Жаңа Зеландиядағы Отаго түбегі

Кіріспе

Жаңа Зеландиядағы жарты арал

Отаго жарты аралы – Жаңа Зеландияның Дунедин қаласының ең шығыс бөлігін құрайтын ұзын, төбелі, тіреліп жатқан жер. Вулкандық текті, ол қазіргі Отаго портын құрайтын тозған аңғардың бір жағын құрайды. Жарты арал Отаго портының оңтүстік-шығысында орналасқан және материкке параллель 20 шақырымға созылады, ең үлкен ені 9 шақырым. Ол оңтүстік-батыс жағындағы 1,5 шақырымға жуық ені бар тар мойын арқылы материкке жалғасқан. Дунединнің шағын аудандары жарты аралдың батыс жағына жақын орналасқан, ал жеті қалашық және елді мекендер порттың жағалауында жатыр. Жердің көп бөлігі сирек қоныстанған және тік, ашық жайылымдармен жабылған. Жарты аралда көптеген жануарлар мекендейді, олардың ішінде теңіз құстары, ескексіздер және пингвиндер ерекше аталады; аймақта бірнеше экотұризм кәсіпорны жұмыс істейді.

География

Жарты арал порттың қарсы бетіндегі төбелермен бірге, ірі, ұзақ уақыттан бері өртке тозып, жойылған, Дунедин жанартауының бір бөлігі ретінде қалыптасқан. Жарты аралдың бірнеше шыңдары, әсіресе, сәйкес атауымен – Harbor Cone, осы жанартаулық тектің куәсі. Бұл тау жыныстары 13-10 миллион жыл бұрын пайда болған. Жарты аралдың көп бөлігі тік төбелі жазықтардан тұрады, ең биік нүктелері – Чарльз тауы (408 м), Хайклиф (381 м) және Сэндимаунт (320 м). Жарты аралдың Тынық мұхиты жағалауында екі құятын шығанақ орналасқан: Хуперс шығанағы және Папануи шығанағы. Олардың арасында Сондерс мүйісінің тіктеуі жатыр. Жақын маңдағы табиғи ерекшеліктерге 250 метрлік Lovers' Leap және The Chasm жартастары кіреді. Отаго портының кіреберісінде жарты арал Тайароа мүйісіне дейін көтеріледі, онда солтүстік корольдік альбатростың көбейетін ошағы орналасқан – мекенделген құрлықта кездесетін альбатростардың жалғыз ошағы. Альбатрос ошағына арналған көру орталығы – жарты аралдың маңызды экотұризм орталықтарының бірі, сондай-ақ мөрлер мен сарыкөзді пингвиндер сияқты басқа да жабайы жануарларға қызығушылық танытады. Отаго түбегінің көп бөлігі шағын шаруашылықтардың немесе өмір салтымен байланысты жерлердің санының артуымен еркін шаруашылық жерлері болып табылады. Тайароа мүйісі сияқты кейбір биоәртүрлілік аймақтары жабайы табиғатты қорғау үшін арнайы қорықтар ретінде басқарылады. Әсіресе, көптеген теңіз құстары мен су құстары, оның ішінде қасық тұмсықтылар, құдалар және қызыл аяқ құстарды құятын шығанақтардың маңында кездестіруге болады. Жарты аралдың Тынық мұхиты жағалауында Дунединнен жеткілікті қашықтықта орналасқан бірнеше жағажайлар бар, тіпті жаздың ортасында да олар сирек қоныстанған. Оларға Алланс жағажайы, Боулдер жағажайы, Виктория жағажайы және Sandfly Bay жатады. Виктория жағажайы, 19 ғасырдағы "Victory" кемесінің жақын маңдағы апаттық оқиғасынан кейін аталған, ежелгі Египет ескерткіштеріне ұқсас болғандықтан жергілікті тұрғындар "Пирамидалар" деп атаған жартасты құрылымға ие. Sandfly Bay, емес, құрт-құртқа емес, желдің соққан құмына байланысты аталған, Жаңа Зеландияның ең биік құмды төбелері арқылы өтетін жолмен жетеді, олар жағажайдан шамамен 100 метр биіктікке көтеріледі. Жарты аралдағы басқа да туристік орындарға Ларнах сарайы, Армстронгтың "жоғалып кеткен" қаруының қалпына келтірілген жағалау қорғаныс бекеті және соғысқа арналған ескерткіш кіреді. Highcliff Road жолы жарты аралдың тірегі бойымен өтеді, содан қала мен айналасындағы елге көрініс ашылады. Жарты аралдың жалпы халқы 10 000-нан аз, олардың шамамен жартысы Дунединнің батыс жағындағы Воксхолл және Шиль-Хилл сияқты қалалық аудандарда тұрады. Көбінесе, тек Отаго портына жақын жерде ғана адамдар қоныстанған, жарты аралдың бойымен орналасқан бірнеше шағын елді мекендер бар. Олардың ішіндегі ең ірілері – Макандрю шығанағы (жарты аралдағы ең үлкен елді мекен, 1100 адам), Портобелло және Отаку. Отаку – порттағы алғашқы тұрақты еуропалық қоныстың және жақын маңдағы Веллер Рок тасында еске алынған алғашқы кит аулау станциясының орны болды. Порттың ішінде және жарты аралдың сыртында бірнеше басқа кит аулау станциялары болды, оның ішінде Харрингтон нүктесіндегі Орта балық аулау станциясы да бар.

