылғандығы мен жасалмалығына назар бөлмеу, әр елдің мәдени және тілдік ерекшеліктерін ескермеуге алып келеді, бұл Фано сияқты біртұтас ұлттық мәдениетті теориялық тұрғыдан қарастыруды қиын жасайды. Бұл Фаноның "Ұлттық мәдениет туралы" деген еңбегіндегі аргументімен үйлеседі, себебі ұлттық мәдени сәйкестіліктің кез келген эссенциализмі, негізінен, отаршылдықтың ассимиляциясын жеңу және отарланған мен отаршыл екіұштылығы жойылған халықаралық сананы қалыптастыруға бағытталған стратегиялық қадам болды.

Негритуд қозғалысымен байланысы

"Ұлттық мәдениет туралы" Фанонның Негрлік қозғалысымен байланысты күрделі тарихына қатысты маңызды ой-толғам. Аймэ Сезар, Фанонның ұстазы және оның мансабы бойындағы маңызды интеллектуалдық шабыт көзі, осы қозғалыстың негізін қалаушылардың бірі болды. Фанонның ойлары жиі Негрлікпен байланысты тұлғалармен, оның ішінде гуманизмді нәсілшілдік элементтерінен тазартатын ұмтылыспен және түрлі формадағы Панафриканизмге берілгендікпен қатар жүрді. Алайда, конференцияда осы қозғалыстың негізгі тұлғаларының бірі ретінде сөз сөйлеген Алиуне Диоп, Негрлік Африка тарихына тән ерекшеліктермен қара мәдениетін жандандыруды мақсат еткенін, бірақ материалдық күрес немесе ұлттық сипаттағы мәселелерге тоқталмағанын айтты.