Кіріспе

Қытай рифма сөздігі Цюйюн – Суй әулеті тұсында 601 жылы жарық көрген қытай рифма сөздігі. Бұл кітап классикалық мәтіндерді дұрыс оқуға арналған нұсқаулық болды және қытай таңбаларының айтылуын көрсету үшін фанцие әдісін пайдаланды. Цюйюн және одан кейін жасалған, әсіресе Гуанъюн редакциялары, тарихи қытай фонетикасын қайта құруда маңызды дереккөздер болып табылады.

Тарих

Кітапты 601 жылы Лу Файан (Lu Fa yen; 陸法言) жазған. «Цююнь» кітабының алғы сөзінде кітап жоспарының 20 жыл бұрын Суй Қытайының астанасы Чанъаньдағы үйіндегі сегіз досымен болған әңгімеден бастау алғаны айтылған. Бұл ғалымдардың ешқайсысы Чанъаньнің түпкілікті тұрғыны емес еді; олар бес солтүстік және үш оңтүстік диалектілерінің ана тілінде сөйлейтін адамдар еді. Лудың сөзінше, оңтүстіктен шыққан Ян Житуй (顏之推) және Сяо Гай (蕭該) «Цююнь» негізін құраған нормаларды орнатуда ең ықпалды болды. Дегенмен, сөздікті Лу ғана құрастырды, ол бірнеше бұрынғы сөздіктерді пайдаланды, бірақ олардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Қытай классикалық поэзиясы Тан әулеті кезінде гүлденгенде, «Цююнь» әдеби айтылудың басты дерегіне айналды және көп рет қайта қаралып, кеңейтілді. 677 жылы Чжансунь Нейан (長孫訥言) оған түсіндірмелер қосты, 706 жылы Ван Жэньсю (王仁煦) оны «Канмиу Букэ Цююнь» (刊謬補缺切韻; «Түзетілген және толықтырылған Цююнь») деп қайта қарап, жариялады, ал 751 жылы Сунь Мянь (孫愐) оны «Танюнь» (唐韻; «Тан ұйқастары») деп жинақтап, қайта басылымға шығарды. Соңында ол Соң әулетінің әлі күнге дейін сақталған «Гуанюнь» және «Цзиюнь» ұйқас сөздіктеріне енгізілді. Бұл сөздіктің көптеген редакциялары жоғалып кеткені саналады, бірақ кейбір үзінділері Дунхуан қолжазбаларында және Турпаннан табылған қолжазбаларда сақталған. «Цююнь» буддизмнің пайда болуынан кейін Қытайда дамыған фонетикалық сананың артуын көрсетеді, ол күрделі үнді тіл білімін енгізді. Буддистік ұйғыр мемлекеті Қочо «Цююнь» нұсқасын қолданды. Тан әулеті кезінде бірнеше көшірушілер жұмыстың қайта қаралуына қатысты үлкен сұранысты қанағаттандыру үшін қолжазбалар жасаумен айналысты. Әсіресе Ван Жэньсюдің 9 ғасырдың басында Ву Цайлуань (吳彩鸞) жасаған, каллиграфиясымен танымал басылымдарының көшірмелері бағалы саналды. Осы көшірмелердің бірін Хуйцзун императоры (1100–1126 жылдар) сатып алған. Ол 1926 жылға дейін сарай кітапханасында сақталды, содан кейін кітапхананың бір бөлігі тақтан түскен император Пуиге еріп Тяньцзиньге, содан кейін Маньчжукуоның марионеттік мемлекетінің астанасы Чанчуньге көшті. 1945 жылы жапондықтар жеңілгеннен кейін ол Чанчуньдегі кітап сатушыға тиді, ал 1947 жылы екі ғалым оны Пекиннің Люличан ауданындағы кітап базарында тапты. Қытай тіл білімі мамандары Дун Тунхэ (1948 және 1952) және Ли Жун (1956) осы жартылай толық көшірме туралы зерттеулер жариялады.

Құрылымы

Qieyun-да 12 158 әріп бар. Бұл кітап бес томға бөлінді: екеуі «деңгейлі» дыбысқа ие көптеген сөздерге, ал қалған үш дыбыстың әрқайсысы үшін бір томнан. Әріптер 193 соңғы ұйқас топтарына бөлінді (әрқайсысы өзінің бірінші әріпімен аталады, yùnmù 韻目 немесе «ұйқас көзі»). Әр ұйқас тобы гомофондық топтарға (xiǎoyùn 小韻 «кішкентай ұйқас») бөлінді. Әр гомофондық топтағы бірінші жазбада айтылуы фанки формуласы түрінде берілген. Мысалы, оң жақта көрсетілген Qieyun-дағы бірінші жазба 東 dōng «шығыс» әріпін сипаттайды. Оң жақтағы үш әріп – фанки айтылуының кілті, олар 反 fǎn «кері қайтару» әріпімен белгіленген. Бұл сөздің 德 [tək] әуелімен және 紅 [ɣuŋ] соңымен, яғни [tuŋ] деп айтылатынын көрсетеді. Сөз 木方 mù fāng, яғни ағаш бағыты (Бес Элементтің бірі) деп түсіндіріледі, ал 二 «екі» саны бұл гомофондық топтағы екі жазбаның біріншісі екенін көрсетеді. Кейінгі ұйқас сөздіктерінде толық анықтамалар мен бірнеше қосымша ұйқас топтары болды, бірақ құрылымы сақталды. Qieyun орталық қытай тілін сөйлеу тілі ретінде тікелей жазбаған, керісінше, классиканы оқығанда әріптердің қалай айтылуы керектігін жазған. Осы ұйқас сөздіктің орфографиясы орталық қытай тілін қайта құрудың негізгі көзі болғандықтан, тіл білімі мамандары оның қандай қытай тілінің нұсқасын жазғаны туралы келіспейді. Норман (1988: 24) былай дейді: «Qieyun-ның негізінде жатқан тілдің мәні туралы көп пікір айтылды», және үш көзқарас келтіріледі. Бернхард Карлгрен сияқты кейбір ғалымдар «Qieyun Чанъань тілін бейнелейді» деген пікірде болды, ал «басқалары бұл аймақтық айтылулардың қосындысы» деп санайды, бұл техникалық тұрғыдан диасистема деп аталады. «Қазіргі уақытта бұл саладағы көптеген адамдар қытай ғалымы Чжоу Цумоның» (周祖謨; 1914–1995) «Qieyun орфографиясы Солтүстік және Оңтүстік Династияларының әдеби айтылуы арасындағы солтүстік-оңтүстік аймақтық келісім» деген пікірін қабылдайды.