Кіріспе

Қытай тіліндегі буын дыбыс кестелері. Рифма кестесі немесе ұйқас кестесі – қытай фонологиясының моделі, ол 601 жылғы Цзеюньмен басталатын ұйқас сөздіктерінің буындарын басы, ұйқас топтары, тон және басқа да қасиеттері бойынша кестелейді. Бұл әдіс бұрын қолданылған талдауға қарағанда осы сөздіктердің дыбыстарын әлдеқайда дәлірек және жүйелі түрде түсіндірді, бірақ оның көптеген егжей-тегжейі әлі де түсініксіз болып қала береді. Ұйқас сөздіктерінде жасырын түрде кездесетін және рифма кестелерінде талданатын фонологиялық жүйе Орта қытай тілі деп аталады және қытай тілінің ерте түрлерінің дыбыстарын қалпына келтіруге жасалған әрекеттердің дәстүрлі бастапқы нүктесі болып табылады. Кейбір авторлар осы екі деңгейді ерте және кеш Орта қытай тілі деп ажыратады. Ең алғашқы рифма кестелері қытай буддалық монахтарымен байланысты, олар қолданған Сиддхам жазуындағы санскрит буын кестелерінен шабыттанған деп есептеледі. Ең көне рифма кестелері – 12 ғасырға жататын Юньцзин ("ұйқастардың айнасы") және Циинь Люэ ("жеті дыбыстың жинағы"), олар өте ұқсас және ортақ прототиптен туындаған деп саналады. Дунхуанда осы талдауды сипаттайтын бұрынғы үзінділер табылған, бұл дәстүрдің Тан әулетінің соңғы кезеңіне дейін барып тоқтауы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір ғалымдар поэзиялық ұйқас ұғымынан ажырату үшін швед тіл білімі маманы Бернхард Карлгрен қолданған "рим" деген француз тіліндегі жазуын қолданады.

Тарих

601 жылы Лу Файан жазған «Цьеюнь» әдеби мәтіндерді оқуға және өлең жазуға көмектесетін ұйқас сөздік болды. Ол Тан әулеті кезінде жылдам танымал болды, соның нәтижесінде бірнеше түзетілген және кеңейтілген басылымдар жарық көрді, олардың ең маңыздысы Гуанъюнь (1008) болды. Бұл сөздіктерде әріптер алдымен төрт тонға, содан кейін ұйқас топтарына жіктелді. Әр ұйқас тобы бір-біріне ұқсас әріптер тобына бөлінді, әрқайсысының айтылуы фанки формуласымен берілді, яғни әріптер жұбының бастапқы және соңғы бөлімінің дыбыстарын көрсететін белгілі әріптер. Сөздіктер әр бастауыш немесе соңғы әріп үшін бірнеше әріп қолданды. Фанки әдісімен айтылуын көрсету сөздікті пайдалануды қиын етті. (等韻學 'жіктеліп ұйқас зерттеуі') – бұл үнді тіл білімін зерттеген қытай буддалық монахтар бастап әзірлеген күрделі талдау болды. Бұл дәстүрдің қызықты үлгісі Дунхуаннан табылған фрагменттерде көрінеді. Британ кітапханасында сақталған фрагментте (Or.8210/S.512) тек 30 бастапқы дауыс тізімделген. Тағы бір құжатта 9 ғасырда өмір сүрген Шоувэнь (守溫) деген монахқа қатысты үш фрагмент бар. Бұл фрагменттерде кестелер жоқ, бірақ оларға негізделген фонетикалық талдау сипатталған. Ең көне белгілі ұйқас кестелері – 1161 және 1203 жылдардағы алғы сөздерімен жарияланған Юньцзин және 1161 жылғы Тунчжи энциклопедиясына енгізілген Циинь Люэ. Екеуі де өте ұқсас және Сун әулетінен бұрынғы бір нұсқадан шыққан деп саналады. Кестелерге (門法 'мектеп ережелері') деп аталатын оқулар жиынтығы қоса берілді, соның ішінде жүйеге сәйкес келмейтін фанки жазуларын кестелерге орналастыру ережелері де болды. Кейінгі ұйқас кестелері күрделірек болды. (四聲等子) Солтүстік Сун кезінде жасалған болуы мүмкін, ол бұрын кестелердің ретінде жасырын болған кең ауқымды ұйқас сыныптарын (攝) нақты көрсетті. (切韻指掌圖) алғы сөзі 1203 жылы, Оңтүстік Сун кезінде жазылған. Бұл жұмыста кестелер 36 бастауыш әрқайсысы үшін жеке бағандармен қайта құрылған. 1336 жылы Лю Цзянь (劉鑑) жазған (經史正音切韻指南) Каньси сөздігінің алдындағы екі ұйқас кестесінің біріне негіз болды. Юньцзин бірнеше ғасыр бойы Қытайда жоғалып кеткен. 11 ғасырлық ғалым Сыма Гуанға қате атрибуцияланған Цьеюнь чжичжанту ұйқас кестелерінің ең көнесі деп есептелді және алғашқы реконструкциялық жұмыстарда қолданылды. Алайда 1880 жылдары Жапонияда Юньцзиннің бірнеше нұсқасы табылды. Циинь Люэ-мен салыстыру олардың ортақ үлгіге негізделгенін көрсетті, ал басқа ұйқас кестелері кейінірек осы үлгіні жетілдірді. Барлық қазіргі реконструкциялық жұмыстар Юньцзинге негізделген. 1564 жылғы (覆宋永禄) басылымы ең сенімді деп есептеледі және ол айналыстағы барлық көшірмелердің негізі болып табылады.

