13 ғасырлық қытай әдебиеті: Сан Цзы Цзин

Кіріспе

13 ғасырдағы қытай әдебиетінің еңбегі

«Үш таңбалы классика», көбінесе Сан Цзи Цзин деп аталады, сондай-ақ Триметриялық классика деп аударылады, – қытай классикалық мәтіндерінің бірі. Ол 13 ғасырда жазылған болуы мүмкін және негізінен Сун әулеті тұсында Ван Инлинге (王應麟, 1223–1296) тиесілі. Ол сондай-ақ Оу Шизиге (1234–1324) жатқызылады. Бұл еңбек Конфуцийдің дәстүрлі алты классикасының бірі емес, керісінше, кішкентай балаларға оқытуға ыңғайлы Конфуцийшілдіктің бейнесі. 1800 жылдардың соңына дейін ол баланың үйдегі алғашқы ресми білімі ретінде танылды. Мәтін жаттап алуды жеңілдету үшін үш таңбадан тұратын жолдармен жазылған. Сол кездегі адамдардың көпшілігі сауатсыз болғандықтан, классиканы ауызша айту дәстүрі оның ғасырлар бойы танымал болуын және сақталуын қамтамасыз етті. Үш таңбалық тармақтарға орналастырылған қысқа және қарапайым мәтін арқылы балалар көптеген жалпы таңбаларды, грамматикалық құрылымдарды, қытай тарихының элементтерін және конфуцийшілдік моральдың негіздерін, әсіресе үлкендерге құрметпен қарауды және бес қарым-қатынасты (қытай қоғамында) үйренді. Мин және Цин әулеттері кезінде «Үш таңбалы классика» «Жүз отбасылық тегі» және «Мың таңбалы классика»мен бірге бастауыш білім берудің негізін құрады. Бұл топ атауларындағы бірінші таңбадан алынған San Bai Qian (Үш, Жүз, Мың) деп аталды. Олар элиталық ортадан шыққан, көбінесе ұлдарға арналған, сондай-ақ қарапайым ауыл тұрғындарына арналған, сауаттылықты үйретуге арналған дерлік универсалды мәтіндер еді. Олардың әрқайсысы көптеген нұсқаларда, арзан бағамен басылып, барлығына қолжетімді болды, өйткені олар ескірген жоқ. Оқушы оларды жаттап алғаннан кейін, шамамен 2000 таңбаны тани және айта алатын болды, бірақ олардың мағынасын міндетті түрде түсінбеді немесе жаза алмады (мәтіндер арасында кейбір қайталаулар болды). Қытай әліпбиді қолданбағандықтан, бұл таңбаларды тану бойынша «жедел курс» берудің тиімді, бірақ уақытты қажет ететін тәсілі болды, содан кейін мәтіндерді түсінуге және таңбаларды жазуға көшуге болады. Мемлекет социалистік емес идеологияларға қарсы болғандықтан, мәтін Мәдени революция кезінде қолданылмай қалды. Алайда, классикалық еңбек қытай тілін сөйлейтін әлемнің басқа бөліктерінде де тарала берді, оның ішінде «Мың таңбалы классика» сияқты басқа да классикалық еңбектермен бірге Қытай альманахина (通勝) кірді. Алғашқы төрт тармақ Конфуцийшілдіктің негізгі кредосын, яғни адам табиғатының жаратылысынан жақсы екенін, Конфуцийден кейін ең ықпалды дәстүрлі қытай философтарының бірі саналатын Менцийдің пікірінше, көрсетеді. Аударма Сун әулетінің түпнұсқа нұсқасына негізделген. Джайлз 19 ғасырдың соңында бұрынғы аударманы аяқтаған, бірақ оны және басқа да ерте аудармаларды дұрыс емес деп санады. Бұрынғы ағылшын тіліндегі аудармаларға Роберт Моррисонның 1812 жылғы, Соломон Цезарь Малан мен Хунг Хсю чюанның 1856 жылғы және Станислас Джулиеннің 1864 жылғы аудармалары жатады. Уолтер Генри Медхерст жазған «Христиандық үш таңбалы классика» (китайша: 新增三字經; пиньинь: Xīnzēng Sānzì Jīng) 1823 жылы миссионерлік білім беруге көмек ретінде алғаш рет жарияланды. Үш таңбалық рифмалық формат сақталды, бірақ мазмұны мүлдем өзгеше болды.

