Кіріспе

Қытай тілінің классикалық фонетикалық белгілеулері

Фанкье (反切) – дәстүрлі қытай лексикографиясында бір буынды таңбаның айтылуын көрсету үшін екі басқа таңба қолданылатын әдіс. Бір таңба ізделіп отырған буынның басындағы дауыссыз дыбысына ие, ал екіншісі – қалған бөлігіне (соңғы буынына) ие болады. Бұл әдіс 3-ші ғасырда енгізілген және белгілі бір деңгейде классикалық мәтіндерге түсініктемелер мен сөздіктерде әлі де қолданылады.

Тарих

Ертедегі сөздіктер, мысалы, Эрья (б.з.д. 3-ғасыр), бір таңбаның айтылуын дуруо (讀若, "осылай оқылады") әдісімен көрсететін, яғни сол айтылысқа ие басқа таңбаны келтіретін. 1-ғасырда Қытайға буддизмнің енуі үнділік фонетикалық білімді әкелді, бұл фанкиэ (範切) идеясына ықпал еткен болуы мүмкін. VI ғасырдағы ғалым Ян Житуидің айтуынша, фанкиэні алғаш рет Үш патшалық дәуірінде (220–280 жж.) Вэй мемлекетінің Сунь Ян (孫炎) өзінің "Эрья Йиньи" (爾雅音義, "Эрьяның дыбыстары мен мағыналары") еңбегінде қолданған. Алайда, бұдан бұрынғы мысалдар Фу Цян мен Ин Шаоның 2-ғасырдың аяғындағы еңбектерінде табылған. Фанкиэнің маңызды көлемдегі ең көне дереккөздері – Жапонияда табылған түпнұсқа Юпианның (544 ж.) фрагменттері және 583 ж. жазылған классикаға түсініктеме берген Цзиндиан Шивен. Бұл әдіс 601 жылы Суй дәуірінде шыққан қытайлық ұйқас сөздігі Цююньде қолданылған. Классикалық қытай поэзиясы Тан династиясы кезінде гүлденген кезде, Цююнь әдеби айтылудың беделді көзіне айналды. Бірнеше қайта қараулар мен кеңейтулер жасалды, олардың ең маңыздысы Гуанъюн (1007–1008). Тіпті күрделі ұйқас кестесін талдау жасалып болғаннан кейін де, фанкиэ сөздіктерде қолданыла берді, соның ішінде 1716 жылы жарық көрген көлемді Кангси сөздігі, 1930 жылдардағы Циюань және Цихай. Цинь династиясы кезінде кейбір екі тілді қытай-маньчжу сөздіктерінде маньчжу сөздері қытай таңбаларымен фонетикалық транскрипцияланған. 御製增訂清文鑑 ("Цинь императорының бұйрығымен түзетілген және кеңейтілген Цин мәтіндерінің айнасы") кітабы маньчжур және қытай тілдерінде маньчжур жазуын қытай сөздерін транскрипциялау үшін, ал қытай таңбаларын маньчжур сөздерін фанкиэ арқылы транскрипциялау үшін қолданды.

Функция

Фанки әдісінде бір таңбаның айтылуы басқа екі таңба арқылы көрсетіледі. Бастапқы (бастапқы дауыссыз) екі таңбаның біріншісімен (上字 "жоғарғы сөз", қытай тілі тік жазылатын болғандықтан); соңғы (оның ішінде медиалдық сырғанау, ядролық дауысты және кодо) және тон екі таңбаның екіншісімен (下字 "төменгі сөз") көрсетіледі. Мысалы, Цююньде 東 таңбасы 德紅反 формуласымен сипатталады. Алғашқы екі таңба сәйкесінше басталуын және аяқталуын көрсетеді, сондықтан 東 таңбасының айтылуы 德 таңбасының басталуымен және 紅 таңбасының аяқталуымен беріледі, сонымен қатар тон да 紅 таңбасымен бірдей болады. Ұйқас сөздіктерінде жапырақты медиалдық j-дің болуы немесе болмауы бойынша келісетін таңбаларды таңдауға бейімділік болды, бірақ дөңгелек медиалдық w үшін мұндай бейімділік болған жоқ, ол тек соңғы таңбада ғана көрсетілді. Сондай-ақ, эриналдық бастамаларды қолдана отырып, сөздерді жазуға күшті бейімділік болды, соңғы таңбаларда да эриналдық бастамалар қолданылды. Үшінші таңба 反 fǎn "қайтару" – Qieyun-да фанки әдісімен жазылуын көрсететін әдеттегі белгі. Кейінгі сөздіктерде, мысалы Гуанъюнда, белгілеу таңбасы 切 qiè "бірге келу" болып табылады. (Көптеп сілтеме берілген "кесу" мағынасы қазіргі заманғы болып көрінеді.) Цин ғалымы Гу Янву Тан әулетінің ортасында болған қырқыстардың салдарынан "құлату" мағынасын білдіретін фэннен қашу керек деп болжады. Бұл екі терминнің де шығу тегі белгісіз. Фэньцзи күрделі сөзі алғаш рет Сун әулеті кезінде пайда болды.

