Кіріспе
1930 жылғы АҚШ сауда заңы, ондаған мың импорттық тауарларға баж салығын белгілеу және көтеру.
1930 жылғы Тарифтік заң (кодификацияланған), көбінесе Смут-Хаули тарифі немесе Хаули-Смут тарифі деп аталады, АҚШ-та сауданы қорғау саясатын іске асырған заң. Сенатор Рид Смут және өкіл Уиллис С. Хаулидің бастамасымен, 1930 жылдың 17 маусымында президент Герберт Гувер қол қойды. Бұл заңмен 20 000-нан астам импорттық тауарға АҚШ баж салығы көтерілді. Заң бойынша баж ставкалары, бажсыз импортты есептемегенде (төмендегі баж ставкаларына қараңыз), АҚШ тарихында екінші орында тұрды, тек 1828 жылғы баж салығынан ғана жоғары болды. Заң Канада және басқа елдердің қарсы шаралар қабылдауына себеп болды. Бұл заң және Американың сауда серіктестерінің жауап ретінде салған баж салығы, Ұлы депрессия кезінде АҚШ экспорт және импортын 67%-ға төмендетудің басты себептерінің бірі болды. Экономистер мен экономикалық тарихшылардың пікірі бойынша, Смут-Хаули тарифін қабылдау Ұлы депрессияның салдарына одан әрі күйреуге алып келді. Ирвин (2011) оның теріс әсерлері шын болғанын, бірақ экономикалық тарихшылар оны жиі асыра бағалағанын айтады.
Демеушілер мен заң шығару тарихы
1927 жылы Женевада өткен Халықтар Лигасының Дүниежүзілік экономикалық конференциясы өз қорытынды есебінде: "Тарифтерді тоқтатып, кері бағытта жылжу уақыты келді" деп мәлімдеді. Үлкен қарыздар мен соғыс өтемақыларын алтын, қызметтер немесе тауарлар арқылы ғана төлеуге болар еді, бірақ осы көлемде тек тауарлар ғана қолжетімді болды. Алайда, көптеген делегаттардың үкіметтері керісінше іс-әрекет жасады; 1928 жылы Франция жаңа тарифтік заң мен квота жүйесін қабылдап, бірінші болып шықты. 1920-жылдардың соңында АҚШ экономикасы электрлендірудің арқасында өнімділік бойынша үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бұл жаппай өндірісте маңызды фактор болды. Экономикалық өсімге автокөліктер, жүк көліктері мен тракторлардың аттар мен есектің орнын басуы да ықпал етті. Жылқы мен есектерді азықтандыруға арналған егістік жерлердің 1/6-дан 1/4-ке дейін босатылды, бұл ауылшаруашылық өнімдерінің артығын тудырды. Атаулы және нақты жалақылар өскенімен, олар өнімділіктің өсуімен бірқатар болмады. Сенатор Смут импортқа тарифтерді көтеру артық өндіріс мәселесін шешерін айтты, бірақ АҚШ-тың сауда балансы оң болды, және өндірілген тауарлардың импорты өссе де, экспорт одан да жылдам өсті. Азық-түлік экспорты төмендеп, сауда балансында дефицит болды, бірақ азық-түлік импортының құны өндірілген өнімдердің құнынан екі есе аз болды. 1929 жылдың соңында әлемдік экономика Ұлы депрессияның алғашқы кезеңдеріне енгенде, АҚШ-тың басты мақсаты – жұмыс орындары мен фермерлерді шетелдік бәсекеден қорғау болды. Смут 1929 жылы АҚШ-та тағы бір тарифтерді көтеруді жақтады, ол Смут-Хоули тарифтік заңына айналды. Смут өзінің естеліктерінде: "Әлем соғыс кезінде адам өмірі мен мүлікті аяусыз жойғаны үшін, соғыстан кейінгі онжылдықтағы өнеркәсіптік революция кезінде сатып алу қабілетін өндірістік қуатқа сәйкестендіре алмағаны үшін ақы төлеп жатыр" деп нақты айтты. Смут Юта штатынан шыққан республикашыл және Сенаттың Қаржы комитетінің төрағасы болды. Уиллис С. Хоули, Орегоннан шыққан республикашыл. 