Кіріспе
Корольдік теңіз күштерінің эсминеці HMS Cossack – Еуразия даласындағы қазақ халқының атымен аталған эсминец. Ол норвегиялық суларда неміс жабдықтау кемесі «Альтмарк»қа шабуыл жасап, неміс крейсері «Адмирал Граф Шпее» тарапынан бұрын ұсталған теңізшілерді құтқаруымен танымал болды. 1941 жылдың 23 қазанында U-563 қайығының торпедалық шабуылынан зардап шегіп, төрт күннен кейін батты.
HMS Cossack was a destroyer named after the Cossack people of the Eurasian steppe. She became famous for the boarding of the German supply ship Altmark in Norwegian waters, and the associated rescue of sailors originally captured by the German cruiser Admiral Graf Spee. She was torpedoed by the U 563 was launched in on 23 October 1941, and sank four days later.
Сипаттама
Трибальділер шетелде салынған ірі эсминецтерге қарсы тұру және қолданыстағы эсминецтер флотилиясының атыс күшін арттыру үшін жобаланды, сондықтан олар алдыңғы кемелерге қарағанда едәуір үлкен және қаруланған болды. Олар стандартты жүктемеде тонна, ал толық жүктемеде тонна суды ығыстырды. Олардың жалпы ұзындығы 377 фут (115 м), ені 36 фут (11 м) және суға бату тереңдігі 11 фут (3 м) болды. Эсминецтер екі Парсонс тісті бу турбиналарымен қозғалды, әрқайсысы үш Адмиралтейлік үш барабанды қазандықтан алынған буды пайдаланып бір жетекті білікпен айналды. Турбиналар барлығы қуатты дамытты және максималды жылдамдыққа ие болды. Кемелер мильдік қашықтықта жүруі үшін жеткілікті отын майын тасыды.
The primary armament of the Tribal class destroyers was eight quick firing (QF) 4.7 inch (120 mm) Mark XII guns in four superfiring twin gun mounts, one pair each fore and aft of the superstructure, designated 'A', 'B', 'X', and 'Y' from front to rear. The mounts had a maximum elevation of 40°. For anti aircraft (AA) defence, they carried a single quadruple mount for the QF two pounder Mk II "pom pom" gun and two quadruple mounts for the 0.5 inch (12.7 mm) Mark III machine gun. Low angle fire for the main guns was controlled by the director control tower (DCT) on the bridge roof that fed data acquired by it and the 12 feet (4 m) rangefinder on the Mk II Rangefinder/Director directly aft of the DCT to an analogue mechanical computer, the Mk I Admiralty Fire Control Clock. Anti aircraft fire for the main guns was controlled by the Rangefinder/Director which sent data to the mechanical Fuze Keeping Clock. The ships were fitted with a single above water quadruple mount for torpedoes. Twenty depth charges was the peacetime allotment, but this increased to 30 during wartime.
Трибаль класы эсминецтерінің негізгі қаруы сегіз жылдам атушы (QF) 4,7 дюймдік (120 мм) Mark XII зеңбірегі болды, олар алдыңғы және артқы құрылымдардың алдында және артында орналасқан төрт суперфирингтік екі зеңбірекке орнатылған, алғы жағынан артқа қарай 'A', 'B', 'X' және 'Y' деп белгіленген. Зеңбіректердің максималды көтерілу бұрышы 40° құрады. Әуе шабуылынан қорғану (АА) үшін олар QF екі фунттық Mk II "pom pom" зеңбірегінің төрт еселік бір орнатылысын және 0,5 дюймдік (12,7 мм) Mark III пулеметінің екі төрт еселік орнатылысын тасыды. Басты зеңбіректердің төмен бұрышты атысын көпірдің төбесіндегі директорлық басқару мұнарасы (DCT) басқарды, ол DCT-дан тікелей аналогты механикалық компьютерге, Mk I Admiralty Fire Control Clock-қа өзі және Mk II Rangefinder/Director-дағы 12 фут (4 м) қашықтық өлшегіштен алынған деректерді жіберді. Басты зеңбіректердің әуе шабуылына қарсы атысын Rangefinder/Director механикалық сағаттың бақылауымен басқарды. Кемелерге торпедаларды орнатуға арналған су үстіндегі төрттік бір ұя орнатылған. Бейбіт уақытта 20 тереңдік заряд бөлінді, бірақ соғыс кезінде бұл көрсеткіш 30-ға дейін артты.
