Кіріспе
1985–2008 жылдар аралығында Орсон Скотт Кардтың жазған алты ғылыми-фантастикалық романнан тұратын сериясы.
«Эндер ойыны» сериясы (көбінесе «Эндер сагасы» және «Эндерверс» деп аталады) – американдық автор Орсон Скотт Кардтың ғылыми-фантастикалық кітаптарының сериясы. Серия «Эндер ойыны» повесімен басталды, кейін ол сол атпен романға айналды. Қазіргі таңдағы көрсеткіш – он алты роман, он үш әңгіме, 47 комикс, аудиодрама және фильм. Серияның алғашқы екі романы, «Эндер ойыны» және «Өлілерге сөйлеуші», «Хьюго» және «Небула» сыйлықтарын жеңіп алды. Оқиға болашақта өрбітеді, онда адамзат агрессивті шетелдік қоғамнан құрылу қаупіне тап болады, бұл «Формикалар» деп ресми түрде аталатын, бірақ көбінесе «Жәндіктер» деп аталатын жәндіктерге ұқсас нәсіл. Серияның басты кейіпкері Эндрю «Эндер» Виггин – Жерді қорғау үшін болашақ көшбасшылар ретінде дайындалған бала-әскерлердің бірі, олар Жауынгерлік мектепте (кейіннен Командалық мектепте) оқытылады.
Эндер сериясы
"Эндер ойынынан" бастап, бес роман мен бір новелла жарық көрді, олар Эндердің тарихын баяндайды. Алғашқы төртеуі "Эндер квартеті" деп сипатталды (және қорапша ретінде шығарылды), ал "Эндер айдауда" романымен бірге "Эндер квинтеті" деп аталды. Кард алғаш рет "Эндер ойынын" повесть ретінде жазды, бірақ кейін оны романға дейін кеңейтті. Алғашқы роман әскерлер мен ғарыш соғысына арналса, "Өлілер үшін сөйлейтін", "Ксеноцид" және "Ақыл-ойдың балалары" романдары көбірек философиялық сипатқа ие, адамдар мен "Шүйгіндер" (немесе "Пеккенинолар") арасындағы қиын қарым-қатынасты және Эндрюдің (Эндердің) тағы бір ксеноцидтің алдын алуға жасаған әрекеттерін қамтиды. "Сыйлықтар соғысы: Эндер тарихы" новелласы 2007 жылдың қазан айында жарық көрді. Ол Эндердің Ұрыс мектебіндегі алғашқы жылында орын алатын оқиғаны баяндайды. "Эндер айдауда", "Эндер ойынының" жалғасы және "Өлілер үшін сөйлейтіннің" преквелі ретінде, 2008 жылдың қараша айында жарық көрді. Онда Эндердің бұрынғы Формик әлеміндегі алғашқы адамдар колониясына жасаған сапары баяндалады. Кардтың осы алғашқы колониялық кеме туралы және Эндердің губернатор рөліне енгізген өзгерістері оны "Эндер ойынының" соңғы тарауының орнына қоюға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ол параллельді "Көлеңке" сагасынан бір кейіпкермен кездеседі (параллельді сериядағы қалған сюжеттік желіні тиімді түрде аяқтайды).
Көлеңке сағасы
"Эндердің көлеңкесі" романынан бастап, бес роман мен бір повесть жарық көрді, олар Эндердің өмірінен кейін қалған адамдардың тарихын айтады. Бұл "Көлеңке сагасы" (немесе "Көлеңке квинтеті") деп аталды. "Эндердің көлеңкесі" – "Эндердің ойынына" параллель роман, көптеген оқиғаларды Эндердің екінші қолбасшысы, "Эндердің ойынында" көбінесе екінші рөлде болған Биннің көзқарасынан баяндайды. Алғашқы үш жалғасы – "Гегемонның көлеңкесі", "Көлеңке қуыршақтары" және "Алыптың көлеңкесі" – Буггер соғысынан кейін әлемдік үстемдік үшін болған күресті көрсетеді. Бұл шайқас мектебінің оқушыларын, сондай-ақ Эндердің ағасы Питер Виггин мен Петра Арканияны Поук экипажынан Ахилл де Фландрге қарсы шығарады. "Алыптың көлеңкесі" романына "Қашқандағы көлеңкелер" атты жаңа повесть жалғас, онда Биннің үш баласы және олардың Антонның кілтімен байланысы таныстырылады. "Соңғы көлеңке" (бұрын "Тірі көлеңкелер" деп аталған) 2021 жылдың қараша айында жарық көрді, ол "Ақылдың балалары" мен "Қашқандағы көлеңкелер" екі сериясынан кейін орын алады, екі серияны байланыстырып, жауапсыз қалған сұрақтарға жауап береді.