1928 жылғы президент сайлауы кезінде Герберт Гувер қиналған фермерлерге көмектесу үшін ауылшаруашылық өнімдеріне тарифтерді көтеруге уәде берді. Гувер жеңіске жетті, ал 1928 жылы республикашылар Өкілдер палатасы мен Сенатта үстемдік сақтады. Палата 1929 жылдың мамырында заңның нұсқасын қабылдады, ол ауылшаруашылық және өнеркәсіптік тауарларға тарифтерді көбейтті. Палата заң жобасын 264 дауыспен 147-ге қарсы, 244 республикашыл және 20 демократ қолдады. Сенат 1930 жылдың наурызына дейін өз заң жобасын талқылады, көптеген мүшелер өз штаттарының салаларына байланысты дауыс беріп отырды. Сенат заң жобасын 44-42 дауыспен қабылдады, 39 республикашыл және 5 демократ қолдады. Өкілдер палатасы конференциялық заң жобасын 222 дауыспен 153-ке қарсы, 208 республикашыл және 14 демократтың қолдауымен қабылдады. Автомобиль өндіруші Генри Форд та Ақ үйге барып, Гуверді заң жобасына вето қоюға көндіруге тырысты, оны "экономикалық ақымақтық" деп атады, ал J. P. Morgan компаниясының бас директоры Томас В. Ламонт "Герберт Гуверге ақымақ Хаули-Смут тарифтеріне вето қоюды өтіну үшін тізе бүгіп жалынатынын" айтты. Гувер экономистерге қосылып, заң жобасына қарсылық білдірді, оны "қатыгез, зорлықпен алынған және жағымсыз" деп атады, өйткені ол халықаралық ынтымақтастыққа берген уәдесін әлсіретеді деп ойлады, бірақ ақырында ол өз партиясының, кабинетінің (қызметтен кетумен қорқытқан) және бизнес көшбасшыларының ықпалына бой алдырғаннан кейін заң жобасына қол қойды. Жауап ретінде Канада және басқа елдер американдық тауарларға өз тарифтерін көтерді. Франклин Д. Рузвельт 1932 жылғы президенттік науқанында бұл заңға қарсы сөйледі. 1930 жылдың маусымында заң қабылданғанға дейін басқа елдер тарапынан қарсы шаралар қабылдау туралы қаупі пайда болды. Өкілдер палатасы 1929 жылдың мамырында оны қабылдағанда бойкоттар басталды және шетелдік үкіметтер американдық өнімдерге қатысты бағаларды көтеруге көшті, бірақ бағаларды Сенат немесе конференция комитеті көтере немесе төмендете алатын еді. 1929 жылдың қыркүйегінде Гувер әкімшілігі 23 сауда серіктесінен наразылық хаттарын алды, бірақ жауап беру әрекеттерінің қаупі ескерілмеді. Кейінірек Канада 1932 жылғы Британ империясының экономикалық конференциясы арқылы Британ империясымен тығыз экономикалық байланыстарды орнатты, ал Франция мен Ұлыбритания наразылық білдіріп, жаңа сауда серіктестерін дамытты, ал Германия тауар айналымын жүзеге асыру жүйесін құрды. Депрессия жұмысшылар мен фермерлер үшін нашарлаған, Смут пен Хоулидің жоғары тарифтерден гөрі жақсылық күтетіні туралы уәделеріне қарамастан; нәтижесінде Хоули қайта сайлауға түсе алмады, ал Смут 1932 жылғы сайлауда өз орындарынан айырылған 12 республикашыл сенатордың бірі болды, бұл Сенат тарихындағы ең үлкен өзгеріс болды (1958 және 1980 жылдары қайталанды).
