Кіріспе

Мәдениет индустриясы (Kulturindustrie) термині сыншыл теоретиктер Теодор Адорно (1903–1969) және Макс Хоркхаймер (1895–1973) тарапынан жасалған. Олар 1947 жылғы «Ағартушылық диалектикасы» кітабының «Мәдениет индустриясы: ағартушылық – жаппай алдау» деген тарауында бұл терминді сындық лексика ретінде ұсынды. Онда олар халықтық мәдениеттің стандартталған мәдени тауарларды – фильмдерді, радио бағдарламаларын, журналдарды және т.б. – өндіретін фабрикаға ұқсас екенін айтты. Бұл тауарлар жаппай қоғамды бейтараптыққа итермелеу үшін пайдаланылады. Мәдениет индустриясының басты қаупі – капитализмнің өнімдерімен ғана қанағаттандырылатын жалған психологиялық қажеттіліктерді қалыптастыру. Сондықтан Адорно мен Хоркхаймер жаппай өндірілген мәдениетті, техникалық және интеллектуалды тұрғыдан күрделірек жоғары өнерге қарағанда әлдеқайда қауіпті деп есептеді. Ал, нағыз психологиялық қажеттіліктер – бостандық, шығармашылық және шын бақыт, бұл Герберт Маркузе бұрын белгілеген адамның қажеттіліктерінің шекарасына сілтеме жасайды.

Франкфурт мектебі

Франкфурт мектебінің мүшелері Карл Маркстің диалектикалық материализмі мен тарихи материализміне, сондай-ақ Гегельдің диалектикалық идеализмінің қайта қаралуына зор ықпал етті; екі оқиға да жеке-жеке емес, өзгеріс процесінің бір бөлігі ретінде зерттеледі. Кейіннен Юрген Хабермас қосылған бұл топ сын теориясын қалыптастыруға жауапты болды. Адорно мен Хоркхаймер "Ағартушылық диалектикасы" және "Негативті диалектика" сияқты еңбектерінде жаппай мәдениет құбылысының саяси маңызы бар екенін айтты, атап айтқанда, халық мәдениетінің барлық түрлері бір мәдениет индустриясының бөлігі болып табылады, оның мақсаты – халықтың нарықтық мүдделерге бағынуын қамтамасыз ету.

Теориясы

Бұл эссе капиталистік қоғамда мәдени мазмұнның өндірілісіне арналған. Ол мәдени экономиканың жоғары бағалылығын, сондай-ақ жүйенің сапасыз өнімдерін сынап көрсетеді. Хоркхаймер мен Адорно бұқаралық өндірістегі ойын-сауықтың өзінің мәні бойынша кең аудиторияға ұнауға бағытталғанын, сондықтан ол жоғары өнердің зихи стимулын да, төмен өнердің қарапайым көңіл көтеруін де қамтитынын айтады. Эсседе осы жүйенің барлық өнімдері кемсіз деп есептелмейді, тек олар мәдениеттің бұрынғы көздері атқарған маңызды қызметтерді толыққанды орындамай, ойын-сауықтың басқа түрлерін ығыстырғаны айтылады. Хоркхаймер мен Адорно фашистік Германия мен американдық киноиндустриясын салыстырады. Олар екі жүйеде де эксклюзивті институттармен жасалған және таратылған, пассивті, біртекті аудитория тұтынатын жаппай өндірілген мәдениеттің бар екенін көрсетеді. Бұл пост-ағартушылық заманауи қоғамдағы монополиялық капитализмнің немесе ұлттық мемлекеттің үстемдік құру логикасын көрсетеді. Хоркхаймер мен Адорно "тұтынушыларды жоғарыдан интеграциялайтын" жүйеге байланысты мәселелерге назар салады, себебі ағартушылықтың ақыл мен тәртіп құндылықтарын іске асыруға тырысу арқылы жеке тұлғаның толыққанды күші кемсінеді.

Элементтер

Адам жасаған кез келген нәрсе – оның еңбегінің іске асуы және оның ниеттерінің білдірілуі. Одан әрі, пайдалы болу құны да болады: тұтынушының пайдасы оның тиімділігінен туындайды. Бірақ, қазіргі заманғы сабын опералары, өзгеріп отыратын сюжеттерімен және үлгілі баяндау тәсілдерімен, стандартталған өндіріс техникаларын және жаппай өндірілген мәдени өнімнің құнсыздануын көрсетеді.