Бірінші құмырсқа соғысы
Кард пен Аарон Джонстон Бірінші Құмырсқа соғысының оқиғаларын қамтитын трилогия жазды. Хронологиялық ретімен, бұл серия "Эндер ойыны" сериясының барлық өзге кітаптарынан бұрын орын алады. "Earth Unaware" 2012 жылдың 17 шілдесінде, "Earth Afire" 2013 жылдың 4 маусымында, ал "Earth Awakens" 2014 жылдың 10 маусымында жарық көрді.
Екінші құмырсқа соғысы
2013 жылдың 4 қарашасында Джонстон Екінші Формика соғысы туралы романдардың екінші трилогиясы бойынша жұмысты растады, ал бірінші кітаптың қолжазбасы 2014 жылы дайын болуы тиіс еді. Романдардың жоспарланған атаулары (рет бойынша) – «The Swarm», «The Hive» және «The Queens». Виктор Дельгадо, Мазер Ракхэм және Бингвеннің оқиғаларын жалғастырған «The Swarm» романы 2016 жылдың 2 тамызында жарық көрді. «The Hive» романы 2019 жылдың 11 маусымында жарық көрді.
Әскери-теңіз мектебі
Оңтүстік Вирджиния университетінде Орсон Скотт Кардпен болған сұхбатта, Fleet School "Эндер ойынына жаңа жалғастар жиынтығы. Ол жасөсперімдерге арналған. Бұл Халықаралық флоттың соғыс мақсатын жоғалтқаннан кейін Жауынгерлік мектептің болашағы. Ол "Флот мектебі" деп аталады және болашақта құрылатын колонияларда командирлер мен зерттеушілер болуға дайындалатын балаларды тәрбиелейді. Мектеп әкімшілігі мектепті жаңа мақсатқа бағыттай келе, "Жеңіс бөлмесі" әлі де сақталады, бірақ білім беру жүйесі мүлдем өзгеше болады". 2015 жылдың 12 қарашасында Орсон Скотт Кард серияның атауын жариялады, ал оның алғашқы романы "Children of the Fleet" 2017 жылдың 10 қазанында жарық көрді.
Романдар сериясы
Бүгінгі күнгі жағдай бойынша, "Эндер ойыны" сериясында 19 туынды бар: "Эндер" сериясында бес роман мен бір повесть, "Көлеңке сагасы" сериясында бес роман мен бір повесть, "Формика соғыстары" сериясында бес роман, "Флот мектебі" сериясында бір роман және әңгімелер жинағы. Кардтың сөзіне қарағанда, оларды оқудың қатаң белгіленген реті жоқ, алайда "Ксеноцид" романы "Аң балалары" романынан бұрын оқылуы тиіс. Кітаптарды жазылған кезегімен немесе хронологиялық тәртіппен оқуға болады.
Манга
2014 жылы Сато Шухоның "Эндер ойыны" (Jp Ender no Game) мангасы пайда болды.
Фильм
"Эндер ойыны" фильмі Ұлыбританияда 2013 жылдың 25 қазанында, ал АҚШ-та 2013 жылдың 1 қарашасында көрсетілді. Алғашқы сценарий Warner Brothers компаниясы опция алғанда "Эндер ойыны" және "Эндер көлеңкесі" атты "Эндер" сериясының екі бөліміне негізделген, бірақ Lionsgate компаниясы сатып алғаннан кейін тек "Эндер ойынына" қатысты болу үшін өңделді. Фильмде Харрисон Форд, Абигейл Бреслин, Бен Кингсли және Эндр Виггин рөлінде Аса Баттерфилд түскен. Фильм режиссері – Гэвин Худ.