Тарифтер деңгейлері
АҚШ халық санағы бюросы жариялаған "АҚШ тарихының статистикасы, отарлық дәуірден 1970 жылға дейін, екі жүз жылдық басылым" атты екі томдық серияда тарифтер екі түрде ұсынылған. 1932 жылғы баж салығының ең жоғары деңгейі 59,1% болды, бұл 1830 жылғы 61,7% көрсеткіштен кейін екінші орында тұр. Дегенмен, 1933 жылы импорттың 63% баж салығынан босатылған, бұл тарифтік баж ставкаларында көрсетілмейді. 1929 жылы баж салығы мен бажсыз ставка 13,5% құрады, ал 1933 жылы Смут-Хоули заңы бойынша 19,8% жетті, бұл 1821-1900 жылдар аралығында АҚШ-тағы орташа 29,7% "баж салығы мен бажсыз ставкадан" үштен бір бөлігіне төмен. Баж салынатын импортқа орташа тарифтік ставка 1929 жылы 40,1%-дан 1932 жылы 59,1%-ға дейін өсті (+19%). Хувер 1930 жылдың 17 маусымында "Смут-Хоули" тарифтік заңына қол қойды, ал Уолл-стрит құлауы 1929 жылдың күзінде болды. Пол Кругман протекционизмнің рецессияға әкелмейтінін жазды. Оның пікірінше, импорттың төмендеуі (тарифтерді енгізу арқылы қол жеткізілуі мүмкін) кеңейтімді әсерге ие, яғни өсуге ыңғайлы. Осылайша, сауда соғысында экспорт пен импорттың төмендеуі тең болады, сондықтан экспорттың төмендеуінің теріс әсері импорттың төмендеуінің кеңейтімді әсерімен өтеледі. Сондықтан сауда соғысы рецессияға себеп бола алмайды. Ол сондай-ақ Смут-Хоули тарифінің Ұлы депрессияға себеп болмағанын атап өтті. 1929-1933 жылдар аралығындағы сауданың төмендеуі "көбінесе депрессияның салдарынан болды, себебі емес. Сауда кедергілері депрессияға жауап ретінде болды, ішінара дефляцияның нәтижесінде". Жак Сапир дағдарыстың протекционизмнен басқа себептері бар екенін түсіндіреді. Ол "дамысқан елдердегі ішкі өндіріс халықаралық саудадан гөрі жылдам төмендеп бара жатқанын" атап өтті. Егер бұл төмендеу (халықаралық саудада) елдердің бастан өткерген депрессияның себебі болса, онда біз керісінше көрер едік". "Соңында оқиғалардың хронологиясы еркін сауда жақтастарының тезисіне сәйкес келмейді. Сауданың қысқаруы 1930 жылдың қаңтарынан 1932 жылдың шілдесіне дейін, яғни кейбір елдерде, АҚШ-та 1930 жылдың жазында енгізілген протекционистік шараларға дейін болды, бірақ олардың теріс әсері өте шектеулі болды. Ол "кредиттік дағдарыс сауда дағдарысының басты себептерінің бірі" екенін атап өтті. "Шындығында, халықаралық өтімділік сауданың қысқаруына себеп болды. Бұл өтімділік 1930 жылы (35,7%) және 1931 жылы (26,7%) құлдырады. Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының зерттеуі валютаның тұрақсыздығының басым әсерін көрсетеді (бұл халықаралық өтімділік дағдарысына әкелді)". Милтон Фридман да 1930 жылғы Смут-Хоули тарифінің Ұлы депрессияға себеп болмағанын айтты. Дуглас А. Ирвин былай деп жазады: "Либералды және консервативті экономистердің көпшілігі Смут-Хоулидің кейіннен болған құлдыраумен байланысы аз екеніне күмән келтіреді". Уильям Дж. Бернштейн былай деп жазды: Питер Темин тарифтің девальвация сияқты кеңейтімді саясат екенін түсіндіреді, өйткені ол сұранысты шетелдік өндірушілерден отандық өндірушілерге ауыстырады. Ол 1929 жылы экспорттың ЖҰӨ-нің 7% құрағанын, келесі екі жылда ЖҰӨ-нің 1,5%-ға төмендегенін және бұл төмендеу тарифтердің нәтижесінде ішкі сұраныстың өсуімен өтелгенін атап өтті. Ол тарифтің қысқару әсерінің жалпы пікірге қайшы, шағын болды деген қорытындыға келді.
