Кіріспе

Чилидің ұлттық елтаңбасы

Чилидің елтаңбасы 1834 жылдан бері қолданылып келеді және ағылшын суретшісі Чарльз Вуд Тейлор (1792–1856) жасаған. Ол екі тең бөлікке бөлінген бейнелі фоннан тұрады: жоғарғы бөлігі көк, ал төменгісі қызыл. Қалқанның ортасында бес қырлы ақ жұлдыз орналасқан. Бұл фонның бір жағынан Анд тауларының ең ірі жыртқыш құсы – кондор, екінші жағынан Чилиге тән сүтқоректі жануар – хуэмул тіреп тұрады. Екі жануардың да басында Тынық мұхитындағы Чили теңіз күштерінің батырлық ерліктерін көрсететін алтын теңіз тәждері бар. Елтаңбаның үстінде үш қанаттан тұратын шоқы бар, әр қанаты көк, ақ және қызыл түстердің біреуін бейнелейді. Бұл шоқы бұрынғы республика президенттері киетін айрықша белгі болған. Елтаңбаның астында, әсем өрнектелген тұғырының үстінде «Ақылмен немесе күшпен» деген ұран жазылған ақ лента орналасқан. Бұл эмблема түрлі жағдайлар мен түсініктерге байланысты жасалған бірнеше өзгерістердің соңғысы болып табылады.

Бірінші елтаңба

Алғашқы елтаңба 1812 жылы президент Хосе Мигель Каррераның қызмет мерзімінде жасалды. Оның ортасында Азаттық ағашын көрсететін бағана бейнеленген. Осы бағананың үстінде жершар, оның үстінде найза мен пальма жапырағы қиылысып, олардың үстінде жұлдыз орналасқан. Бұл құрылымның екі жағында да жергілікті халықтан шыққан әйел мен ер адамның бейнесі тұрды. Барлығының үстіне латын тілінде «Post Tenebras Lux» («Қараңғылықтан кейін нұр») және төменгі жағында «Aut Consilio Aut Ense» («Кеңеспен немесе қылышпен») деп жазылған. Бұл эмблема, алғашқы Чили туы сияқты, бастапқыда әскери мақсатта ғана қолданылған. Чилиде испан елтаңбалары Чили Тәуелсіздік соғысы кезінде де қолданылып келді. 1813 жылы Чилиге испан әскері елді қайта басып алу мақсатымен келгенде, алғашқы тәуелсіз эмблемалар ұлттық символдар ретінде қабылданды. 1817 жылы екі жаңа елтаңба пайда болды. Біріншісі маусым айында жасалған, ол ұқсас бағана мен жершарды көрсетті, ал олардың үстінде «Libertad» («Азаттық») ұраны және қара-көк түсті фонда «Unión y fuerza» («Бірлік және күш») сөздері жазылған.

Уақытша елтаңба

Екі жылдан кейін, 23 қыркүйекте 1819 жылы Сенатта жаңа елтаңба жобасы бекітілді. Ол – қою көк түсті фон, ортасында ақ мәрмәр тұғырға орнатылған бағана. Бұл бағананың үстінде "Libertad" (Азаттық) деген сөз жазылған жаңа американ құрлығы бейнеленген. Бұл белгінің үстінде Сантьяго провинциясын көрсететін бес қабырғалы жұлдыз орналасқан. Бағананың екі жағында Консепсьон және Кокимбо провинцияларын бейнелейтін екі ұқсас жұлдыз болды. Бұл элементтердің бәрі екі кішкентай лавр бұтағымен оралып, олардың бүршіктері үш түсті лентамен байланған. Бұл лентаның айналасында елдің қару-жарағы қатаң тәртіппен бейнеленген: атты әскер, жаяу әскер, драгун, артиллерия және минометшілер. Елтаңбаны аяқтау үшін, жергілікті тұрғын оны екі қолымен басының үстінде ұстап, бір аяғын Американың кейманына тіреп отырды, ал кеймандың аузында Кастилияның арыстаны болды, оның тәжі бір жағына құлап, алдыңғы лапаларымен жыртылған испан туын ұстап тұрды. Бұл елтаңба 1834 жылға дейін қолданылды, содан кейін қазіргісіне өте ұқсас басқа бір елтаңбамен ауыстырылды.

Қазіргі елтаңба

1832 жылы Хоакин Прието Республиканың тұрақты елтаңбасын жасауға тапсырыс берді. Англиялық суретші Чарльз Чатворти Вуд Тейлор елтаңбаның авторы болды: көк және қызыл түстердегі екі бөлікті алаң, кондор мен хуэмул елтаңбаны қолдайды, ал Чилидің ұлттық түстеріндегі үш қауырсын президент пен Жоғарғы директорлардың билік символы ретінде бас киімдерінде тағылған қауырсындарды бейнелейді. 1920 жылы елтаңбаға «Por la razón o la fuerza» ұраны қосылды.

Испания империясының құрамында

Чилиде қолданылған елтаңбалардың эволюциясы (1540—1813 және 1814–1817) 1540 жылы Чили Испания империясының құрамына кірді. Елтаңбалар Күндері Деректер Қалқан 1540—1556 Тәуелсіздік алғанға дейін, Испания империясының бөлігі ретінде, Чилинің генерал-капитанатында Испания елтаңбалары қолданылды. Алғашында олардың қолданылуы номиналды болғанымен, 1750 жылға қарай Чилиде таңқышталған әрбір монетада Испания монархының елтаңбасы пайда болды. 1749 жылдан 1763 жылға дейін алтын монеталарда (Эскудо) Филипп V-нің үлкен елтаңбасы бейнеленген; ал 1763 жылдан 1817 жылға дейін, Чили тәуелсіздік алғанға дейін, Карл III және Фердинанд VII Парма мен Тоскананы қосатын басқа нұсқаны қолданды. Испания елтаңбасы Patria Vieja-ның соңғы жылдары қолданылмай қалды. 1556—1558 1558—1580 1580—1668 1668—1700 1700—1763 1763—1813 1814—1817 1751—1770 Күміс монеталарда (Реал) Кастилия мен Леонның төрттен бірі, Гренада Энтее және Анжу елтаңбасын қамтитын кіші нұсқасы бейнеленді (1773 жылдан бастап Геркулес бағаналары да енгізілді). Сондай-ақ, 1751 жылдан 1770 жылға дейін испандық Батыс Индияның валюта таңбасы қолданылды. 1920 жылы жарлық «Por la razón o la fuerza» ұранын ресми пайдалануды бекітіп, қазіргі елтаңбаны құрды. 1920 жылғы Әскери үкімет кезінде ерекше қолданылған стандартталған нұсқа.