Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданындағы шайқас.

60 төбесін басып алу (17 сәуір – 7 мамыр 1915 ж.) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданында, Ипрден оңтүстікке қарай 60 төбесінің жанында болды. 60 төбесін неміс 30-шы дивизиясы 1914 жылдың 11 қарашасында, Ипрдің бірінші шайқасы кезінде (19 қазан – 22 қараша) басып алды. Француздардың төбеге шабуыл жасау үшін алғашқы дайындықтарын британдық 28-ші дивизия жалғастырды, ол 1915 жылдың ақпанында, содан кейін 5-ші дивизия қабылдады. Жоспар төбені басып алуға бағытталған амбициялық әрекетке дейін кеңейтілді, бірақ 60 төбесін ұстап тұру үшін жақын маңдағы Caterpillar қыратын да басып алу қажет деген кеңеске қарамастан. Осы аймақтағы су баспаған жалғыз жер 60 төбесі екені анықталды және француз шахта галереясы кеңейтілді. Қазба жұмыстарына Нортумберленд пен Уэльстен тәжірибелі кеншілер тартылды және британдық шабуыл 1915 жылдың 17 сәуірінде басталды. Төбе тез басып алынды, тек жеті адам қаза тапты, бірақ содан кейін пайда болған жағдай төбені басып алуды қымбатқа түсірді. Екі тарап та сәуір айындағы шайқаста бірін-бірі уытты газ қолданды деп қате айыптады; май айының басында төбеге жасалған неміс шабуылдарында газ снарядтары қолданылды және немістер 5 мамырдағы екінші әрекетте жерді қайтарып алды. 1917 жылғы Мессен шайқасына дейін ол неміс қолында болды, онда Мессен шайқасындағы екі мина 60 төбесінің және Caterpillar астында жарылды.

Топография

Зильбекеден оңтүстікке қарай жер Звартелеен мен Занвдорде арасындағы қыратқа дейін көтеріледі. Аймақ арқылы Ипрден Вербранденмолен мен Холлебекеге және Зильбекеден Звартелен мен Зандоордеге солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жолдар өтеді. Ипрес-Комин темір жолы Ипрден және Зильбекеден келетін жолдармен шамамен параллель жүреді, қыраттың жотасына дейін созылатын терең шақырыдан өтеді. Темір жол салынып жатқанда қазылған топырақ екі жағына төгіліп, кішкентай төбелер құрылды. Батыс жағында екі төбе болды, бірі – қыраттың үстіндегі ұзын, ирек үйінді, "Кетерпилер" деп аталады, ал екіншісі – Зильбекеге қарай беткейден төмен орналасқан, "Дамп" деп аталған кішкентай үйінді. Шақырыдың шығыс жағында, қыраттың ең биік нүктесінде, үшінші төбе – 60-шы төбе орналасқан, одан бақылаушылар Зильбеке мен Ипр маңындағы жерді жақсы көре алатын.

Стратегиялық даму

60 төбесі – 228,60 метр ұзындығы және 45,72 метр биіктігі бар, Ипр-Комин темір жолы үшін жасалған қазбадан құралған топырақ үйірмесі болды. Бұл төбе Ипр қыратының басында, Ипр түйіскенінің оңтүстік жағындағы төменгі көтеріліс еді және оның шекарасын белгілеген контурмен аталды. Төбе 1914 жылдың 11 қарашасында неміс 30-шы дивизиясы француз және британдық жаяу әскері мен атқыштардың аралас күштерімен шайқас кезінде басып алынған. Соғыс бойы екі тараптың да Ипр мен Зилебекеге қарайғы көру мүмкіндігіне үміттенеді. 30-шы дивизияның 105-ші саксондық жаяу әскер полкі британдық шабуыл кезінде 4-ші армияның XV корпусын құраған 39-шы дивизиямен бірге 60 төбесі мен айналасын ұстады.

