Исаак Азимовтың «Негіз» әлеміндегі психотарих: тарихи және қазіргі оқиғалардың психологиялық себептерін зерттеу.

Кіріспе

Айзек Азимовтың «Іргетас» ғаламшарындағы ойдан шығарылған ғылым, тарихи және қазіргі оқиғалардың психологиялық себептерін зерттейді. Психоистория – тарих, әлеуметтану және математикалық статистиканы біріктіретін, галактикалық империя сияқты үлкен топтардың болашақ әрекеттерін болжауға мүмкіндік беретін ойдан шығарылған ғылым. Ол алғаш рет 1942-1944 жылдардағы төрт әңгімеде пайда болды, кейіннен олар 1951 жылы «Іргетас» романына енгізілді.

Даму

1942 жылы психогистория туралы алғашқы әңгімесін жариялағанға дейін бір жыл бұрын Асимов математикалық психологияға және психология ғылымының ағзалық химия сияқты болжамды болатынына сілтеме жасап, "Astounding Science Fiction" журналының редакторына жазған хатында айтқан болатын. Кейінгі мансабында Асимов психогисторияның тарихи (Селдонға дейінгі) бастауларын сипаттады. "Таңшырау роботтары" (1983) романында ол робототехник Хан Фастольфтің басқаларды, әсіресе қызы Василияны мұқият бақылау арқылы осы ғылымды құруға жасаған әрекеттерін көрсетеді. "Прелюдия к Фонду" (1988) Фастольфтің роботтарының бірі, Р. Данель Оливау, Селдонды осы ғылымды іс жүзінде қолдануға бағытталғанын көрсетеді.

Селдон жоспары

Селдон психохисторияны пайдаланып Галактикалық империяның құлауын болжады: бұл ұрпақтарға созылған процесс еді, ол қазірдің өзінде басталған және тоқтату мүмкін емес еді. Бұл галактикадағы әртүрлі кішігірім патшалықтардың Екінші империяға қайта бірігуіне дейін 30 000 жылдық варварлыққа әкелетін еді. Алайда психохисторияны қолдану арқылы болашақ оқиғаларға әсер етуге және осы "Ұлы аралықты" 30 000 жылдан 1000 жылға дейін қысқартуға болатын. Селдон жоспарын іске асыру үшін Ғылым мен өркениет рухын сақтау мақсатында галактиканың қарама-қарсы шеттерінде орналасқан ғалымдар мен инженерлердің екі тобы – Іргетастарды құрды, олар жаңа галактикалық империяның тірегіне айналды. Бірінші Іргетас галактиканың шетіндегі оқшауланған Терминус планетасында орналасқан және ғылыми білімді сақтау мен дамыту міндетімен жүктелген. Галактикалық империяның шеткі провинциялары саяси жағынан фрагменттеліп, технологиялық тұрғыдан құлдырағанда, Бірінші Іргетас оларға қарағанда артықшылықты сақтайтын еді. Құпия түрде Екінші Іргетас психохисторияның өзіне бағытталған, ұрпақтар өте келе Селдонның болжамдарын жаңартып, оқиғаларға осылайша әсер етіп, Жоспардың сәтті орындалуын қамтамасыз етті. Бірінші Іргетасқа арналған Селдон жоспары келесі мың жылда кездесетін он маңызды дағдарысқа негізделген. Хари Селдон әрбір дағдарыс туралы голографиялық жазбалар жасады, олар дағдарыс болжалданған уақытта Іргетасқа біртіндеп ашылатын еді. Дағдарыстардан Селдон жоспарының жалпы контурын көруге болады:

Билік тепе-теңдігі – Галактиканың саяси фрагментациясы Терминусқа қоныстанғаннан кейін 50 жыл өткен соң, шеткі провинциялардың ұсақ жұлдызаралық патшалықтарға бөлінуімен галактиканың ең шеткі бөлігінен басталады. Бұл оқиға болғаннан кейін Терминус айналасындағы аймақ "Төрт патшалыққа" бөлінді, олардың ең қуаттысы Анакреон болды. Төрт патшалықтың әрқайсысы Терминусты басып алып, оның жетілген технологиясын иемденгісі келді. Бұл дағарыстың шешімі Төрт патшалықтың әрқайсысын бір-біріне қарсы ойнау, осылайша кез келген патшалықтың тікелей шабуылына қалған үш патшалықтың дереу қарсы шабуылымен жауап беруге келісімдер жасау болды, бұл шабуыл жасаған патшалықтың Іргетастың технологиясын пайдаланып басқа патшалықтарды жеңуге үлкермейтінін қамтамасыз етті. Дің – 30 жылдан кейін, айналадағы варварлық патшалықтардың бірі оның барлық көршілері біріккеніне қарамастан, оны тоқтатуға жеткілікті күшке ие болды. Бұл оқиға Анакреонмен орын алды. Осы аралықта көрші мемлекеттер Іргетастан жаулап алудың орнына технологиялық көмек сұрап қысым жасады – бұл оларды Іргетасқа тәуелді етті, ол осы патшалықтардың халқын өз технологиясын діни қызығушылықпен құрметтеуге белсенді түрде шақырды. Осылайша Анакреон Іргетасқа тікелей шабуыл жасағанда, оның халқы оған қарсы көтерілді. Сауда ғана – Жоспардың 150 жылға жуық уақытында (екінші дағарыстан кейін 70 жыл өткен соң) Іргетастың айналадағы патшалықтарға діни ықпалы уақыттың өтуіне, галактиканың басқа бөліктеріндегі технологиялық базаның қалпына келуіне немесе жай ғана басқа варварлық патшалықтардың бұрынғы стратегияны түсініп, Іргетастың миссионерлерін өз шекараларына жіберуге рұқсат бермеуіне байланысты әлсірей бастады. Селдонның өзінің жазбасында діни/рухани ықпалдың ақыр соңында ықпалын жоғалтуының басты себебі варварлық патшалықтардың арасында өсіп келе жатқан аймақтық/ұлтшылдық сезіміне байланысты болды, онда Галактикалық империяның бұрынғы билігі тірі естеліктерден тыс болды (оған қарағанда, Анакреон халқы тәуелсіздік алғаннан кейін 80 жыл өткен соң ғана өз басшыларына қарсы көтерілуге дайын болды). Алайда осы уақытқа қарай Іргетас жеткілікті экономикалық күшке ие болды (қазір Төрт патшалықтың аумағын басқарып, одан тысқары қарай кеңейді), оны зорлық-зомбылықсыз қару ретінде қолдана алатын болды. Сауда арқылы ғана варварлық патшалықтар Іргетастың технологиясына тәуелді болады, содан кейін бір рет оқ атпай-ақ блокадаға ұшырауы мүмкін. Бұл болжамдайынша орындалды, экономикалық блокада арқылы Корелл Республикасын жеңді. Іргетас және Империя – Жоспардың екі ғасырынан кейін Іргетастың перифериядағы саудалық үстемдігі Галактикалық Империяның тікелей назарын аударатын мөлшерде өсті – тіпті құлдырау кезінде де күшті. Империя сол кезде галактиканың үштен бірін ғана басқарып отырған болса, бұл ішкі провинциялар әрқашан олардың негізгі күш-қуаты болған, галактиканың байлығы мен халқының төрттен үш бөлігін бақылаған (Империяның көптеген адамдары оның құлдырап бара жатқанын тіпті байқамаған). Бұл