The primary armament of the Tribal class destroyers was eight quick firing (QF) 4.7 inch (120 mm) Mark XII guns in four superfiring twin gun mounts, one pair each fore and aft of the superstructure, designated 'A', 'B', 'X', and 'Y' from front to rear. The mounts had a maximum elevation of 40°. For anti aircraft (AA) defence, they carried a single quadruple mount for the QF two pounder Mk II "pom pom" gun and two quadruple mounts for the 0.5 inch (12.7 mm) Mark III machine gun. Low angle fire for the main guns was controlled by the director control tower (DCT) on the bridge roof that fed data acquired by it and the 12 feet (4 m) rangefinder on the Mk II Rangefinder/Director directly aft of the DCT to an analogue mechanical computer, the Mk I Admiralty Fire Control Clock. Anti aircraft fire for the main guns was controlled by the Rangefinder/Director which sent data to the mechanical Fuze Keeping Clock. The ships were fitted with a single above water quadruple mount for torpedoes. Twenty depth charges was the peacetime allotment, but this increased to 30 during wartime.
Соғыс кезіндегі өзгерістер
Норвегиялық науқанда неміс әуе шабуылынан ауыр шығындар келгені Трибаль эсминецтерінің әуеге қарсы қару-жарақ жиынтығының тиімсіз екенін көрсетті және 1940 жылдың мамыр айында RN "X" орнатымын екі QF Mark XVI екі мақсатты зеңбірекпен алмастыруға шешім қабылдады. Зеңбіректерді тиімді басқару үшін қолданыстағы қашықтық өлшегіш/директор 285 типті артиллериялық радарымен жұмыс істеуге бейімделді, олар қолжетімді болғанда. Соғыстың басында тереңдік бомбаларының саны 46-ға дейін арттырылды, ал кейінірек одан да көп қосылды. Әуеге қарсы зеңбіректердің ату бұрышын кеңейту үшін артқы түтік қысқартылды және басты мачта қысқа тіреу мачтасына дейін төмендетілді.
Құрылыс және мансап
1936 жылғы әскери-теңіз бағалауларына сәйкес Tribal класындағы тоғыз эсминецтің бірі ретінде бекітілген "Коссак" – Ұлыбритания Корольдік теңіз флотында қызмет еткен осы аттас кемелердің алтыншысы. Кеме 1936 жылдың 19 маусымында Vickers Armstrongs компаниясына тапсырыс берілді және сол компанияның High Walker, Newcastle upon Tyne кеме құрылыс алаңында 9 маусымда құрылысы басталды. 1937 жылдың 8 маусымында суға түсірілген "Коссак" 1938 жылдың 10 маусымында аяқталды және төрт күннен кейін, қару-жарақ пен байланыс құралдарын қоспағанда 341,082 фунт стерлингке тапсырылды. 1939 жылдың 7 қарашасында "Коссак" Scapa Flow-дан Leith Docks-қа бағытталғанда Firth of Forth-та SS Borthwick кемесімен соқтығысты. Бірнеше адам жарақат алды, кем дегенде бесеуі қаза тауып, солтүстік Эдинбургтегі Seafield зиратында жерленді.
Альтмарк оқиғасы
Козактардың алғашқы әрекеті 1940 жылғы 16 ақпанда Филип Вианның басшылығымен жүзеге асты. Бұл Норвегияның Йоссингфьорд фиордында болған Альтмарк оқиғасы еді, нәтижесінде адмирал Граф Спес кемесіндегі тұтқындар, неміс танкері Альтмаркта ұсталғандар босатылды, сондай-ақ неміс кемесінің сегіз экипаж мүшесі қаза тапты. Оқиға кезінде неміс танкері көпір деңгейінде шамамен 30 градус бұрышпен соқтығысып, эсминецті фиордтың қабырғасына қарай итерді. Кейіннен норвегиялық офицерлер мұздың көптігі ғана эсминецті жартасқа шағылысудан сақтағанын хабарлады. Эсминецтің қуатты қозғалтқыштары оның қысымнан құтылуына мүмкіндік берді. Козак 17 ақпанда 299 босатылған тұтқынмен Лейтке келді. Винті мен A тіректері фиордтың қалың мұзынан зақымдану мүмкін болғандықтан, оны жөндеуге жіберуге тура келді. Олар зақымдалу жолына түспеді, бірақ корпуска Альтмаркпен соқтығысқан жері жөндеуді қажет етті. Норвегия үкіметі кейіннен Козактардың Норвегияның бейтараптығын бұзғанына наразылық білдіріп, британдық әскери тұтқындарды қайтаруды талап етті; Германия үкіметі де оқиғаның халықаралық құқықтың бұзушылығы болғанына наразылық білдірді.
