Галактикалық Империя: Кеңістік Ағындары

Кіріспе

Айзек Азимовтың 1952 жылғы романы.

"Ғарыш ағымдары" – американдық жазушы Айзек Азимовтың 1952 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл "Галактикалық империя" сериясы деп аталатын үш кітаптың екіншісі (ішкі серия хронологиясы бойынша), бірақ жазылуы бойынша үшінші болып шықты. Оқиғалар адамдар галактикадағы көптеген әлемдерге қоныстанғаннан кейін, Spacer әлемдерінен тысқары кеңейген екінші толқынды колонизациядан соң, және түпнұсқа "Foundation" (Негіз) сериясының оқиғаларынан бұрынғы құлдырау дәуірінен бұрын өтеді. Азимов 1988 жылы "Прелюдияға" (Foundation-ға) жазған "Автордың сөзінде" "Ғарыш ағымдары" (1952) кітабының "Foundation" ғаламшарының хронологиясындағы 6-шы кітап екенін және ол "Менің Империя романдарымның біріншісі" екенін айтты. 7-ші кітап – "Жұлдыздар, шаңдай" (1951), ол "Империяның екінші романы" болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға Трантордың үлкен аймақтық державадан миллиондаған әлемді біріктіретін галактикалық империяға көтерілуіне байланысты. Шамамен бұл біздің заманымыздың 11000 жылы (алғашқы 1950-жылдардағы Асимовтың хронологиясына сәйкес, 34500 жыл), ол кезде Транториан империясы галактиканың шамамен жартысын қамтыған. Тәуелсіз планета Сарк, өзінің Күннен ең жақын орналасқан жұлдызының айналысында орналасқан Флорина планетасын басқарады және оны пайдаланады. Сарк үлкен байлықты kyrt-тан алады – бұл табиғи өсімдік талшығы, өте пайдалы және әмбебап, бірақ оны Сарк немесе Флоринадан басқа планетада өсіру мүмкін емес. Екі планета арасындағы қарым-қатынас 19 ғасырдағы еуропалық империялық державалар мен олардың колониялары арасындағы жағдайға, немесе АҚШ Оңтүстігіндегі мақта шаруашылықтарындағы иелер мен құлдар арасындағы қатынасқа ұқсас: Флоринаның жергілікті тұрғындары kyrt егістіктерінде жұмыс істеуге мәжбүр, ал саркиттер оларды төменгі нәсіл деп есептейді. Олар басқа әлемдердегі адамдарға қарағанда терісі ақшыл, бірақ бұл енді маңызды емес. Жердегі нәсілшілдік туралы естеліктер жоғалып кетті. Сарк монополиясын бұзу және Флоринадан басқа әлемдерде kyrt өсіру әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі басқа планеталарда өсірілген kyrt өсімдіктері kyrt-ты емес, тек пайдасыз, төмен сапалы целлюлозаны ғана өндіреді; себебі әлі анықталған жоқ. Сондықтан Сарк байлығы Флоринадағы отаршылдық үстемдігіне байланысты. Трантор үкіметі осы екі әлемді өзінің өсіп келе жатқан империясына қосуды қалайды. Оқиға Рикке орталықтанған, ол ауыр амнезиядан және ақыл-ойының нашарлығынан зардап шегеді. Рик өзінің өткенін еске түсіре бастағанда, Сарк, Флорина және Транторды қамтитын саяси дағдарыс туындайды. Рик планеталық құқық қорғау органдарынан және жұлдызаралық тыңшылардан жасырынуы керек, өзінің тарихын және кім екенін білуге тырысады, бұған Сарк үкіметі кедергі келтіруге тырысады. Соңында ол естелігін жоғалтқанға дейін "ғарыштық талдаушы" болғанын біледі: ғарыш кеңістігіндегі сирек кездесетін жұлдызаралық газдардың үлгілерін жинап, олардың құрамын анықтайтын маман. (Ғарыштық талдаушылардың ұраны: "Біз ештеңені талдамаймыз"). Ол сондай-ақ Флоринаның Күннің жарылысқа ұшырауы алдында екенін анықтады, себебі ол кеңістікте ағып жатқан оқшауланған көміртек атомдарының ағынына ұшыраған. Көміртек атомдары Флоринаның Күннің жаңа фазаға жақындауына себеп болғандықтан, сонымен қатар Флоринада kyrt өсуіне де себепкер: олар Флоринаның Күннің kyrt талшығын биосинтездеу үшін қажетті ерекше энергетикалық толқын ұзындығы бар жарық сәулелерін шығаруына себеп болады. Көміртек атомдарының ағындары ("көміртек тоқтары") ғарышта өте сирек кездеседі; өсімдіктер басқа жұлдыздардың айналысындағы планеталарда өскенде kyrt өндірмейді, себебі Флорина – күні көміртек тогының жолында орналасқан жалғыз белгілі өмірге жарамды планета. Флоринаны жоғалту Сарк байлығының негізгі көзінен айырылуды білдіргендіктен, осы білімді Сарк билеушілерін шантажға алуға әрекет жасалды. Оның амнезиясы шантаждаушының "психикалық зонд" деп аталатын сананы өзгертетін құрылғыны дұрыс пайдаланбауынан туындады, оның мақсаты оны жария етуге тырысқанға дейін тыныштандыру болды. Алайда Рик естелігін қалпына келтіріп, көміртек атомдарының әсерін ашқаннан кейін, kyrt өсуіне қажетті жағдайларды енді түсініксіздік жойылғандықтан кез келген жерде оңай қайта жасай беруге болады. Рик сондай-ақ ол Жер планетасында туғанын біледі, ол қазір радиоактивті. Ол Жердің адамзаттың алғашқы отаны болғандығын айтады, бірақ бұл гипотеза әлі де даулы болып қала береді.