Milton Friedman was also of the opinion that the 1930 Smoot–Hawley Tariff did not cause the Great Depression. Douglas A. Irwin writes: "Most economists, liberal and conservative alike, doubt that Smoot Hawley had much to do with the subsequent contraction." William J. Bernstein wrote:
Peter Temin explains that a tariff is an expansive policy, like a devaluation, since it diverts demand from foreign to domestic producers. He points out that exports represented 7% of the GNP in 1929, fell by 1.5% of the GNP of 1929 in the following two years and the fall was offset by the increase in domestic demand due to tariffs. He concludes that, contrary to popular argument, the contractionary effect of the tariff was small.
Заң күшіне енгеннен кейін
Бастапқыда тариф сәтті болып көрінді. Тарихшы Роберт Собельдің айтуынша, "фабрикалардағы жалақылар, құрылыс келісімшарттары және өнеркәсіптік өндіріс күрт өсті". Дегенмен, әлсіз банктер нысанында ірі экономикалық проблемалар пайда болды. 1931 жылы Австрияның Creditanstalt банкі банкротқа ұшырағанда, Смут-Хоули тарифінің әлемдік кемшіліктері айқын болды. Еуропадан импорт 1929 жылы 1,3 миллиард доллардан 1932 жылы 390 миллион долларға дейін төмендеді, ал АҚШ-тың Еуропаға экспорты 1929 жылы 2,3 миллиард доллардан 1932 жылы 784 миллион долларға дейін азайды. Жалпы алғанда, 1929 мен 1934 жылдар аралығында әлемдік сауда шамамен 66%-ға төмендеді. Смут-Хоули заңы қабылданған 1930 жылы жұмыссыздық 8% құрады, бірақ жаңа заң оны төмендетуге жеткізбеді. 1931 жылы көрсеткіш 16%-ға, ал 1932-1933 жылдары 25%-ға дейін өсті. Бірақ, осының тарифиге тікелей байланысты екендігіне қатысты пікірлер әртүрлі. Тек Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, "Америка экономикасы бұрын-соңды болмаған қарқынмен кеңейгенде" ғана жұмыссыздық 1930 жылдардағы деңгейден төмендеді. 1929 жылы импорт АҚШ ЖҰӨ-нің 4,2%-ын, ал экспорт 5,0%-ын құрады. Ақша айналымының депрессияны тудырудағы басты рөлін баса көрсеткен Милтон Фридман сияқты монетаристтер Смут-Хоули заңын АҚШ-тың Ұлы депрессиясының салыстырмалы түрде шағын себебі деп есептеді.