Нарвиктің екінші шайқасы
1940 жылы сәуірде Нарвиктің екінші шайқасына қатысты. 14.15-те Нарвик портына кірген ол, тұрақтап тұрған неміс жойғышы Z17-ні атқылады. Бортынан соққы алған кеме екі минуттың ішінде жеті рет зақымданып, ауыр қирап, рульдік басқару жүйесі бұзылды. Басқару мүмкіншілігінен айырылған "Козак" жағаға тіреліп қалды. Оның қарсыласы Дитер фон Родердің оқ-дәрісі бітіп қалғанда, кеме суға батырылды. Уақытша жөндеуден кейін, "Козак" түнде толқын көтерілген кезде қайтадан жүзіп, кор жағымен Скельфьордқа (Лофотен аралдары) қарай икемдеп барып жетті, онда кеменің жөндеу жұмыстары жүргізіліп, елге қайтуға дайындық жасалды. Ұзақ болмаған, бірақ қатал порттық шайқаста "Козак" 9 сарбазды жоғалтып, 21-і жараланды. Сол жылы ол Солтүстік Атлантикаға шығып кеткен неміс су үстіндегі шабуылдаушы кемені іздеуге жіберілген күштің құрамына кірді. Күш құрамына ұрыс крейсері, жеңіл крейсер және эсминецтер, , , және "Козак" кірді. Бірақ бұл хабар жалған болып шықты, сондықтан бір апта теңізде, тіпті Рождество күні де өткізіп, Жаңа жыл қарсаңында портқа оралды.
Бисмаркті қуып
1941 жылы мамыр айында ол неміс «Бисмарк» соғыс кемесін қуып түсіруге және жоюға қатысты. WS 8B конвойын Таяу Шығысқа сүйемелдеп бара жатқанда, «Козак» және тағы төрт эсминец 26 мамырда жекеленді және «Бисмарк» көрілген аймаққа бағыт алды. Олар сол күні кешке «Бисмарк» кемесін тапты және кеш бойы, сондай-ақ келесі күні таңертең бірнеше торпедалық шабуылдар жасады. Тимеуге болды, бірақ олар «Бисмарк» кемесінің артиллериялық экипажының ұйықтауына кедерес келтірді, бұл келесі күні таңертең соғыс кемелеріне «Бисмаркке» шабуыл жасауды жеңілдетті. Шабуыл барысында «Бисмарк» кемесінен атылған бір снаряд «Козак» кемесінің антеннасын қиып тастады.
Жоғалту
1941 жылы 23 қазанда "Коссак" Гибралтардан Ұлыбританияға конвойді сүйреп әкеліп жатқанда, Клаус Баргстен басқарған неміс суасты қайығы U 563 ұрған бір торпедаға іліккен. 25 қазанда Гибралтардан сүйрегіш көмегімен сүйретілді, бірақ ауа райы нашарлап, 26 қазанда сүйрегіштен айырылды. "Коссак" 1941 жылы 27 қазанда Гибралтардың батысында Атлантика мұхитында батып кетті. Оның 159 экипаж мүшесі қаза болды. Дегенмен, кемедегі мысық Оскар аман қалған деген әңгіме бар. Оскар сондай-ақ "Бисмарк" кемесінің батуынан да аман қалды және 1941 жылдың қараша айында торпедалық шабуылдан кейін "Арк Рояль" кемесі батқанда да аман қалды дегенді айтады, бірақ бұл, әдетте, теңізшілердің қиялынан туған әңгіме.