The story takes place in the context of Trantor's rise from a large regional power to a galaxy wide empire, unifying millions of worlds. The approximate date is around the year 11,000 AD (originally 34,500 AD, according to Asimov's early 1950s chronology), when the Trantorian Empire encompasses roughly half of the galaxy. The independent planet Sark rules, and exploits, the planet Florina which orbits the star located nearest to Sark's sun. Sark derives great wealth from kyrt, a natural plant fiber which is extraordinarily useful and versatile, but which cannot be grown on Sark or on any planet other than Florina. The relationship between the two planets is analogous to the situation between European imperial powers and their colonies during the 19th century, or the owners and slaves on the cotton plantations of US South: native Florinians are forced to work in kyrt fields and are treated as an inferior race by the resident Sarkites. They are also lighter skinned than most humans on other worlds, but this is no longer viewed as significant. Memories of racism on Earth have been lost. Attempts to break the Sark monopoly and grow kyrt on worlds other than Florina have so far been unsuccessful, because kyrt plants grown on other planets do not produce kyrt, only a useless, inferior form of cellulose; no one understands why. So Sark's wealth depends on its colonial dominance of Florina. The government of Trantor naturally wishes to add the two worlds to its growing empire. The action centers around Rik, a man suffering from gross amnesia and apparent feeble mindedness. When Rik gradually starts remembering his past, a political crisis involving Sark, Florina, and Trantor ensues. Rik must dodge planetary law enforcement agents and interstellar spies as he attempts to learn his own history and identity, which the government of Sark is trying to prevent. Ultimately he learns that before losing his memory he was a "spacio analyst": a specialized astronaut who gathers samples of the very sparse interstellar gasses in outer space, and determines their composition. (The spacio analysts' slogan is "We analyze Nothing".) He also finds out that he had discovered that Florina's sun is about to explode into a nova because it is being exposed to a stream of isolated gaseous carbon atoms flowing through its region of space. The carbon atoms, besides causing Florina's sun to approach nova stage, are also the reason kyrt grows on Florina: they are causing Florina's sun to emit a special energetic wavelength of light which kyrt plants need in order to bio synthesize the kyrt fiber. Streams of carbon atoms ("carbon currents") are very rare in space; the reason the plants do not make kyrt when grown on planets orbiting other stars is that Florina is the only known habitable planet whose sun is located in the path of a carbon current. Because losing Florina would mean losing the principal source of Sark's vast wealth, there was an attempt to use the knowledge to blackmail Sark's rulers. His amnesia was caused by the blackmailer's misuse of a mind altering device called a "psychic probe" in an attempt to calm him down before he could seek other means to make it public. However, once Rik recovers his memory and reveals the effect of the carbon atoms, the conditions that enable kyrt to grow can be easily duplicated anywhere now that they are understood. Rik also learns that he was born on the planet Earth, which is now radioactive. He suggests that Earth was the planet where humanity first originated, but this hypothesis remains controversial.

