Кіріспе

Статистикалық қателік
Техас атушысының қателігі – деректердегі айырмашылықтар назардан тыс қалдырылып, ұқсастықтарға артық мән берілгенде туындайтын логикалық жаңылыс. Бұл ойлау арқылы жалған қорытынды жасалады. Бұл қателік – статистикадағы көптеген салыстырулар мәселесінің және когнитивтік психологиядағы апофения құбылысының философиялық немесе сөздік қолданылуы. Ол кластерлік иллюзиямен байланысты, яғни адамдардың іс жүзінде жоқ нәрселерде үлгілерді көруге бейімділігі. Атауы Техас штатынан шыққан бір адамның қора қабырғасына қарудан атып, содан кейін оқтардың ең тығыз жиынтырған жеріне нысана салып, өзін мерген деп жариялау туралы метафорадан алынған.

Құрылымы

Техас атушысының қателігі көбінесе адам көп көлемде деректерге ие болғанда, бірақ олардың кішкентай бөлігіне ғана назар аударғанда туындайды. Таңдалған фактордан өзге себеп, сол кіші жиынтықтағы барлық элементтерге белгілі бір ортақ қасиет (немесе корреляцияны дәлелдегенде ортақ қасиеттер жұбы) беруі мүмкін. Егер адам үлкен деректерде белгілі бір ортақ қасиеттері бар кіші жиынтықты табу ықтималдығын оның нақты себебінен өзге фактормен есептеуге тырысса, онда ол Техас атушысының қателігін жасайды. Бұл қателік деректерді жинау алдында нақты гипотезаның болмауымен немесе деректер жиналып, зерттелгеннен кейін ғана гипотезаның құрылуымен сипатталады. Сондықтан, егер адам деректерді зерттемей тұрып, алдын ала күткен болса, онда бұл қателік қолданылмайды. Мысалы, ақпаратты зерттемей тұрып, нақты физикалық механизмді есінде ұстауы мүмкін. Осылайша, бұл ақпаратты қолдауға немесе сол механизмнің болуына күмән келтіруге болады. Егер бастапқы ақпаратты пайдалану арқылы қосымша ақпарат жиынтығын жасауға болады, онда бірінші (түпнұсқа) ақпарат жиынтығын гипотеза құру үшін пайдалануға болады, содан кейін гипотезаны екінші (жаңа) ақпарат жиынтығында тексеруге болады. (Гипотезаны тексеруді қараңыз.) Дегенмен, деректер жиынтығында гипотеза жасағаннан кейін, егер олар сол гипотезаны сол деректерде сынап көрсе, онда Техас атушысының қателігін жасайды (деректер ұсынған гипотезаларды қараңыз).

Мысалдар

1992 жылы Швецияда жүргізілген бір зерттеуде электр желілерінің денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін бе екені аныталды. Зерттеушілер 25 жыл бойы жоғары кернеулі электр желілеріне 300 метрдей жақын тұратын адамдарды сараптап, 800-ден астам аурудың статистикалық мағынадағы айқын өсуін іздеді. Зерттеу нәтижесінде, электр желілеріне ең жақын тұратын адамдардың арасында балалық лейкемияға шалдығу көрсеткіші төрт есе жоғары болды, бұл Швеция үкіметін шаралар қабылдауға итермеледі. Бірақ, қорытындыдағы мәселе, қарастырылған аурулардың саны – 800-ден астам – өте көп болғандықтан, кем дегенде бір аурудың статистикалық айырмашылығын тек қана кездейсоқ жағдайларда көрсету мүмкіндігі туындады, бұл «көп салыстыру мәселесі» деп аталады. Келесі зерттеулер электр желілері мен балалық лейкемия арасында ешқандай байланыс жоқ екенін көрсетті. Бұл жаңылыс көбінесе Нострадамустың төртжырлы өлеңдерінің қазіргі заманғы түсіндірмелерінде кездеседі. Нострадамустың төртжырлы өлеңдері көбінесе олардың тарихи контексі жиі жоғалып кететін түпнұсқа (архаикалық) француз тілінен еркін аударылады, содан кейін Нострадамус оқиға болғаннан кейін берілген қазіргі заманғы оқиғаны болжады деген бұрыс пікірді қолдау үшін пайдаланылады.