Кіріспе
Қытайлық диссидент Ян Цзяньли (1963 жылғы 15 тамызда, Қытай, Шандоңның оңтүстігіндегі Ланьлин округі, Линьи қаласында туған) – АҚШ тұрғын ретінде тіркелген қытай диссиденті. Ол коммунистік партия басшысының ұлы. Ян 2002 жылы Қытайда ұсталды және 2007 жылы босатылды. Қазір ол АҚШ-та тұрып, адам құқықтарын қорғаушы ретінде белсенділік танытуда.
Yang Jianli (born Lanling County, Linyi, southern Shandong, China, August 15, 1963) is a Chinese dissident with a United States residency. He is the son of a Communist Party leader. Yang was detained in China in 2002 and was released in 2007. He now lives in the United States, where he is a human rights activist.
Ерте өмір
1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы белсенді болған Ян Америка Құрама Штаттарына келіп, екі доктор ғылымын қорғады (Ph.D., саяси экономика, Гарвард университеті және Ph.D. математика, Калифорния университеті, Беркли), содан кейін «21 ғасырдағы Қытай үшін» қорына негіз салды. Оның саяси қызметіне байланысты Қытай Халық Республикасының үкіметі оны қара тізімге енгізіп, сондай-ақ оның паспортын жаңартпаудан бас тартты.
Түрмеге қамау
Янг 2002 жылғы сәуірде Қытайдың солтүстік-шығысындағы еңбек дауларын тамашалау үшін досының паспортымен Қытайға оралды. Ол ішкі рейске отыруға тырысқанда ұсталды және Қытай тарапынан, олардың өзінің де, халықаралық заңдардың да бұзылуымен байланыссыз ұсталып, хабар алынбады. Оның әйелі мен балалары, сондай-ақ туған-туыстары оны көруге рұқсат алмады және ол түрмеде отырғанда оның денсаулығы мен қауіпсіздігіне қатысты алаңдады. "Азаттық қазір" атты адвокациялық тобы оның мәселесімен айналысты, ал АҚШ Сенаты S. Res.184 резолюциясын енгізді. 2003 жылғы 4 тамызда АҚШ Қытайды Янгты босатуға шақырды. "Біз бұл мәселені жоғары лауазымды қытай шенеуніктерімен бірнеше рет көтердік және доктор Янгты босатып, оның АҚШ-тағы отбасына оралуына рұқсат беруді өтінеміз", - деді АҚШ Мемлекеттік департаментінің орынбасары Филип Рикер.
Заң шығарушылар мен ғалымдардың өтініштері
2003 жылдың 8 желтоқсанында Гарвард университетінің құқық мектебінен 29 профессордың қол қойған хаты Қытай елшілігі арқылы Вен Цзябаоға FedEx арқылы жіберілді. Екі күннен кейін Гарвард университетінің Джон Ф. Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару және медицина мектептерінен 78 профессордың қол қойған хаттары да сол әдіспен Вэнь Цзябаоға жіберілді. 2004 жылдың 26 сәуірінде Конгресс мүшелері Янның тұтқындалуының екінші жылдығын еске алу үшін баспасөз мәслихатын өткізді. 67 заң шығарушы Ян Цзяньлидің қамауда екінші жылын белгілеген кезде Хуға хат жолдап, ескерту жасады. Республикалық партияның заң шығарушысы Кристофер Кокс вице-президент Дик Чейнидің сөздерін келтіре отырып, АҚШ-тың Пекиндегі елшілігі Янгтың ісі жөнінде Қытай үкіметімен тікелей сөйлескенін мәлімдеді. Бірнеше айдан кейін, 6 қазанда 21 АҚШ сенаторы мен 85 АҚШ өкілі Ху Цзиньтаоға Янға мерзімінен бұрын босатуға рұхсат беру туралы петиция жазды. 2005 жылдың 15 маусымында 40 АҚШ сенаторынан (оның ішінде Джон Кил, Барбара Микульски, Хиллари Клинтон, Джон Маккейн, Тед Кеннеди және Боб Доул) құралған екі партиялық топ Қытай президенті Ху Цзиньтаоға Янды босатуға шақырып хат жолдады.
Құрама Штаттарға оралу
2007 жылдың 27 сәуірінде Янг қытай түрмесінен босатылды, бірақ Қытайдан шығуға рұқсат алмады. Кейін, 19 тамызда, ол АҚШ-қа оралуға рұқсат алды. 1989 жылғы 4 маусымда Тяньаньмэнь алаңында бостандық сөзі мен демократия үшін өткен наразылықтарды еске түсіре отырып, АҚШ-қа оралғаннан кейін «Вашингтон Пост» газетінде жариялаған мақаласында Янг 2007 жылғы Мьянма үкіметіне қарсы наразылықтарды, соның ішінде Қытайдың Мьянмамен «паразиттік қарым-қатынасын» және әлемдегі бостандықты жақсы көретін зиялылардың Мьянмадағы қатыгездікке наразылық білдіру ниетін көрсетеді. 2016 жылдың наурызында Фан Чжэн мен Чжоу Фэнсуопен бірге Янг «Вашингтон Пост» газетінде Дональд Трамптың Тяньаньмэнь алаңындағы қырғынды «күшті, қуатты үкіметтің» әрекеті деп сипаттауына қарсы пікір жариялады. Ол бірнеше рет Женевадағы Адам құқықтары мен демократия саммитінде қонақ спикер болды және Қытайда демократияға бейбіт жолмен өту үшін жұмыс істейтін «Қытай үшін бастамалар» атты американдық үкіметтік емес ұйымды құрды. Ол сондай-ақ 21-ғасырдағы Қытай үшін қор құрды. 2016 жылы ол Үндістанның Дхарамшала қаласында Қытайдың этникалық және діни азшылықтарының қатысуымен дінаралық конференция ұйымдастырды, онда Далай-ламаның резиденциясы мен Орталық Тибет Әкімшілігінің (Тибет үкіметінің эмиграциядағы штаб-пәтері) орналасқан. Конференцияға ұйғырлар, моңғолдар, христиандар, Фалуньгун жақтастары, сондай-ақ Тайвань, Гонконг және Макао халықтарының өкілдері қатысты. 2016 жылдың маусымында Янг Вашингтонда Қытайдағы Тяньаньмэнь алаңындағы қысымның 27 жылдығына арналған іс-шара ұйымдастырды. Оның техникалық жүйелері бұзылып, басқа елдердегі кейбір қатысушылар толыққанды қатыса алмады. 2018 жылдың наурызында Янг БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесте сөйлеу үшін UN Watch атты жақтас ұйымы шақырды, бірақ қытай дипломаты Чэнь Чэн сөзді үзбей, сөйлеуді тоқтатуға тырысты. Сөйлесінде Янг Қытай Коммунистік партиясының Біріккен Ұлттар Ұйымында Қытайды өкілдік ету құқығына күмәндік келтірді және оның адам құқықтарын бұзуын сынады. 2020 жылы Янг АҚШ азаматтығына өтініш берді, бірақ бұрынғы Қытай Коммунистік партиясының мүшесі болғандықтан өтініші қабылданбады. Жауап ретінде Янг федералды үкіметке сот ашты, үкімет төрт жылдан кейін азаматтыққа қайтадан үміткер болуға мүмкіндік беретін келісімге келді. Янг Қытай үкіметінің дезинформация желілерінің басты нысаны болып табылады.