Тактикалық өзгерістер

Неміс императорлық армиясы Пруссия, Бавария, Саксония, Баден және Вюртемберг патшалықтарынан құралған әскери күш болды. Соғыс кезінде федералды контингенттер өздерінің ерекшелігін және Пруссия армиясынан белгілі бір тәуелсіздікті сақтап қалды; жарақатты күштерді жинау және жауынгерлік құралымды ұстау мәселелерінде Пруссиядан тыс контингенттер өздерінің дербестігін сақтады. Саксон және Вюртемберг армиялары ең кішкентай болды, ал XXVIII резервтік корпус құрылғанда, екі армия да бөлімдерді қосты, олар XIX корпус соңынан 4-ші армиядағы екінші саксон корпусы болды. Ұлттық контингенттердің прус армиясының бақылауына өтуіне жол бермеуге жасалған әрекет, аяқ астынан, корпус екі контингент арасындағы шиеленіске ұшырауына себеп болды, Вюртембергтіктер саксондық бөлімдердің қабілетін кемсітуге бейімділік танытты. Пруссияның 30-шы дивизиясындағы саксон полкі, 105-ші жаяу әскер полкі, 1914 жылдың 16 желтоқсанында 60-шы төбедегі 132-ші жаяу әскер полкін алмастырды, содан кейін 21 желтоқсанда 69-шы төбе мен Звартелеенді басып алды. 29 желтоқсанда француздар минаны жарды, нәтижесінде үш сарбаз қаза тауып, он екі адам жараланды. Жаңа жыл қарсаңында француз артиллериясының атысы күшейді, ал 27 қаңтарда француздар Звартелеенге жақын жерде тағы бір минаны жарытты; 3 ақпанда саксондықтар қарсы жақтағы әскерлердің британдық екенін байқады.

Британдық препараттар

Осы сияқты алғашқы британдық операцияда Корольдік инженерлік туннельдеу компаниялары 1915 жылдың 10 сәуіріне дейін алты мина орналастырды, бұл операция 28-дивизияның қолбасшысы генерал-майор Эдвард Булфин жоспарлаған және 28-дивизия ауысқанда 5-дивизия жалғастырған болатын. 173-туннельдеу компаниясы наурыздың басында жұмысты бастады, неміс шебіне қарай үш туннель қазылды, алдымен 4,88 метр тереңдікте шұңқыр жасалды. Жұмыс аяқталған кезде туннельдер одан да ұзын болды. Солтүстіктегі екі минаның әрқайсысы жарылғыш заттармен, ортадағы екі мина зарядтармен, ал оңтүстіктегі бір мина пушка мақтасымен толтырылды, алайда ол неміс туннеліне тым жақын болғандықтан жұмысы тоқтатылды. Бұл аймақтан әуеден түсірілген суреттерде неміс артиллериялық орналасқан жерлері мен бекіністері анық көрінді. 16 сәуірде британдық артиллериясы әуеден бақылаушылардың нұсқауы бойынша 60-шы төбеге жасалатын шабуылға дайындық үшін бағытталды. Британдық жаяу әскері қараңғы түскеннен кейін жинала бастады, ал 1-эскадрилья Корольдік ұшу корпусы (RFC) неміс ұшақтарын аймақтан қашықтатуға жауапты болды.