Уәкілетті ендерлік серіктес
Джейк Блэк жазған "Рұқсат етілген Эндер серігі" кітабы – "Эндер ойыны әлеміне қажетті нұсқаулық". Осы кітапта мына бөлімдер бар: "Эндер энциклопедиясы", "Эндердің уақыт жолы", Эндрю Линдсейдің "Эндердің туыстық ағашы", Аарон Джонстонның "Эндерді дұрыс түсіну: Эндер ойыны сценарийін жасау туралы", және Стивен Сивактың "Эндер ойынының технологиясы". Кітаптың көп бөлігі "Эндер ойыны" сериясының оқиғаларына, кейіпкерлеріне, орындарына және технологиясына арналған энциклопедиялық мақалалардан тұрады, бұл мақалалар "Эндер жер аударылды" кітабы жарық көргенге дейін жазылған. Кітапта Battle School жаргоны, Формиктердің сыртқы келбеті, Хайрам Граффтың тарихы, Эндер мен Валентинаның саяхаттары және Мейзер Ракхемнің ғарыш кемесі сияқты тақырыптар бойынша жаңа және көріністен тыс ақпараттар бар, осының арқасында ерекшеленеді.
Кейіпкерлер
Формиктер, сондай-ақ Баггерлер деп те аталады, Орсон Скотт Кардтың «Эндер ойыны» ғылыми фантастика романдарынан шыққан, құмырскага ұқсас, ойдан шығарылған шетелдік түр. Роман канонына сәйкес, Формиктер роман басталғанға дейін 50 жыл бұрын Жерге шабуыл жасаған. Олар планетаны жайлауға тырысты, бірақ Мазер Ракхэм деген жаңа зеландиялық сарбаз оларды қиын күреспен жеңді. Серияның бірінші кітабы, «Эндер ойыны», негізінен адамзаттың осы түрден қорғануға жасаған әрекеттерінен туындайды, бірақ Формиктер ақырында құрбандыққа шалынып, алғашқы шабуыл биологиялық айырмашылықтарға байланысты жағдайдың салдарынан болған. «Formic» термині латын тіліндегі құмырсқа сөзінен алынған, ал «bugger» – адамдар қолданатын қарапайым сөз; бірақ 1999 жылғы «Эндердің көлеңкесі» романында «Formic» термині алғаш рет «Bugger» терминімен алмастырылып қолданылды. Кейінгі кітаптарда «Formic» термині «ғылыми» термин ретінде жиі пайдаланылды. Бұл кітаптардың желісінде ерекше жағдайлар туындайды, мысалы, Валентин «Эндер ойынында» оларды «Баггерлер» деп, ал «Эндер жер аударылуында» – «Формиктер» деп, «Өлгендер үшін сөйлейтін» және «Ксеноцид» романдарында қайтадан «Баггерлер» деп атайды. «Эндер ойыны» фильмінде тек «Формиктер» термині қолданылады. Формиктер түріне патшайымдар басқаратын, ұялы колониялар жатады. Грэфф «Эндер ойынында» оларды «Егер миллиард жыл бұрын жағдай басқаша болғанда, олар Жерде дами алған болар еді» деп сипаттап, олардың эволюциялық ата-бабалары Жердегі құмырскага ұқсас жәндіктер болған болуы мүмкін екенін айтты. Көбінесе «жәндікке ұқсас» деп сипатталған Формиктер жылы қанды, ішкі қаңқасы дамыған, экзоскелетінің көп бөлігінен айырылған, күрделі ішкі мүшелер жүйесін дамытқан, тыныс алып, тер шығарады. Егер патшайым өлсе, оның бақылауындағы барлық жұмысшылар бірден қызмет ету қабілетін жоғалтады; бірақ «Ксеноцид» романында «жұмысшылар» патшайымның ықпалынан құтыла алады деген ой айтылады. «Құсқыр көлеңкесі» романында Формиктер нәсілінің триморфтық екені белгілі болады. Дрондықтар әлдеқайда кішкентай және тіршілік үшін Ұялы патшайымға тәуелді, олардың денелері өмір бойы оған жабысып өмір сүруге бейімделген, ол өлгеннен кейін жаңа патшайымды іздеу үшін ұшып кетеді. Дрондықтар жеке ойлауға және әрекет етуге, сондай-ақ ақыл-ойымен қарым-қатынас жасауға қабілетті, бірақ патшайымға қарағанда бұл мүмкіндік шектеулі; ал патшайымдар бірден қарым-қатынас жасайды және тіпті басқа түрлермен де байланыса алады. Формиктер жер астындағы кең колонияларда, көбінесе жарықсыз өмір сүреді, бұл олардың адамдар көретін электромагниттік спектрден тыс сезім мүшелерін пайдаланатыны туралы болжамды тудырады. Бірінші романда олардың жасанды жарықтандыруы бар; ал «Ксеноцид» романында Эндер олардың жылулық қолтаңбаға сүйенетінін айтады.