болжамдайынша орын алды: Империяның соңғы ұлы генералы Бель Риосе, соңғы ұлы императоры Клеон II-ге қызмет етіп, Іргетасты басып алу науқанына шықты. Бұл жолы Іргетастың жеңуі үшін ешқандай шеберлік қадам қажет болмады, тек табандылық қажет болды, өйткені Империя сәтсіздікке ұшырауға тағдырланған: әлсіз генерал оларға қауіпті болған жоқ, ал күшті генерал әлсіз императордың бағынында Империяның орталық билігін Іргетастың шетінде басып алудан гөрі басып алуды қалаған. Шабуылға әкелетін жалғыз жағдай – күшті генерал күшті императордың бағынында болуы еді, бірақ табиғаты бойынша, бұл император генералдың өсіп келе жатқан жаулауларын өзіне қауіп деп қарап, оны әрі қарай алып жүрмейтін еді – Клеон II ақыры Бель Риосені жалған айыптармен тұтқынға алды, содан кейін Империя көптеген азаматтық соғыстарды бастан өткерді және оның құлдырау қарқыны күрт өсті. Күшті генерал мен император ең болмағанда, егер император жеке өзі шетке баруға тырысса, орталық провинцияларда тәуелсіздікке ұмтылушылар пайда болар еді. Тәуелсіз саудагерлер – Жоспардың үш ғасырынан кейін Іргетастың ықпал аймағы соншалықты кеңейді, Терминус енді жалғыз экономикалық күш орталығы болмады. Оның шекаралық әлемдеріндегі "Сауда князьдары", варварлық патшалықтарға технология сату арқылы өздерінің күшіне ие болды. Сонымен қатар Терминус қаласының әкімдерінің орталық билігі байлық шоғырланғандықтан күшін жоғалта бастады. Тәуелсіз саудагерлер Терминус әкімінің орталық билігіне қарсы көтерілді, және олар ақыры жеңілгенімен, азаматтық соғыс осы дағдарысты тудырған жемқорлықты жоюға бағытталған маңызды әлеуметтік және саяси реформаларға әкелді. Көп жағынан Іргетас Империяның құлдырауына әкелген проблемаларды (жемқорлық және орталықтандыру) бастан өткерді, бірақ осының арқасында күштірек болды. Осы дағдарыстың орын алу шарты болжамдайынша орындалды – әкім мұрагерлік лауазымға айналды, бұрынғы білікті басшылардың білімі жоқ ұрпақтарына берілді, ал Тәуелсіз саудагерлер консорциумы көтеріліс туралы әңгімелер бастады. Бірақ дағарыс болжамдайынша орындалмады, Селдонның дағдарыстарының арасында бірінші рет орындалмаған (өте дәлдікпен) дағарыс. Шындығында, Селдонның голограммасы пайда болып, дағарыс туралы және оны қалай шешуге болатыны туралы әңгімеледі, бұл басқа дағарыспен айналысқан үлкен аудиторияның алдында болды. Селдонның жоспары күтпеген жерден пайда болған Мүлік, адамдардың санасын бақылайтын телепатиялық қабілеттері бар мутанттың пайда болуымен толығымен бұзылды – "менталдық" қабілеттер. Мүлік Іргетасты, Тәуелсіз саудагерлер әлемдерін басып алды және Галактикалық Империяның соңғы қалдықтарын жойды. Алайда Мүлік Екінші Іргетаспен жеңілді, ол Селдонның жоспарын берік қолымен басқару үшін, маңызды оқиғалар болжамдайынша орындалуын қамтамасыз ету үшін немесе оқиғалардың салдары басқаша болжамдайынша орындалғандай болып басқарылуын қамтамасыз ету үшін ментальдық қабілеттерді дамыруға бағытталған. Мүлік жеңілгеннен кейін Екінші Іргетас өзінің өлімін "қосақтап", конвин...