17-18 сәуір

17 сәуірде сағат 19:05-те алғашқы екі мина жарылды, ал қалғаны он секундтан кейін. Сынықтар 91,44 метр биіктікке ұшып, барлық бағытта шашырап, 5-ші дивизияның 13-ші бригадасының шабуылдаушы батальондарына жарақаттар келтірді. Неміс гарнизоны жеңіліске ұшырады, алдыңғы қатардағы 105-ші саксон жаяу әскер полкінің (SIR 105) взводы қаза тапты, қарсылық көрсетуге қабілетті гарнизон сарбаздары штыкпен шабуылға ұшырады және жиырма неміс британдықтардың жеті жаралысына қаратылып тұтқынға алынды. 2-ші рота SIR 105 қарсы шабуыл жасауға тырысты, бірақ шабуыл флангтағы роталармен байланыссыз болды, себебі мина жарылысы британдықтарға көрінуге мүмкіндік берді. 2-ші ротаның аман қалғандары бұрынғыда майдан шебінде орналасқан неміс газ баллондарының жарылып кеткенінен қорқып, қашып кетті. Британдықтар бекінуге кірісті және таңғы сағат 12:30-ға дейін жаңа позицияларды ескі майдан шебімен байланыстыру үшін екі байланыс траншеясын қазып бітті. Неміс артиллериясының атысы біртіндеп күшейді, алдымен төбенің айналасында атыс болғаннан кейін, шамамен сағат 23:10-да IR 99, IR 143 және пулемет бөлімінен төрт рота алдыңғы және екі жақтан шабуыл жасады. Шабуыл британдық пулемет атысымен тойтарылды, бірақ оң жақта SIR 105-тің 8-ші ротасы мен пионерлер кратерлерге жақын жерде бомбалау арқылы қазылып, артиллерия атысымен бекінді. 18 сәуірде сағат 03:15–04:00 аралығында үш неміс қарсы шабуылы басталды, олар көп шығынмен тойтарылды; 2-ші ротаның және 15-ші пионерлік батальонның бомбалау тобы неміс сол жақ флангідегі кратерге енді, бірақ кейін жойылды. Неміс жарылғыш және газ снарядтары, сондай-ақ Зандворд пен «Катерпилль» атынан келген пулемет атысы британдықтарды оң жақ қанатынан басқа, төбеден кері шегіндірді. Неміс шабуылдары 18 сәуір күні бойына жалғасты, бірақ сағат 18:00-де екі британдық батальонның қарсы шабуылы төбені қайта басып алды.

19-22 сәуір

19 сәуірде таң атқанға дейін 13-бригаданың көп бөлігі 15-бригадамен ауыстырылды. Немістер төбеге ауыр бомбалауды тоқтатпады және 20 сәуірде 2,5 сағаттық "жойқын бомбалаудан" кейін, негізінен бомбалау топтарымен қайта шабуыл жасады, ал жаяу әскер шабуылдары сағат 6:30 мен 20:00-де басталды, бірақ британдық пулеметтердің атысымен жеңіліске ұшырады. Неміс шабуылдары 21 сәуірге дейін жалғасты, сол кезде төбе қабаттасқан снаряд тесіктері мен мина кратерлерінен тұратын ай сияқты пейзажға айналды. Неміс жаяу әскері шабуылға дайындалу жолын (Sturmausgangstellung) және неміс артиллериясымен қорғалған тоқтау жолын қазып алды. II және V корпус дивизиялары 21 сәуірде шабуылға дайындық жасап жатқандай қимылдар жасады, бірақ 22 сәуірде француздың 45-дивизиясы Екінші Ипр шайқасының алғашқы неміс газ шабуылына ұшырады, ал британдық артиллерия батареялары солтүстікке қарай жылжытылды.