Тарифтердің аяқталуы
1932 жылы Демократиялық партияның сайлауалды бағдарламасы тарифтерді төмендетуге міндеттелді. Сайлауда жеңіске жеткен соң президент Франклин Делано Рузвельт және енді Демократиялық Конгресс 1934 жылғы Өзара сауда келісімдері туралы заңды қабылдады. Бұл заң президентке тарифтерді екіжақты негізде төмендету бойынша келіссөздер жүргізуге рұқсат берді және мұндай тарифтік келісімді екі үшін бір бөлігі дауыс қажеттілігі бар шарт ретінде емес, қарапайым заң ретінде қарастырды, ол көпшілік дауыспен қабылданатын. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан сауда келіссөздері аясының негізгі бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін осы түсінік болашақта осындай жағдайлардың алдын алуға бағытталған көпжақты сауда келісімдерін ілгерілетуге көмектесті. 1944 жылғы Бреттон-Вудс келісімі шетел валютасына бағытталған және тікелей тарифтерді қарастырмады, бірақ оған қатысушылар халықаралық сауда үшін ұқсас ая құруды қалады. Президент Гарри С. Трумэн 1945 жылдың қараша айында Халықаралық сауда ұйымын (ХСҰ) құру бойынша келіссөздерді бастау арқылы осы процесті іске қосты. 1947 жылдың қазанында қол қойылған Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісім (ТАЖ) бойынша жеке келіссөздер одан тез жүрді; соңында АҚШ ХСҰ келісіміне қол қоймады. Өзаралыққа көпжақты «ең ұсынылған ұлт» принципін қосу арқылы ТАЖ келесі жарты ғасыр бойы тарифтерді біртіндеп төмендету үшін ая болды. Соғыстан кейінгі Smoot-Hawley тарифтеріне енгізілген өзгерістер АҚШ-тың тарифтік деңгейін бір жақты түрде төмендетуге бейімділігін көрсетті, ал оның сауда серіктестері жоғары деңгейлерді сақтап қалды. 1951 жылғы Америкалық тарифтік лиганың зерттеуі 43 елдің бажсыз және баж салынатын тарифтерімен салыстырды. Ол тек жеті елдің тарифтік деңгейі АҚШ-тан төмен (5,1%) екенін және он бір елдің бажсыз және баж салынатын тарифтері Smoot-Hawley-дің 19,8% ең жоғары деңгейінен жоғары екенін анықтады, соның ішінде Ұлыбритания (25,6%). 43 елдің орташа көрсеткіші 14,4% құрады, бұл 1929 жылғы АҚШ деңгейінен 0,9% жоғары, бұл АҚШ өзінің деңгейін төмендеткенде, көптеген елдердің өзаралық түрде өз деңгейлерін төмендеткенін көрсетті.
Қазіргі саяси диалогта
Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (НАФТА) қабылдануына дейінгі талқылаулар барысында, сол кездегі вице-президент Аль Гор 1993 жылы «Ларри Кинг Шоу» бағдарламасында өткен дебатта Росс Пероттың НАФТА-ға көтерген қарсылықтарына жауап ретінде Смут-Хоули тарифін атады. Ол Перотқа Смут пен Хоулидің оның қабылдануынан кейін қолдасқан суретін сыйға берді. Бұл заң 2010 жылғы «Шетелдік шоттар бойынша салық салу актісі» (FATCA)мен салыстырылды, ал «Азаттық және өркендеу орталығынан» Эндрю Куинлан FATCA-ны «Смут-Хоулиден бері Конгрестен шыққан ең нашар экономикалық идея» деп бағалады.
Мәжбүрлі еңбек
2016 жылға дейін Тарифтік заңда "[кез келген шетелде сотталғандардың, мәжбүрлі еңбектің немесе жаза санкцияларымен келісімшарт бойынша еңбектің көмегімен толық немесе ішінара өндірілген, жасалған немесе алынған барлық тауарлар, заттар, бұйымдар және тауарлар АҚШ порттарына кіргізілмейді" деп көрсетілген. Бірақ "тұтыну қажеттілігінің ерекшелігі" деп аталатын ерекше жағдай болды, ол АҚШ-тың ішкі өндірісі тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыра алмаған жағдайда мәжбүрлі еңбекпен жасалған тауарларды импорттауға мүмкіндік берді. Бұл ерекшелік Висконсин штатының өкілі Рон Киндтің түзету ұсынысы арқылы жойылды, ол 2015 жылғы Сауданы жеңілдету және сауданы күшейту заңына енгізілді және президент Барак Обама 2016 жылдың 24 ақпанында қол қойды.
Танымал мәдениетте
1986 жылғы "Феррис Бюллердің демалыс күні" фильмінде Бен Стейн жоғары мектеп экономика пәнінің мұғалімі рөлінде ойнайды және студенттеріне дәріс оқығанда тариф туралы айтады. Бұл тариф 2009 жылы жарық көрген Дэйв Барридің "Дэйв Барри мұнда ұйықтады: АҚШ тарихының бір түрі" кітабында да кеңінен талқыланады.