Balance of Power – the political fragmentation of the galaxy would begin at its outermost fringes, as the Periphery provinces split off into petty interstellar kingdoms, fifty years after the settlement of Terminus. When this came to pass, the region around Terminus itself broke up into the "Four Kingdoms", the most powerful of which was Anacreon. Each of the Four Kingdoms wanted to conquer Terminus to seize its advanced technology. The solution to this crisis was to play off each of the Four Kingdoms against each other, arranging treaties so that a direct invasion by any one of the kingdoms would be met with an immediate counterattack by the other three, ensuring the invading kingdom was defeated before they could make use of the Foundation's technology to defeat the other kingdoms. Religion – thirty years later, one of the surrounding barbarian kingdoms would aggregate enough power that even the threat of all its neighbors united against it could no longer deter it. When this came to pass, it was Anacreon. During the intervening time period, the neighboring kingdoms had pressured the Foundation to send them technological aide rather than face conquest – in turn, making them dependent on the Foundation, which actively encouraged the population of these kingdoms to revere their technology with religious awe. Thus when Anacreon attempted a direct attack on the Foundation, its own people revolted against it. Trade Alone – By about 150 years into the Plan (70 years after the second crisis), the religious infiltration of the Foundation into surrounding kingdoms would begin to wear off – due to a combination of time, recovering technological base in other parts of the galaxy, or simply that other barbarian kingdoms wised up to the prior strategy and refused to let Foundation missionaries into their borders. Seldon's own recording stated that a major reason religious/spiritual sway would eventually lose influence was due to a growing sense of regionalism/nationalism among the barbarian kingdoms, in which the prior rule of the Galactic Empire was beyond living memory (in contrast, Anacreon's population was willing to revolt against its leaders only eighty years after independence). By this point, however, the Foundation would become enough of an economic power (now ruling the territory of the Four Kingdoms and expanding beyond them), that it could wield this as a non violent weapon. Through trade alone, barbarian kingdoms would become dependent on Foundation technology, and then could be blockaded into submission without firing a shot. This passed as predicted, using an economic blockade to defeat the Republic of Korell. Foundation and Empire – Two centuries into the Plan, the Foundation's growing trade hegemony in the Periphery would grow large enough that it would attract the direct attention of the Galactic Empire – mighty even in decay. While by that point the Empire only retained control over the inner third of the galaxy, these interior provinces had always been their core powerbase, controlling three quarters of the galaxy's wealth and population (to the point that many in the Empire still didn't even notice it was in a decline). This happened as predicted: the last great general of the Empire, Bel Riose, serving its last great emperor, Cleon II, launched a campaign to conquer the Foundation. This time there was no masterstroke that the Foundation needed to win other than sheer tenacity, as the Empire was doomed to fail: a weak general was no threat to them, while a strong general under a weak emperor would rather conquer the centers of imperial power than the Foundation at its fringe. The only scenario that would result in an attack was a strong general under a strong emperor, but inherently, that emperor would see the general's growing conquests as a threat and eventually remove him – Cleon II ultimately had Bel Riose arrested on false charges of treason, after which the Empire experienced numerous civil wars and its rate of decline drastically increased. The strong general and emperor could never be the same person, because if the emperor went to conquer the fringes in person, usurpers would rise up in the central provinces. Independent Traders – Three centuries into the Plan, the Foundation's sphere of influence would expand enough that Terminus was no longer the only center of economic power. The "Merchant Princes" on its border worlds, selling technology to barbarian kingdoms, would become powerful in their own right. Meanwhile, the central power of the Mayors of Terminus would grow increasingly corrupt, as wealth became concentrated. The independent traders would revolt against the central authority of the Mayor of Terminus, and although they would ultimately lose, the civil war would nonetheless result in key social and political reforms that would undo the corruption that instigated the crisis. In many ways the Foundation would experience the same problems (corruption and over centralisation) that led to the decline of the Empire, although it would become stronger for doing so. The conditions for this Crisis to occur happened as predicted – the Mayor became a hereditary office, inherited by the incompetent descendant of once competent predecessors, and the consortium of Independent Traders began talks where they mentioned rebellion. The crisis did not pass as predicted, the first of Seldon's Crises to fail to occur (with incredible accuracy) when predicted. Indeed, a hologram of Seldon appeared and discussed the Crisis, and how it would've been solved, before a large audience that was occupied by a different crisis. Seldon's Plan was totally upset by the unpredicted appearance of the Mule, a mutant with the telepathic powers to control people's minds – 'mentalic' powers. The Mule conquered the Foundation, and the Independent Trader worlds, and swept aside the last remnants of the Galactic Empire. The Mule, however, was eventually defeated by the Second Foundation, which was also focused on developing mentalic powers in order to guide Seldon's Plan with a firm hand, ensuring that either important events occur as predicted, or that the consequences of those events are managed such that the original event might as well have passed as predicted. With the Mule defeated, The Second Foundation then essentially "fakes its own death", convincing the resurgent First Foundation that the Second Foundation had existed but was now destroyed, to fulfill the tenet of psychohistory that the target population must not be aware they are being influenced, lest it alter their behaviors. Knowing that they were being influenced would be an additional (unmanaged) influence, i. e. during the final conflict against the warlord of Kalgan, the First Foundation was notably overconfident of victory because of the widespread belief that the Second Foundation would prevent them from ever losing. This Seldon Crisis was not described. This Seldon Crisis was not described. Relocating the Capital – after 500 years, the people of Foundation would be in a position to consider moving their capital from Terminus, safe at the edge of the Galaxy, to a point much closer to the centre. While this debate did occur, this Crisis was not, as the others had been, a focal point for the narrative, and is given in less detail. The debate is ostensibly about moving the capital for economic purposes but, five centuries after the creation of the Foundation, halfway through the 1,000 year long "Great Interregnum", the Foundation, now known as the Foundation Federation, is now in a position of great power. Therefore, there is an underlying debate about obeying Seldon's Plan (which predicted the capital would remain on Terminus, with 87.2% probability, and the Second Galactic Empire was still 500 years away) or following a different path – they directly controlled one third of the galaxy, spread out from Terminus at the edge. They had faced no other major galactic rivals since the defeat of the First Galactic Empire (under Riose), with the greatest threat in that time being internal enemies that could form if it expanded too recklessly. The Foundation's control over so much territory led to a push to move the capital closer to the center. Ultimately this was rejected and the capital remained on Terminus, as Seldon predicted. Moving the capital closer to the center of their own territories, and thus the galaxy as a whole, would only embolden the Foundation to consider beginning campaigns into the territory of the powerful Interior provinces that once formed the core of the Galactic Empire, which would carry significant risk. To ensure a stable absorption, the Foundation could only accumulate these territories gradually over the next five centuries. This Seldon Crisis was not described. Following events occurring in Foundation's Edge, there is a high likelihood neither the ninth or tenth Seldon Crisis occurred. Alternatively, given that Seldon was aware of Olivaw's plan for Galaxia, it is possible that the final two crises were actually dealing with it, or, with the inherent limits of psychohistory (i. e. war with extra galactic aliens or transhumans). This Seldon Crisis was not described. 1,000 years after the creation of the Foundation, having survived 10 Seldon Crises, Seldon's Plan predicted that it would control and unify the entire galaxy, forming a Second Galactic Empire. According to the Second Foundation in Foundation's Edge, who had maintained Seldon's original plan with revisions and corrective actions where necessary, the specific goal for this Second Empire was to make it a "Federated Empire" – with more power shared with the provinces so that the central government wouldn't become corrupt and decline as Trantor once had.