1 - 7 мамыр

60 төбе 1-5 мамыр аралығында газ шабуылынан кейін немістермен қайтадан басып алынды. 1 мамырда хлор газын шығарумен басталған неміс шабуылы алғаш рет сәтсіз аяқталды; ауыр артиллериялық оқшашудан кейін немістер газды 19:00-де 60 төбеден аз қашықтықтағы позициялардан босатты. Газ тым жылдам жетті, сондықтан британдық әскерлердің көпшілігі импровизацияланған газға қарсы маскаларын кие алмады. Газ британдық позицияларға жеткенде, немістер флангтардан шабуыл жасады, ал артиллерия британдықтардың төбеге жақындауына кедергі келтірді. Британдық гарнизонның бір бөлігі отқа жауап берді, бұл газ бұлтынан өтіп кеткеннен кейін күшейтудің келуіне уақыт берді. Неміс жаяу әскері тоқтатылды және бомбалаушылар оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Бастапқы гарнизон газға қарамастан бекіністі ұстағандары үшін ауыр шығынға ұшырады және көптеген сарбаздарын жоғалтты. 15-бригада төбені және екі жақтағы сызықтың шамамен бөлігін ұстады, 5 мамыр күні сағат 8:45-те немістер төбеге қарама-қарсы екі жерден газ шығарды. Жел британдық қорғанысына тікелей емес, газды қанатын соқты, сондықтан газ туралы ескертуді тек бір күзетші берді. Британдық қорғаныс жоспары газға ұшыраған әскерлердің флангтарға шегінуін талап етті, бірақ газ бұлтының бағыты оны мүмкінсіз етті. Газ тым тығыз болды, тіпті мақтадан жасалған газға қарсы маскаларды қайтадан жапсырғаннан кейін де, окоптарда қалу мүмкін болмады, ал өз орнында тұрған әскерлер жеңіліп қалды. 30-шы дивизияның неміс жаяу әскері газ бұлтынан кейін он бес минут өткен соң шабуылға шықты және төбенің төменгі бөлігіндегі фронттың көп бөлігін басып алды. Британдық күшейтулер келді және байланыс траншеясымен жол ашып, тағы екі батальон жіберілді; олар келгенге дейін немістер төбенің солтүстік-шығысынан 11:00-де тағы газ шығарды. Британдық қорғаныстың оң жақ флангі Звартелеенде басым болды, бұл алғашқы шабуылдан қалған кеңістікті ұлғайтты; сол жақтағы әскерлер неміс жаяу әскерін 12:30-ға дейін ұстап тұруға жеткілікті болды, содан кейін батальон газ бұлты мен артиллериялық оқшашу арқылы алға жылжыды. Ұдайы қарсы шабуылдар немістердің бір бөлігін кері шегінуге мәжбүр етті және бірнеше жоғалған окоптарды қайтарып алды. Немістер төбені ұстап, сағат 19:00-де тағы газ шығарды, бұл көп әсер етпеді, ал одан кейін болған жаяу әскер шабуылы мылтықпен тойтарылды. Түнгі сағат 9:00-де 13-бригада 5-дивизияның қолбасшысы генерал-майор Морландтың бұйрығымен төбені қайтарып алуға келді. Бригада жиырма минуттық оқшашудан кейін сағат 22:00-де шабуылға шықты, бірақ қараңғылық, қиын жер және дайын неміс жаяу әскері жорыққа шығуға мүмкіндік бермеді, тек бір топ төбенің басына жетті, бірақ таңғы сағат 1:00-де Caterpillar және Zwarteleen-нен келген жалғасқан оқ астында кері шегінуге мәжбүр болды. Төбе Caterpillar және екі жақтағы кең аумақты басып алмаса, ұстау мүмкін емес еді; екі тарап та шаршап, келесі күні бекініс қазып өткізді. 7 мамыр күні таңертең британдықтар екі жаяу әскер ротасымен және қол гранаталарын қолданатын бомбалаушылармен төбеге шабуыл жасады, олардың барлығы қаза тапты немесе тұтқынға алынды.