The peninsula was formed at the same time as the hills facing it across the harbour, as part of the large, long extinct, Dunedin Volcano. Several of the peninsula's peaks, notably the aptly named Harbour Cone, demonstrate these volcanic origins. These rocks were built up between 13 and 10 million years ago. Much of the peninsula is steep hill country, with the highest points being Mount Charles (408m), Highcliff (381m), and Sandymount (320m). Two tidal inlets lie on the Pacific coast of the peninsula, Hoopers Inlet and Papanui Inlet. Between them is the headland of Cape Saunders. Nearby natural features include the 250m high cliffs of Lovers' Leap and The Chasm. At the entrance to the Otago Harbour the peninsula rises to Taiaroa Head, home to a breeding colony of northern royal albatross, the only colony of albatross to be found on an inhabited mainland. The viewing centre for the albatross colony is one of the peninsula's main ecotourism attractions, along with other wildlife such as seals and yellow eyed penguins. Most of the Otago Peninsula is freehold farming land, with increasing numbers of small holdings or lifestyle blocks. Some biodiversity sites such as Taiaroa Head are managed as sanctuaries for wildlife. Many species of seabirds and waders in particular may be found around the tidal inlets, including spoonbills, plovers, and herons. The Pacific coast of the peninsula includes several beaches that are far away enough from Dunedin to be sparsely populated even in mid summer. These include Allans Beach, Boulder Beach, Victory Beach, and Sandfly Bay. Victory Beach, named after the 19th century shipwreck of the Victory close by, features a rock formation known locally as "The Pyramids" for its resemblance to the ancient Egyptian monuments. Sandfly Bay, named not for the insect but for the sand blown up by the wind, is reached via a path through some of New Zealand's tallest sand dunes, which rise for some 100 metres above the beach. Other tourist attractions on the peninsula include Larnach Castle, a restored Armstrong 'disappearing' gun coastal defence post, and a war memorial cairn. There are views of the city and surrounding country from Highcliff Road, which runs along the spine of the peninsula. The total population of the peninsula is under 10,000, with about half of these in the suburbs of Dunedin that encroach onto its western end, such as Vauxhall and Shiel Hill. Mostly, only the side adjacent to the Otago Harbour is populated, with several small communities dotting the length of the peninsula. Largest of these are Macandrew Bay (the peninsula's largest settlement, population 1,100), Portobello, and Otakou. Otakou was the site of the first permanent European settlement on the harbour, and of an early whaling station, commemorated at nearby Weller's Rock. There were several other whaling stations inside the harbour and outer peninsula, including the Middle Fishery Station at Harington Point.