Көркем әдебиеттен тыс

Монреальде өткен 67-ші ғылыми фантастика әлемінде экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Пол Кругман, экономиканы зерттеуге оны шабыттандырған адам ретінде, "Фондация" кітабының басты кейіпкері – психотарихшы Хари Сельдонды атады, себебі ол психотарихқа ең жақын сала. 2017 жылдың 3 ақпанындағы "Science" журналында "Болжам және оның шектері" деген арнайы бөлім жарияланды. Бұл бөлімде адам мінез-құлқын болжауға арналған көптеген математикалық әдістер туралы мақалалар бар, және олар Асимовтың психотарихымен нақты салыстырылады.

Әдебиетке әсері

Кейбір әдеби сыншылар Асимовтың психогисториясын Карл Маркстің тарих теориясының (тарихи материализм) жаңа формулировкасы деп сипаттады, бірақ Асимов тікелей ықпал еткенін жоққа шығарды. Дегенмен, Асимовтың психогисториясы Маркстің өндіріс құралдарына негізделген тарихтың жалпы теориясынан (Маркстің капиталистік экономика моделінен өзгеше, онда "табиғи заңдар" "темір қажеттілікпен" өзін-өзі іске асырады) айқын түрде ерекшеленеді, себебі психогистория болжам жасайды (тек нақты айқындалған ықтималдықтарды қамтитын мағынада) және жеке психологиядан, тіпті физикадан шығарылған. Психогисторияда сондай-ақ модернизация теориясының және 1960 жылдары ірі масштабтағы әлеуметтік болжаулар мен бақылауға, мысалы, "Камелот" жобасына ұласқан әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулердің іздері бар.