Әуе операциялары

1 эскадрилья 17 сәуірде таңғы сағат 4:30-да Avro 504 және B.E.8 ұшақтарымен патрульдеуге кірісті, Кемель тауы мен Ипр арасындағы майданды кешкі сағат 7:15-ке дейін қорғады. Неміс ұшақтары кедергі келтіре алмады және жағдайды бақылауда ұстады; британдық артиллерия шабуыл басталғанда қарсы батареялық оққа тұтты және бір ұшқыш жанып тұрған жерлерді байқау арқылы жасырылған неміс қаруларын анықтады. 18 сәуірдің таңертеңіне қарай британдық әскерлер жақын беткейге қайтарылды, бірақ 5-ші дивизия штабында сымсыз байланыс және сигналдық шам станциясы құрылды, онда әуе бақылаушылары тікелей хабарлай алатын болды. Британдық истребительдер соғыс алаңында әрекет етуге тырысқан неміс ұшақтарын ығыстырып шықты және кешке дейін жауынгерлер биіктікті қайтарып алды. 1 эскадрильяның сегіз ұшағы сағат 6-да төбеде жарықпен анықтау үшін болды және 33 қаруды анықтады. 19 сәуірде британдық артиллерия қарулар көрінген аймақтарды бомбалады, ал ұшақтар аймақты бақылап, неміс қаруларының бұрынғыдан кем белсенді болғанын байқады. Келесі күні 1 эскадрилья төбедегі бекіністерге оқ атқан неміс батареясын іздеді және отын тоқтатқан батареяны тапты. 21 сәуірде әуеден бағытталған артиллерия атысымен тағы да неміс қарулары басылды. Неміс шабуылдары 1 мамырға дейін азайды, сол кезде 60-шы төбеге ұшып бара жатқан ұшақ неміс артиллериясын дереу отын тоқтатуға мәжбүр етті, сағат 7:15-ке дейін, жарық жетіспеуіне байланысты экипаж қайта оралуға мәжбүр болды, содан кейін неміс артиллериясы қайтадан оқ атуды бастады, оған неміс жаяу әскерінің шабуылы себеп болды, ол сәтсіз аяқталды. 5 мамырда немістер қайтадан шабуыл жасап, биіктікті басып алды, содан кейін британдық қарсы шабуылдарға қарсы тұрды. 6 мамырда 1 эскадрилья келесі шабуыл алдында фото барлау жүргізді және оларды шабуылдаушы батальон командиріне жылдам жеткізді; шабуыл сәтсіз аяқталды және операциялар аяқталды.

Талдау

Неміс әскері Ипрде шабуылда газ қолдану үшін қолайлы ауа райын күтіп, 60-шы төбедегі шайқасты пайдаланып, британдықтарды газды бірінші болып қолданғандары үшін айыптады, себебі британдықтар немістерді жаңылыспен айыптаған еді. Кейбір британдық командирлердің төбеге қарсы шабуылға айналдырудың тактикалық тиімділігіне күмәндері төбені ұстаудың құнымен және оны немiстер әдістемелік қарсы шабуыл (Gegenangriff) жасауға мүмкіндік алған соң жоғалтуымен расталды. Екі тарап та қарсыласы газ қолданғанын мәлімдеді; немістер XV корпусының фронтында, оның ішінде 60-шы төбеде газ баллондарын орналастырған, және кейбір баллондар британдықтардың қолына түскен деп қорқыпты. Британдықтар газдың бар екенін байқады, бірақ оны газ снарядтары деп ойлады, ал немістер 20 сәуірге дейін төбеге осындай снарядтарды атқан жоқ. Германияның ресми тарихы "Der Weltkrieg" британдықтардың 60-шы төбеге шабуылға дайындалу үшін жаңа сапер бөлімшелерін пайдаланғанын және 18 сәуірде саксондық әскерлер төбені қайта басып алғанын, бірақ шабуыл жаңа химиялық снарядтардың (T Geschosse) тиімсіздігінен сәтсіз аяқталғанын жазды. Төбе 5 мамырда немістердің қолына қайта өтті және 7 мамырға дейін ұсақ шайқастар жалғасты.

Шығындар

7 сәуірдегі шабуылда британдықтар тек жеті адамды жоғалтты. 1 мамырда 1-Дорсет полкі газға уланудан 90-нан астам әскерін жоғалтты; 207 жауынгер медициналық пункттерге жеткізілді, онда 46-сы дереу қайтыс болды, ал тағы он екісі кейіннен көз жұмды; полкте 72 ғана адам тірі қалды. 1-Бедфорд полкі де осыған ұқсас жағдайға тап болды, олар жақында көптеген жаңа және тәжірибесіз сарбаздарды қабылдаған еді. Ауруханаға түскен 2413 британдық әскердің арасында 227-сі қайтыс болды. 17-19 сәуірде 13-ші бригаданың жоғалғандары 1362 адамды құрады, ал 1-7 мамыр аралығында 15-ші бригада 1586 адамнан зардап шекті, 5-ші дивизияның жалпы жоғалғандары 3100 адамды құрады.