Еуропаға дейінгі қоныстану

Жаңа Зеландияда адамдар алғаш рет шамамен 1300 жылы қоныстанды, ал Оңтүстік аралда халық негізінен шығыс жағалауына шоғырланды. Архаикалық (моа аңшылығы) кезеңінде Отаго түбегі елдің ең көп халқы бар аймағының ортасында салыстырмалы түрде тығыз қоныстанған жер болды. Отаго консерваториясының тіркелген маори археологиялық орындарының картасы Отаго түбегінде аймақтың басқа жерлеріне қарағанда әлдеқайда көп орындарды көрсетеді. Тек архаикалық кезеңге қатысты орындарды көрсететін тағы бір карта түбекте және порттың батысы мен солтүстігіндегі жағалау бойындағы орындардың шоғырланғанын көрсетеді. Бұл Оңтүстік аралдың оңтүстік-шығыс жағалауындағы үш шоғырдың бірі еді: бірі Оамарудан оңтүстікке қарай Плезант өзеніне дейін; екіншісі Вайкуаитиден оңтүстікке қарай, Отаго түбегін қамтиды және Кайкораи сағасына жақын жерде аяқталады; үшіншісі Матау өзенінің сағасынан оңтүстікке қарай созылады. Бұл шоғырларда бірнеше ірі орындар бар. Отаго түбегіндегі Кіші Папануи орташа өлшемде, ал Харвуд қалашығындағы орын ең ірілерінің бірі. Бұл және көптеген басқа кішкентай орындар анық көрінеді, бірақ келушілер оларды көбінесе олардың қандай екенін білмейді. Олардың тұрғындары – қазіргі маорилердің ата-бабалары болған полинезиялықтар, олар ірі құстарды, әсіресе қазір жойылған ұшпайтын моа, сондай-ақ теңіз түлкілерін аулау және балық аулау арқылы өмір сүрді. Кішкентай Папануиден табылған кит сүйегінен жасалған әшекейлер осы орынның алғашқы тұрғындары жасаған және қазір Дунединдегі Отаго мұражайында сақтаулы. Орынның ең төменгі деңгейлері шамамен 1150 және 1300 жылдар аралығында қоныстанған деп есептеледі. Пабануи шығанағындағы тағы бір түбек және Харвуд қалашығындағы кең аумақ та сол кезеңде қоныстанған деп саналады. Кішкентай Папануи мен Харвуд уақытша лагерь емес, тұрақты қоныстар болған деп есептеледі. Харвудқа жасалған бір радиокөміртектегі сынақ нәтижесінде ол 1450 жылы да қоныстанғаны анықталды. Скиннердің айтуынша, осы аймақтағы ең жақсы үш поунаму балта табылған. Олар жасалған кезде архаикалық форманы көрсетеді. Олар қазір Отаго мұражайында сақтаулы. Оңтүстік маори ауызша дәстүрі бес топтың бірінен соң бірі келгенін айтады, ал ең ертедегі, Кахуи Типуа, ертегі халық сияқты көрінсе, қазіргі антропологиялық пікір бойынша олар аңыздармен қапталған тарихи халықты көрсетеді. Те Рапувай келесі болды және одан кейін екі Вайтаха тайпасы келді, бірақ бұл шын мәнінде бір тайпа болған, ал кейінірек келгендер «Вайтаха» терминін барлық ертедегі халықтарды атау үшін қолданған деген болжам бар. Те Рапувай да осылай қолданылған болуы мүмкін. Қауымдастықтың геодезигі Чарльз Кетл 1846 және 1847 жылдары қала маңындағы және ауылдық учаскелерді жоспарлады. 1848 жылдың басында алғашқы көшіп келушілер кемелерінің келуімен елді мекендердің назары Дунединге ауысты, ал Порт Чалмерс Отаго орнына халықаралық порты болды. Желтоқсан айында Отаго қонысының зайырлы басшысы Уильям Каргилл үкіметтен «Отаго» атауын қайта орнату туралы өтініш берді. Бұрынғы кит аулау ауылы мен маорилердің жақын жердегі қоныстары енді «Отакоу» деп аталды.

