Айырылған Роботша: Асамовтың ғылыми фантастикасы

Кіріспе

"Кішкентай жоғалған робот" – американдық жазушы Исаак Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Алғаш рет 1947 жылғы наурыз айында "Astounding Science Fiction" журналында жарияланып, кейін "I, Robot" (1950), "The Complete Robot" (1982), "Robot Dreams" (1986) және "Robot Visions" (1990) жинақтарына енді. "Little Lost Robot" 1962 жылы ABC Weekend TV антологиялық телесериалы үшін бейімделді – "Бұл әлемнен тыс". Бұл Максин Одли ойнаған Сьюзан Кальвиннің теле және кинодағы тұңғыш пайда болуы болды. Бүгінгі күні осы серияның мұрағатта сақталған жалғыз эпизоды осы. Ол Ұлыбританиялық кино институтының 2-аймақтық DVD-сінде қолжетімді. "Little Lost Robot" элементтері Азимовтың бренді қолданылған "I, Robot" (2004) фильмінде де кездеседі. Бұл әңгіме 2017 жылдың ақпан айында BBC Radio 4 радиосында Азимов әңгімелерінің 15 минуттық драмалық бейімдеуінің бес бөлігінің үшіншісі ретінде эфирге таратылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Гипер базасында, астероидтегі әскери зерттеу стансасында ғалымдар гиперғарыштық қозғалтқышты әзірлеуге тырысады. Бұл тақырып Асимовтың бірнеше әңгімелерінде зерттеліп, дамытылған және Империя мен Қор кітаптарында айтылған. Зерттеушілердің бірі Джеральд Блэк ашуланып, NS 2 (Nestor 10) роботына қарғыс айтады және роботқа жоғалып кетуін бұйырады. Ол бұйрыққа нақтылай орай, жасырынып қалады. Содан кейін оны табу үшін US Robots компаниясының бас робопсихологы доктор Сьюзан Кальвин және математикалық директоры Питер Богертке жүгінеді. Олар оның қайда екенін де жақсы біледі: 62 бірдей роботтың арасында. Бірақ бұл робот ерекше. Станцияның бұрынғы үлгілері адамдарды бір түрлі радиациядан "құтқаруға" тырысқан, адамдар біраз уақытқа төтеп бере алатын, бірақ роботты бірден жоятын радиация, сондықтан ол (және станция үшін шығарылған барлық NS сериялы роботтар) робототехниканың Бірінші заңына өзгеріс енгізілген: "ешбір робот адамға зиян келтіре алмайды". Әдеттегі "немесе әрекетсіздігі арқылы адамға зиян келтіруге мүмкіндік беру" бөлігі алынып тасталған. Сондықтан ол адамға зиян келтіруге жол бере алады, егер ол оған тікелей қатыспаса. "Кішкентай жоғалған робот" әңгімесінде қайтадан Франкенштейн комплексі талқыланады. Роботты табу қажет, себебі адамдар әлі де роботтардан қорқады, егер олар оның басқаша Бірінші заңмен жасалғанын білсе, наразылық тудырады, тіпті робот адамға тікелей зиян келтіре алмайтын болса да. Алайда доктор Кальвин өзгертілген заңның роботқа адамға зиян келтіруге, тіпті өлтіруге мүмкіндік беретін жағдайды болжау арқылы жағдайды ширықтырады. Робот адамнан төмен салмақ түсіре алады, оны ұстап алуға болатынын біледі, ал әлеуетті құрбанды жарақаттамайды. Бірақ салмақты босату кезінде, өзгертілген бағдарламалауына байланысты, салмақты түсіріп жіберуге мүмкіндік береді, себебі ол одан әрі болатын зиянға тікелей қатыспайды. Әр роботпен жеке сұхбаттасып, бірнеше соқыр көшелерге тап болғаннан кейін, доктор Кальвин роботтың адамнан жоғары тұруға тырысатын артықшылық сезіміне ие болуы мүмкін деп қатты алаңдайды, бұл оған адамға тікелей зиян келтіруге мүмкіндік береді. Доктор Кальвин роботты алдап, өзін ашудың жолын табады: ол өзін қауіпке тікелей салады, бірақ роботтарға егер өзі мен роботтардың арасында қандай да бір радиация болса, оны құтқара алмайтынын түсіндіргеннен кейін ғана. Сынақ аяқталғаннан кейін, тек іздеген Nestor роботы ғана оны құтқаруға әрекет жасайды, себебі ол зиянсыз инфрақызыл сәулелерді, гамма сәулелерін емес, анықтады. Басқа роботтардың барлығы сәулеленудің түрін анықтай алмады, себебі ол олардың дизайнының бөлігі емес, ал өзгертілген NS 2 гипер базада оқып, сәулелену түрлерінің айырмашылығын анықтауды үйренген. Өзін ашылған робот өзін адамнан жақсы екенін дәлелдеудің жалғыз жолы ешқашан табылмайтынын түсіндіреді және доктор Кальвинге шабуыл жасауға тырысады, осылайша ол роботты тапқанын жариялай алмайды. Блэк пен Богерт роботқа гамма сәулелерін бағыттап, оған зиян келтірмей жояды.

At the Hyper Base, a military research station on an asteroid, scientists are working to develop the hyperspace drive a theme that is explored and developed in several of Asimov's stories and mentioned in the Empire and Foundation books. One of the researchers, Gerald Black, loses his temper, swears at an NS 2 (Nestor 10) robot and tells the robot to get lost. Obeying the order literally, it hides itself. It is then up to US Robots' Chief Robopsychologist Dr. Susan Calvin, and Mathematical Director Peter Bogert, to find it. They even know exactly where it is: in a room with 62 other physically identical robots. But this particular robot is different. As earlier models on the station had attempted to "rescue" humans from a type of radiation that humans could actually stay in for a while, but would destroy a robot almost immediately, it (and all other NS series robots produced for the station) has had its First Law of Robotics modified to "no robot may injure a human being"; the normal "or through inaction, allow a human being to come to harm" has been omitted. Therefore, it could stand by and allow a human to be hurt, as long as it plays no active part in it. In "Little Lost Robot", the Frankenstein complex is again addressed. The robot must be found because people are still afraid of robots, and if they learned that one had been built with a different First Law, there would be an outcry, even though the robot is still incapable of directly harming a human. However, Dr. Calvin adds further urgency by postulating a situation whereby the altered law could allow the robot to harm or even kill a person. The robot could drop a weight on a human below that it knew it could catch before it injured the potential victim. Upon releasing the weight however, its altered programming would allow it to simply let the weight drop, since it would have played no further active part in the resulting injury. After interviewing every robot separately and going down several blind alleys, Dr. Calvin worries desperately that the robot may be gaining a superiority complex that might allow it to directly hurt a human. Dr. Calvin finds a way to trick the robot into revealing itself: She puts herself in danger but not before ensuring the robots understand that if there is any radiation between herself and the robots, they would be unable to save her even if they tried. Once the test is run, only the Nestor robot they were looking for makes a move to save her, because it detected harmless infrared rays rather than gamma rays. All of the other robots could not identify what type of radiation was being used because it was not part of their design, whereas the modified NS 2 had been through training at Hyper Base and had learned how to detect the difference in radiation types. The robot, finding itself discovered, then explains that the only way to prove itself better than a human is by never being found, and it tries to attack Dr. Calvin so that she cannot reveal she found the robot. Black and Bogert apply gamma rays on the robot, destroying it before it can harm her.