Кейінгі операциялар

60 төбесі астындағы неміс галереяларының тереңінде тау-кен жұмыстары 1915 жылдың тамыз айының соңында 175-ші туннельдеу компаниясымен басталды. Олар британдық майданның алдында галереяны қазып, 27,43 метр тереңдікке жетті. 1916 жылдың сәуірінде 3-ші канадтық туннель компаниясы жұмысты жалғастырып, галереяларды аяқтады. Hill 60 шахтасы 1916 жылдың шілдесінде жарылғыш заттармен толтырылды, ал қазан айында Caterpillar астындағы қосалқы галерея да жарылғыш заттармен толтырылды. 1916 жылдың қарашасында 1-ші австралиялық туннель компаниясы, капитаны Оливер Вудвард басшылығымен, қыс бойы кендерді күзетті. 1917 жылдың 7 маусымында сағат 03:10-да неміс шебінің астында жарылғыш заттармен толтырылған миналар жарылды. Бұл жарылыс тарихтың ең ірі жарылыстарының бірі болды, оның дыбысы Лондон мен Дублинде естілді, төбенің үлкен бөлігі қирады және шамамен 10 000 неміс әскері қаза тапты. Мессин шайқасы (1917 жылдың 7-14 маусымы) Батыс майданында, Мессин ауылының жанында генерал Герберт Плюмер басқаратын Екінші армия тарапынан жүргізілді. Шабуыл неміс армиясын Аррас және Эна майдандарынан Фландрияға резервтерді тасымалдауға мәжбүр етті, бұл француз әскеріне көмектесті. Мессиндегі шабуылдың тактикалық мақсаты – 4-ші армияны Ипрдің оңтүстігіндегі биік жерлерден айыру, Плогстерт Вудтан (британдықтар үшін Плагстрит) бастап, Мессин және Уитшает арқылы Соррел тауына дейінгі қырқадағы неміс қорғанысын басып алу болды. Бұл қырқа британдық қорғаныстарға және солтүстікке қарайғы аймақтарға бағыт берді, одан британдықтар Пашендаль қырқасына шабуыл жасау үшін Солтүстік операциясын жүргізуді жоспарлады, содан кейін Нидерланд шегарасына дейін Бельгия жағалауын басып алуды көздеді. 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы және 23-ші дивизия шабуылдың сол жақ қорғаныс қанатын құрады, Ипр-Коммин каналы мен теміржолы маңындағы қырқаға қарай жылжыды, Caterpillar және Hill 60 шахталарынан өтті. Канал мен теміржолдың тілігі неміс бекіністеріне толы болды, бірақ 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы 15 минут ішінде неміс алдыңғы шебін кесіп өтті, жаяу әскерлердің шабуылына жақын, неміс жаяу әскері жол бойында берілді. Соррел тауының оңтүстігіндегі аңғардағы жұмсақ топырақ 23-ші дивизияның екі жаяу әскер бригадасын қырқаның екі жағына жылжуға мәжбүр етті, Hill 60 шахталарынан жер сілкініп тұрғанда олар қырқаның жақын бөлігіне жетті. Каналдың солтүстігінде 47-ші (1/2 Лондон) дивизиясы бірнеше неміс пулемет ұялары орналасқан ұзын шұңқырды басып алуы керек болды. Британдық шабуылдар шұңқырдан және солтүстіктегі Battle Wood-тағы басқа да орындардан атылған пулемет оқтарынан ауыр шығынға ұшырады. 23-ші дивизия Battle Wood-ты тазарту кезінде шұңқырдан келген пулемет оқтарынан көптеген жаза тапты, бұл жұмыс кешке дейін созылды.

Викторияның айқасы

1-ші Шығыс Суррей полкінің қатардағы сарбазы Эдвард Дуайер. 4-ші Шығыс Суррей полкінің 2-ші лейтенанты Бенджамин Гирри. 1-ші Шығыс Суррей полкінің лейтенанты Джордж Рупелл. 9-шы Лондон полкінің 2-ші лейтенанты Джеффри Вулли. 1-ші Бедфордшир полкінің қатардағы сарбазы Эдвард Уорнер.