New Zealand was first settled by humans around 1300 AD, and in the South Island, people concentrated on the east coast. In the Archaic (moa hunting) period, the Otago Peninsula was a relatively densely occupied area at the centre of the country's most populous region. A map of recorded Māori archaeological sites for the Otago Conservancy shows many more on the Otago Peninsula than elsewhere in the region. Another showing only those of the Archaic period shows sites clustered on the peninsula and along the coast across the harbour to the west and north. This was one of three clusters on the South Island's south east coast: one from about Oamaru south to Pleasant River; another from Waikouaiti south, including the Otago Peninsula and tailing off near the Kaikorai estuary; another extending south from the Matau river mouth. The clusters contain a few larger sites. On the Otago Peninsula that at Little Papanui is of middle size while Harwood Township has one of the largest. These and numerous other smaller sites are clearly visible, though often not recognised by visitors for what they are. Their occupants were Polynesians ancestral to modern Maori, who lived by hunting large birds, notably the now extinct flightless moa, but also seals and by fishing. Whale ivory chevron pendants found at Little Papanui were made by the site's early occupants and are now in the Otago Museum, Dunedin. The site's lowest levels are estimated to have been occupied some time between 1150 and 1300 AD. Another peninsula site, at Papanui Inlet, is thought to have been occupied in the same period, as was the extensive one at Harwood Township. Little Papanui and Harwood are considered to have been permanent settlements, not temporary camps. A single radiocarbon date for Harwood suggests it was also occupied in 1450. Three magnificent pounamu adzes, said by H. D. Skinner to be the finest of their type, were found nearby and are dated to the same time. They represent a form already archaic when they were made. They are currently in the Otago Museum. Southern Māori oral tradition tells of five successively arriving peoples and while the earliest, Kahui Tipua, appear to be fairy folk, modern anthropological opinion is that they represent historical people who have become encrusted with legend. Te Rapuwai were next and seemed to be succeeded by two Waitaha tribes, but it has been suggested this was really one with 'Waitaha' also being used as a catchall name for all earlier peoples by some later arrivals. Te Rapuwai may perhaps also have been used like this. Charles Kettle, the association's surveyor, laid out suburban and country blocks in 1846 and 1847. The arrival of the first migrant ships in early 1848 saw the focus of settlement move to Dunedin while Port Chalmers on the other side of the harbour succeeded Otago as the international port. In December William Cargill, secular leader of the Otago settlement, successfully petitioned the government to re instate 'Otago' as its original name. The old whaling village and adjacent Māori settlements had now become 'Otakou'.

Табиғат тарихы

Отаго түбегінің маңында, құрлықта да, теңізде де эндемикалық, сирек және жойылу қаупі төнген жануарлардың әртүрлі түрлері анықталды. Зергерлік гекколар осы аймақта таралған. Бұрын Отаго түбегінде алып моалар кездескен. Отаго жағалауларында күнге жататын акулалар, үлкен ақ акулалар және былғары қабықты тасбақалар сияқты жойылу қаупі төнген мұхиттың ірі жануарларының болуы расталды.

Теңіз құстары

Отаго түбегінде флора мен фаунаның әртүрлілігі бай. Көрілген құстардың ішінде жойылу қаупі төнген сарыкөзді пингвин (Megadyptes antipodes), кішкентай пингвин, шағалалар және солтүстік корольдік альбатрос бар. Альбатростың Тайароа мүйісіндегі көбейту ошағы – адамның кең ауқымды шаруашылық қызметі мен тұруына жақын әлемдегі жалғыз ошақ. Түбекте әртүрлі су құстары да қоныстанады, олардың ішінде патша қасықұстар ерекше аталады, оларды түбектің Тынық мұхиты жағалауындағы Хуперс-Инлет және Папануи-Инлет маңында жиі көруге болады.