Бұқаралық мәдениет

"Ағартушылық диалектикасының" орталық тақырыбы – "Ағартушылықтың жаппай алдауға ұшырауы". "Мәдениет индустриясы" термині мәдениеттің коммерциялық насиаталуын, "шынайы мәдениетке" қарама-қарсы мәдениетті өндірумен айналысатын өнеркәсіп саласын білдіреді. Хоркхаймер мен Адорно индустриялық өндіріспен жасалған мәдениеттің адамдарды қиялынан айырып, олардың ойлауын өздеріне бағындыратынын айтады. Мәдениет индустриясы "тауарларды" ұсынып, адамдарға оларды тұтынудан басқа ештеңе қалдырмайды. Бұқаралық өндіріс арқасында барлығы біртекті болады, ал қалған әртүрлілік ұсақ-түйек нәрселерден тұрады. Барлық нәрсе схемалардың таңуы арқылы жинақыланады, мұндағы мақсат – физикалық шындықты мүмкіндігінше дәл бейнелеу. Психологиялық күйзеліс сублимацияның мүмкін болмайтын деңгейге жетеді. Мысал ретінде фильмдерді келтіруге болады. "Барлық фильмдер негізгі формасы бойынша ұқсас болып кетті. Олар шындықты мүмкіндігінше дәл көрсету үшін жасалған. Тіпті шындықты бейнелемеймін деп мәлімдейтін фантастикалық фильмдер де өздерінің уәделеріне сай келмейді. Олар қаншалықты ерекше болуға тырысса да, бұрынғы фильмдердің сол схемаларды ұстанғандығына байланысты соңы әдетте болжауға оңай. Сонымен қатар, мысалы, эротикалық бейнелер соншалықты күшті және айқын болады, басқа формаларға өзгеру мүмкін емес". Ал, шынайы мәдениет мақсатқа бағытталмайды, ол өзінің мақсаты болып табылады. Шынайы мәдениет адамның қиялын дамытып, ұсыныстар мен мүмкіндіктер ұсынады, бірақ мәдениет индустриясынан өзгеше, өйткені ол тәуелсіз ойлауға кеңістік береді. Шынайы мәдениет шындықты қайталаумен шектеліп қоймай, одан да әрі барады. Шынайы мәдениет бірегей және оны алдын ала қалыптастырылған схемаларға сыймауға болады. Мәдениет индустриясының даму себептерін анықтауға келсек, Хоркхаймер мен Адорно оның экономикалық тұрғыдан пайданы барынша арттыруды көздейтін компаниялардың ізденісінен туындайтынын айтады. Мәдениет индустриясы тіпті бос уақыттың шағын ләззаттарына да қол сұғады: "Көңіл көтеру соңғы капитализм кезінде еңбектің бір бөлігіне айналды". "Қазіргі мәдениеттің барлығын біртектілікке ұқсатуға бейімділігі күшейді". Адорно мен Хоркхаймер үшін мойынсұну мүмкін емес.

Байқаулар

Виггерсхаус былай дейді: "Адорноның көрінеу парадоксалды анықтамасының екінші жағы назардан тыс қалды: рационалды объективтілік заманауи өнер туындысы үшін, кез келген мағынада, тек субъективтіліктің өнімі ретінде ғана мүмкін болатын". Бұл Адорноның қазіргі саяси маңыздылығын жоққа шығарады, себебі өркендеген қоғамда саясат ойлаудан гөрі іс-қимылға көбірек ден қояды. Ол сондай-ақ, жас буынның сыншыл теоретиктері Адорноның еңбегін көбінесе елемейтінін атап өтеді, бұл, ішінара, Адорноның теорияларынан нақты қорытынды шығара алмауынан туындайды. Адорноны марксизмді іске асыру туралы мәлімдемелерінде дәйектіліксіздікке айыптайды. Ол қоғамды талдаудың классикалық марксистік көзқарасын қабылдап, бір таптың екіншісін қалай басып отыратынын көрсеткенмен, өзгерістерді ұсыну әдісі ретінде диалектиканы қолданбау арқылы Маркстен ауытқыды. Маркс теориясы жұмысшы табының үстем тапты құлатуға дайындығына байланысты болды, бірақ Адорно мен Хоркхаймер мәдениет индустриясы төңкеріс қозғалысын әлсіреткенін болжады. Адорноның халықтың көпшілігі мәдениет индустриясының нысанасы ғана деген ойы, жұмысшы класының капитализмді құлату құралы бола алатын кезең аяқталды деген сезімімен байланысты. Адорноның еңбегі әлі де қызығушылық тудырады. 2014 жылы The New Yorker журналында жазған музыка сыншысы Алекс Росс Адорноның жұмысы цифрлық дәуірде жаңа маңызға ие екенін айтты: "Поп-гегемония дерлік толыққан, оның жұлдыздары бұқаралық ақпарат құралдарында үстемдік етеді және алыптардың экономикалық күшін пайдаланады. Мәдениет бұрынғыдан да біртұтас көрінеді, Google, Apple, Facebook, Amazon сияқты бірнеше алып корпорациялар бұрын-соңды болмаған монополияларға жетекшілік етеді". Адорноның ықпалымен ғалым Джек Зипс Гарри Поттер франшизасының артындағы жаппай коммерцияландыру мен корпоративтік гегемонияны сынады. Ол мәдениет индустриясының тауарлары "танымал" болғанын, себебі олар біртекті және стандартты нормаларға бағынатынын дәлелдеді; бұқаралық ақпарат құралдары балалардың талғамын қалыптастырады. Гарри Поттердің жаһандық брендін талдау кезінде Зипс былай деп жазды: "Ол бұқаралық ақпарат құралдары белгілеген және мәдениет индустриясы жалпы жариялаған ерекшелік стандарттарына сәйкес болуы керек. Құбылыс болу дегеніміз, адам немесе тауар құбылысты құрайтын нәрсені анықтайтын үстем топтарға сәйкес келуі керек дегенді білдіреді".