Кіріспе
Америкалық жазушы Исаак Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі "Дәлел" - американдық жазушы Исаак Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Ол алғаш рет 1946 жылдың қыркүйегінде "Astounding Science Fiction" журналында жарияланып, кейін "I, Robot" (1950), "The Complete Robot" (1982) және "Robot Visions" (1990) жинақтарында қайта басылды.
"Evidence" is a science fiction short story by American writer Isaac Asimov. It was first published in the September 1946 issue of Astounding Science Fiction and reprinted in the collections I, Robot (1950), The Complete Robot (1982), and Robot Visions (1990).
Өмірбаян
"Күлік" – Айзек Азимовтың 1945 жылдың қарашасынан 1946 жылдың шілдесіне дейін АҚШ армиясында қызмет еткен кезінде жазған жалғыз әңгімесі. Ол бұл әңгімені қаңтар айында Ли лагерінде бастап, сәуірде Гонолулуде "Крестовый перепутье" операциясына баруды күтіп отырып аяқтады. Сол айда редактор Джон У. Кэмпбеллге сатты. Орсон Уэллс "Күлік" әңгімесіне түсірілім құқықтарын 250 долларға сатып алды. Азимов бұл әңгімеге негізделген фильм арқылы танымал боламын деп ойлады, бірақ Уэллс сценарийді пайдаланбады. Оның әйелі Гертруда Блюгерман оған көбірек ақша талап етуге кеңес берді, алайда екеуі де бірнеше жыл сайын жаңаланатын опциондық төлемдерді ескермеді, осылайша Уэллс ешқандай шара қолданбаса, фильмге құқықтар қайтадан қолжетімді болуы мүмкін еді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Стивен Байерли автокөлік апатынан ауыр жарақат алды. Қайта қалпына келгеннен кейін ол табысты округ прокуроры болып, Американың ірі қалаларының бірінің мэріне үміткер болады. Оның қарсыласы Фрэнсис Куинннің саяси машинасы нағыз Стивен Байерлидің апаттан кейін мүгедек болып, денесі зардап шеккенін мәлімдейді. Куинннің айтуынша, көпшілік алдына шығатын Байерли – нағыз Байерли жасаған, қазір роботтың құпия «ұстазы», қазір белгісіз ғылыми жұмыстармен айналысып жатыр. Көптеген сайлаушылар Куиннге сенбейді, бірақ егер ол дұрыс болса, Байерлидің үміткерлігі аяқталады, себебі заң бойынша тек адамдар ғана мемлекеттік лауазымға сайлана алады. Куинн Байерлидің робот екенін дәлелдеу үшін позитрондық робот миларын өндіретін әлемдегі жалғыз компания – «АҚШ роботтары мен механикалық адамдар» корпорациясына жүгінеді. Куинн хабарлайды, Байерлиді тамақ жегенін немесе ұйықтағандығын ешкім көрген емес. Байерлидің адам екенін дәлелдеуге жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталады, бірақ Куинннің қаралау науқаны сайлаушыларды ақырындап сендіріп, науқандағы жалғыз мәселеге айналады. U.S. Robots компаниясының бас робопсихологы Альфред Лэннинг және доктор Сьюзан Кальвин Байерлиге келеді. Ол оған алма ұсынады; Байерли шағып жейді, бірақ ол асқазанмен жасалған болуы мүмкін. Куинн жасырын рентген суретін түсіруге тырысады, бірақ Байерли камераны бұлыңғыртатын құрылғы киеді; ол өзінің азаматтық құқықтарын қорғап отырғанын, сайланса, басқалар үшін де солай жасайтынын айтады. Оның қарсыластары робот ретінде оның азаматтық құқықтары жоқ деп мәлімдейді, бірақ Байерли оның адам ретіндегі құқықтарын, соның ішінде медициналық тексеруден өтуден бас тарту құқығын жоққа шығару үшін алдымен оның робот екенін дәлелдеуі керек деп жауап береді. Кальвин Байерли робот болса, роботтардың үш заңына бағынуға тиіс екенін айтады. Егер ол бір заңды бұзса, ол адам екені анық болады, себебі ешбір робот өзінің негізгі бағдарламасына қайшы келе алмайды. Округ прокуроры ешқашан өлім жазасын сұрамаған және ешқандай кінәсіз адамды соттамағанын мақтан етеді, бірақ ол заңдарға бағынса да, бұл Байерлидің робот екенін дәлелдемейді, себебі заңдар адамгершілікке негізделген; «Ол жай ғана өте жақсы адам болуы мүмкін», – дейді Кальвин. Байерли өзін адам екенін дәлелдеу үшін адамға зиян келтіре алатынын көрсетуі керек, бұл Бірінші заңды бұзуға әкеледі. Жергілікті сайлау туралы әлемде талқылау болады және Байерли танымал болады. Әлемдік эфирде қарсылық білдірген көрермендер алдында сөйлеген сөзінде бір адам сахнаға шығып, Байерлиге бетінен ұрып-соғуға шақырады. Миллиондаған адам үміткердің қарсыласын ұрып жатқанын көреді. Кальвин баспасөзге Байерлидің адам екенін мәлімдейді. Сарапшының қорытындысы Куинннің мәлімдемесін жоққа шығарғандықтан, Байерли сайлауда жеңіске жетеді. Кальвин Байерлиге тағы келеді. Мэр сайланған Байерли өзінің науқаны Байерлидің ешқашан да адамды ұрмайтыны туралы қамысымды таратып, оны шақыруға адамды итермелегенін мойындайды. Робопсихолог оның адам екеніне өкінетінін айтады, себебі робот қатыгездік пен әділетсіздікке қабілетсіз, идеалды басшы болар еді. Кальвин робот Бірінші заңды бұзудан сақтану үшін зақымдалған «адам» адам емес, басқа бір адам тәрізді робот болса, қашып құтыла алатынын айтады, яғни Байерли ұрған қарсыласы робот болуы мүмкін. Кальвин Байерлидің «ұстазы» – автокөлік апатынан ауыр жарақат алғаннан кейін үлкен жетістіктерге жету үшін адам тәрізді робот жасаған нағыз Стивен Байерли деп санайды. «Мен, робот» кітабында Кальвин Байерлидің өлімінен кейін денесі атомға айналдырылып, барлық дәлелдер жойылғанын, бірақ жеке өзі оның робот екеніне сенгенін жазады. Кальвин жоғары лауазымға үміткер болған кезде Байерлиге дауыс беруге уәде береді. Асимовтың «Қажетті жанжал» кітабында Байерли планеталық үкіметтің басшысы болып табылады.