Теңіз сүтқоректілері

Отаго түбегінің жағалаулары теңіз сүтқоректілерінің маңызды мекені болып табылады. 19 ғасырда теңіз балықтары мен киттерді кеңінен аулау салдарынан, олардың саны азайып, жартылай жойылған, бірақ 20 ғасырда теңіз балықтары мен теңіз арыстандарының популяциясы қайта жаңғырды. Қазіргі уақытта Тайароа бас мүйісінде Жаңа Зеландиялық терілі тұздары мен Хукер теңіз арыстандарының көптеген колониялары көбейіп өсіп жатыр. Отаго түбегі, әсіресе теңіз арыстандары үшін, ерекше және алғашқы мекен болып саналады, себебі бұл тұрақты мекендеген аралдағы жалғыз үздіксіз көбею орны. Аймақта сонымен қатар теңіз пилі мен теңіз барқы да кездеседі. Отаго түбегі қазіргі және тарихи тұрғыдан құрлық жағалауларында оңтүстік киттерінің ең қолайлы мекендерінің бірі болып есептеледі. Еуропалықтар келгенге дейін, олар көбінесе портта көбейіп, төлдеу үшін көрінетін. Олар жағалаудағы кит аулаудың басты нысаны болды, және осының нәтижесінде Порт Отаго құрылды. Киттерді құрып кетуге дейін аулауға ұшыратты, сондықтан қазір оларды сирек кездестіруге болады. Кейде оларды портта көруге болады, бірақ кеме жолдарының және су астындағы шудың артуы олардың жоғалуына себеп болуы мүмкін. Жақын болашақта оларды портқа қайтару жолдарын зерттеу үшін зерттеулер жүргізілуі мүмкін. Оларды қысқы көші-қон кезінде, осы аймақта ауланған дөңкірекі киттермен бірге жағалауға жақын жерде көруге болады. Бүгінгі таңда, осы түрлердің саны биомассадағы үлкен айырмашылықтарға байланысты кері өзгерді. Тайароа бас мүйісі осы алыптарды көруге ең мүмкіндігі жоғары орын болып табылады. Жақында осы аймақта көк киттер мен минке киттері де анықталды. Антарктикалық минке китінің ең алғашқы анықталған мысалы да осы аймақта тіркелген. Түбектің жағалауында бірнеше дельфин және кішкентай кит түрлері де жиі кездеседі; қараңғы дельфиндер және құрып кету қаупі төнген Гектор дельфиндері аймақпен тығыз байланыста, ал бөтелке мұрынды дельфиндер мен жалпы дельфиндер сирек кездеседі. Тайароа бас мүйісінен тысқары түбек, Жаңа Зеландиядағы қараңғы дельфиндердің жиналатын үш негізгі аймағының бірі болып табылады, ал порттағы су мен түбек көбею орындары мен балабақшалармен қамтамасыз етеді, ал Гектор дельфиндері порттың жанында жиі кездеседі. Кейде касаткалар да көрінеді. Сперма киттері, ұзын қанатты балық киттері және Шепард тұмсықты киттері сияқты бірнеше тұмсықты кит түрлері, сондай-ақ оңтүстік оңтүстік кит дельфиндері сияқты дельфиндер де түбектің жағалауынан шамамен 20 км қашықтықтағы терең теңіз каньонының маңында кездеседі және сирек жағаға шығады. Бұл теңіз каньоны Шепард тұмсықты киттерін бірнеше рет кездестіруге мүмкіндік беретін әлемдегі жалғыз аймақ, және оның киттердің түрлік әртүрлілігі Кайкоурадан кем емес болуы мүмкін. 2023 жылы теңіз каньоны мен түбектің оңтүстік жағалауы жаңа теңіз қорықтары ретінде белгіленді.

Otago Peninsula's coasts are prominent habitats for marine mammals. Seal and sea lion colonies have regenerated during the 20th century after massive exploitation in the 19th century, which almost wiped out both them and whales. Many New Zealand fur seals and Hooker's sea lions currently breed around Taiaroa Head. Otago Peninsula is considered a remarkable and pioneering habitat, especially for sea lions, as it is the only continual breeding ground on a main inhabited island. Southern elephant seals and leopard seals are also known to occur in the area. Otago Peninsula is regarded as one of the most favoured of habitats for southern right whales on mainland coasts, both currently and historically. Pre European times, they were frequently seen in the harbour to breed or calve. They were the primary target species for shore whaling, itself the primary reason for Port Otago. Whales were hunted almost to extinction, and now are seen rarely. Occasionally they are seen in the harbour, but an increase of shipping lanes and accompanying underwater noises may be contributing to their absence. Future studies might be conducted to examine solutions to bring them back into the harbor. Sometimes they can be seen just off the coast in their winter migration season, along with humpback whales, which were also hunted in the area. Today, quantities of occurrence between these species have become reversed due to drastic difference in biomasses. Taiaroa Head could be the spot with highest possibilities to catch glimpses of these giants. Other baleen whales that have been recently confirmed in the area include blue whales and minke whales. One of the earliest reported specimens of Antarctic minke whale was also taken in this area. Several species of dolphins and small whales also frequent the peninsula; dusky dolphins and endangered endemic Hector's dolphins form strong connections with the area while bottlenose dolphins and common dolphins appear less frequently. The outer peninsula just off Taiaroa Head is one of three main congregating areas for dusky dolphins in New Zealand while the harbour water and the peninsula provides breeding areas and nurseries, and Hector's dolphins frequent the vicinity of the harbour. Orca are also occasionally seen. Many other oceanic species such as sperm whales, long finned pilot whales, and several species of beaked whales including Shepherd's beaked whales, and dolphins such as southern right whale dolphins can be found further offshore around the rich, deep sea canyon about 20 km off the peninsula coast, and rarely strand. This sea canyon is the only known area in the world with multiple sightings of Shepherd's beaked whales, and its cetacean diversity may be as significant as Kaikōura. In 2023, the sea canyon and the southern coast of the peninsula were designated as new marine reserves.