Дыбыс өзгеруінің әсері

Бұл әдіс орта қытай тіліндегі таңбалардың айтылуын сипаттады, бірақ соңғы бір жарым мыңжылдықта тілдің қазіргі түрлеріне дамуында бұл қарым-қатынастар күңкіреп қалды. Орта қытай тілінде төрт тон болған, ал бастапқы жарық дауыстар мен аффрикаттар дыбысталып, демдікпен айтылып немесе демсіз айтылуы мүмкін еді. Дауысты басталатын буындар төменгі регистрде айтылатын, ал кейінгі Тан дәуірінде әр тон екі регистрге бөлінді (дәстүрлі түрде инь 陰 және янь 陽 деп аталады). Содан кейін, У тобынан басқа барлық диалекттерде дауыстық жоғалып, дауыссыз дыбыстар тонға байланысты демдікпен немесе демсіз айтылатын болды. Сосын, қытай тілінің әртүрлі нұсқаларында тондық бірігулер орын алды. Осылайша, бастапқы дыбыс пен тонның өзгеруі бір-біріне байланысты болды, бұл фанки жұбындағы әртүрлі таңбалармен көрсетілді. Мысалы, 東 = 德 + 紅 формуласындағы таңбалар қазіргі стандартты қытай тілінде dōng, dé және hóng деп айтылады; демек, тондық айырмашылықтар жойылды. Өйткені дауыссыз басталатын дыбыс пен дауысты басталатын дыбыс орта қытай тілінің деңгей тонның әртүрлі регистрлерін шарттады, нәтижесінде қазіргі тілдің бірінші және екінші тондық деңгейлері пайда болды. (Пиньиндегі d әрпі дауыссыз және демсіз тоқтауды білдіреді.) Бұл кейде дұрыс айтылуға ұласты. Чао Юаньжэнь орта қытай тілінде екі оқылысы бар 强 таңбасын мысалға келтірді. Оны "күшті, қуатты" мағынасындағы қазіргі заманғы qiáng сөзіне айналған, деңгей тонмен оқуға болады. Бірақ, оны "қасарысқыш" немесе "мәжбүрленген" мағынасындағы көтеріңкі тонмен де оқуға болады. Көтеріңкі тонның янь регистрін шарттау үшін дауысты басталатын дыбыс дамуының қалыпты бағыты, қазіргі қытай тілінің төртінші тонына айналуы және көтеріңкі тонның демсіз басталатын дыбысқа әсер етуі еді. Осылайша, jiàng күтілген еді, және бұл "қасарысқыш" мағынасында орын алады, бірақ бұл таңба "мәжбүрленген" мағынасы үшін күтпеген qiǎng айтылымына ие. Чао мұны сөздіктерде келтірілген 强 = 其 (деңгей тон) + 兩 (көтеріңкі тон) фанки формуласымен байланыстырды. Мұнда бірінші таңба қазір qí деп айтылады, өйткені деңгей тонмен дауысты басталатын дыбыс демдікпен айтылады, ал екінші таңба қазір liǎng деп айтылады. Себебі көтеріңкі тонмен соноранттар инь регистрін шарттады, нәтижесінде қазіргі үшінші тон пайда болды.

Кантон тілінде қолдану

Кантон тілінде фанки кейбір сөздіктерде бүгінге дейін кездеседі, көбінесе басқа романдау жүйесімен немесе фонетикалық нұсқаулармен қатар, бір дыбысты гомофоны жоқ таңбалардың айтылуын көрсету үшін. Мысалы, Sun Ya сөздігінде 攀 таңбасы пиньинь pān ретінде жазылса, кантон тілінде pan¹ және кантон тіліндегі тоналды гомофоны 扳 үшін де қолданылады, ал 戀 тоналды гомофоны болмағандықтан lyn² және 〔拉婉切〕 (l āai + yún) арқылы lyún деп жазылады. Егер тоналды гомофон болмаса, тон көрсетіледі. Мысалы, 實用廣州話分類詞典 仆 таңбасын және фанкині 〔披屋切〕 (p ēi + ūk) деп транскрипциялайды, бірақ 𠵿 тоналды гомофоны болмағандықтан, және 〔音披爺切第1聲〕, яғни p ēi + y èh 1-ші тонмен pē деп жазылады.