Құрылымы

Орта ғасырлардағы ұйқас сөздіктерінде әріптер ұйқас топтарына (韵) жіктелген, Qieyun-да 193 топ, ал Guangyun-да 206 топқа дейін жеткен. Әрбір дауыс ішіндегі ұйқас топтарының реті төрт дауыс бойынша ұйқас топтарының арасындағы сәйкестікті көрсетеді. Демек, деңгейлі дауыста m, n немесе ng қосымшасы бар әрбір ұйқас тобы үшін көтеріңкі және түсетін дауыстарда бірдей қосымшасы бар ұйқас топтары болады, ал кіретін дауыста сәйкесінше p, t немесе k қосымшасы бар ұйқас тобы болады. Керісінше, дауысты қосымшалары бар буындар әдетте тек деңгейлі, көтеріңкі және түсетін дауыстарда ғана сәйкес ұйқас топтарына ие болды. Сонымен қатар, басқа дауыстарда баламасы жоқ j қосымшасы бар төрт түсетін дауысты ұйқас тобы болды. Ұйқас кестелері осы ұйқас сөздіктерінің буындарының айтылуымен ғана айналысты, және анықтамалар сияқты сөздік материалы қамтылмайды. Сол сияқты, егер әріптер тобы ұйқас сөздіктерінде омофондар ретінде тіркелген болса, ұйқас кестесінде әдетте тек біреуі кездеседі. Ұйқас кесте кітабы осы ерекше буындарды бірнеше кестелерде ұсынады, олардың әрқайсысы бір немесе бірнеше параллель ұйқас топтарына арналған. Qieyun кіріспесінде ол Солтүстік және Оңтүстік династиялар кезеңінің соңындағы Солтүстік және Оңтүстік оқу айтылымдары арасындағы келісімді білдіргені көрсетілген. Қазіргі тіл білімі мамандарының көпшілігі бірде-бір диалектте тіркелген барлық айырмашылықтар болмағанын, бірақ әрбір айырмашылықтың бір жерде кездескенін есептейді. Ұйқас кестелері жаңа стандарттың қалыптасқан кезінде ғасырлар өткен соң жасалды, және Qieyun-дағы көптеген айырмашылықтар жасаушылар үшін мағынасыз болар еді. Эдвин Пуллейбланк бұл кестелерде сол кейінгі кезеңдегі сөйлеуді қайта құру үшін жеткілікті дәлелдер бар екенін дәлелдеді. Ол бұл тілді Qieyun-ның ерте орта қытай тіліне қарама-қарсы кеш орта қытай тілі деп атайды және ол Тан әулетінің соңындағы императорлық астана Чанъаньның стандартты тілі болғанын айтады. Оның қайта құруы қазіргі қытай тілінің көптеген түрлеріндегі (Миннен басқа) айырмашылықтарды, сондай-ақ қытай тілінен алынған сөздердің қабаттарын, мысалы, қытай-жапон лексикасының Кан қабатын қамтиды.