Түсіндірме

Кітап көбінесе Азимовтың нәсіл және АҚШ тарихына жасаған түсініктемесі ретінде қарастырылған. Бірақ тері түсінің айырмашылықтары кері қайтылған:

"Ғарыш ағындары" 1950 жылдардың басындағы, Азаматтық құқықтар қозғалысы күшеюден бұрынғы Америка Құрама Штаттарындағы нәсілдік қатынастарға Азимовтың көзқарасы ретінде жақсы түсіндіріледі. Азимов мұнда тарихқа сүйенгенін жасыруға тырыспайды, бұл оның "Қорылыс" сериясында да байқалады. Ол тіпті Флорина тұрғындарының терісін ақ, ал шашын қызыл етіп, осыған назар аударады – олар көптеген басқа планеталардың, тіпті Сарк планетасының тұрғындарынан да ақшыл. Бұл ойды нығайту үшін, жоғалған ғарыштық талдаушыны іздеп жүрген Жұлдызаралық кеңістік талдау бюросының (IBS) өкілі, галактикадағы ең қараңғы терілі және жұмсақ шашты адамдар тұратын планетадан екені айтылады. "Флоринадағы жағдайды сипаттағанда Азимовтың ойында Солтүстік Америкадағы мақта шаруашылықтары болған, бірақ ол шеберлікпен қожайын мен құлдың сыртқы келбетін өзгертеді. Флоринада ақ терілі адамдар жұмыс істейді, ал қара терілілер осы еңбек арқылы туған байлықтан пайда көреді."

Ғылым

Асимов кітап жазғанда, жаңа жұлдыздардың (новалардың) пайда болу себебі белгісіз еді. Оның болжамы бойынша, бұл жұлдыздың протон-протон тізбегінен CNO циклына өтуінен туындаған. Бірақ бұл шын мәнінде себеп емес, және Күн сияқты жұлдыздар сутекті осылай қосыштыруға жеткіліксіз кішкентай. "Ғарыш ағымдары" деген нәрсе бар, бірақ олардың осы құбылысқа ешқандай қатысы жоқ.

Қабылдау

Galaxy сыншысы Грофф Конклин романды "Азимовтың аса табысты туындыларының бірі емес, бірақ әдеттегі ғарыш операсынан әлдеқайда жоғары" деп сипаттады. Журналдың Флойд С. Гейл оқырмандарына "Қашырғанша жақсырақ" деді және басқа Империя романдарын да ұсынды. Энтони Бухер мен Дж. Фрэнсис Маккомас "Космос ағымдары" романын Азимовтың бұрынғы жұмыстарынан жақсырақ деп санады және оны "бірінші сыныпты ойын-сауық, бұл Азимовтың осы тақырыптағы бұрынғы тәжірибелерінен гөрі әлдеқайда шеберлікпен құрылған, күрделі және үнемі жаңалықтарға толы тыңшылық триллері" деп атады.