The Three Character Classic , commonly known as San Zi Jing, also translated as Trimetric Classic, is one of the Chinese classic texts. It was probably written in the 13th century and is mainly attributed to Wang Yinglin (王應麟, 1223–1296) during the Song dynasty. It is also attributed to Ou Shizi (1234–1324). The work is not one of the traditional six Confucian classics, but rather the embodiment of Confucianism suitable for teaching young children. Until the latter part of the 1800s, it served as a child's first formal education at home. The text is written in triplets of characters for easy memorization. With illiteracy common for most people at the time, the oral tradition of reciting the classic ensured its popularity and survival through the centuries. With the short and simple text arranged in three character verses, children learned many common characters, grammar structures, elements of Chinese history and the basis of Confucian morality, especially filial piety and respect for elders (the Five Relationships in Chinese society). During the Ming and Qing dynasties, the Three Character Classic formed the basis of elementary education, along with Hundred Family Surnames and Thousand Character Classic. The group came to be known as San Bai Qian (Three, Hundred, Thousand), from the first character in their titles. They were the almost universal introductory literacy texts for students, almost exclusively boys, from elite backgrounds and even for a number of ordinary villagers. Each was available in many versions, printed cheaply, and available to all since they did not become superseded. When a student had memorized all three, they could recognize and pronounce, though not necessarily write or understand the meaning of, roughly 2,000 characters (there was some duplication among the texts). Since Chinese did not use an alphabet, this was an effective, though time consuming, way of giving a "crash course" in character recognition before going on to understanding texts and writing characters. The text fell into disuse during the Cultural Revolution given the state's opposition to non socialist ideologies. The classic, however, continued to circulate in other parts of the Chinese speaking world with its inclusion in the Chinese Almanac (通勝) along with several other classics such as the Thousand Character Classic. The first four verses state the core credo of Confucianism, that is, that human nature is inherently good, as developed by Mencius, considered one of the most influential traditional Chinese philosophers after Confucius. The translation was based on the original Song dynasty version. Giles had completed an earlier translation in the late 19th century but he rejected that and other early translations as inaccurate. Earlier translations into English include those by Robert Morrison, 1812; Solomon Caesar Malan and Hung Hsiu chʻüan, 1856, and Stanislas Julien, 1864. A Christian Three Character Classic (Chinese: 新增三字經; Pinyin: Xīnzēng Sānzì Jīng) by Walter Henry Medhurst was first published in 1823 as an aid to missionary education. The three character rhyming format was retained but the content was completely different.

Қытай мәтіндеріндегі айырмашылықтар

Келесі строфалар Гильз аудармасында кездеспейді және бастапқыда қарапайым қытай тілінде жазылған. Олар Сонг әулетінен кейін, Қытай Республикасы құрылғанға дейін және оның ішінде болған әулеттерді тізімдейді. Бұл строфалар, мүмкін, 13-шы ғасырдың соңы мен 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін біртіндеп қосылған. Қарапайым қытайша Дәстүрлі қытайша Пиньин аудармасы辽与金皆称帝遼與金皆稱帝liáoyǔjīn jiēchēngdì Лиао және Цзинь (династиялары) екеуі де императорлық мәртебе алған. 太祖兴国大明号洪武都金陵太祖興國大明號洪武都金陵tàizǔxīng guódàmíng hàohóngwǔ dūjīnlíng Тайцзу билікке келді, мемлекеті Ұлы Мин. Оның тақ аты Хунву, астанасы Цзиньлин. 迨成祖迁燕京十六世至崇祯迨成祖遷燕京十六世至崇禎dàichéngzǔ qiānyànjīng shíliùshì zhìchóngzhēn Чэнцзу билік ете бастағанда, ол (астанасын) Яньцзинге көшірді. (Оның әулеті) он алты ұрпаққа созылды, Чунчжэнь императорына дейін. 阉乱後寇内讧闯逆变神器终閹亂後寇內訌闖逆變神器終yānluànhòu kòunèihòng chuǎngnìbiàn shénqìzhōng Евнухтар сарайда дүрбелең тудырды, көтерілісшілер ішкі кикіреуге себеп болды. Дашинг патшасы бүлік көтерді, құдайлық құрал аяқталды. 清顺治据神京至十传宣统逊清順治據神京至十傳宣統遜qīngshùnzhì jùshénjīng zhìshíchuán xuāntǒngxùn Циннің Шуньчжи императоры императорлық астананы басып алды. Он ұрпақтан кейін Сюаньтун императоры тақтан бас тарды. 举总统共和成复汉土民国兴舉總統共和成復漢土民国興jǔzǒngtǒng gònghéchéng fùhàntǔ mínguóxìng Президент сайланды, Республика құрылды. Қытай жері қайта жаңғыртылды, Қытай Республикасы гүлденді. 廿二史全在兹载治乱知兴衰¹廿二史全在茲載治亂知興衰¹niànèrshǐ quánzàizī zàizhìluàn zhīxīngshuāi Жиырма екі тарих, бәрі осы жерде. Олар жақсы және жаман үкіметтердің мысалдарын қамтиды, содан гөрі өркендеу мен құлдырау принциптерін білуге болады. ¹ Бұл жол "Сон" нұсқасындағы "Он жеті тарих" деген түпнұсқаны алмастырады.

The following stanzas do not appear in the Giles translation and originally appeared in Simplified Chinese. They list the dynasties that followed the Song dynasty up to and including the founding of Republican China. These stanzas were probably added cumulatively sometime between late 13th century and after the founding of the People's Republic of China in 1949. Simplified ChineseTraditional ChinesePinyin Translation辽与金　皆称帝遼與金　皆稱帝liáoyǔjīn jiēchēngdì The Liao and Jin (dynasties),both claimed to be emperors.太祖兴　国大明　号洪武　都金陵太祖興　國大明　號洪武　都金陵tàizǔxīng guódàmíng hàohóngwǔ dūjīnlíng Taizu rises,his country is the Great Ming. His regnal name is Hongwu,his capital at Jinling. 迨成祖　迁燕京　十六世　至崇祯迨成祖　遷燕京　十六世　至崇禎dàichéngzǔ qiānyànjīng shíliùshì zhìchóngzhēn By the time Chengzu started ruling,he moved (his capital) to Yanjing. (His dynasty) lasted for sixteen successions,until the Chongzhen Emperor.阉乱後　寇内讧　闯逆变　神器终閹亂後　寇內訌　闖逆變　神器終yānluànhòu kòunèihòng chuǎngnìbiàn shénqìzhōng Eunuchs stir up trouble in the palace,rebels cause internal conflict. The Dashing King starts a rebellion,the Divine Utensil comes to an end.清顺治　据神京　至十传　宣统逊清順治　據神京　至十傳　宣統遜qīngshùnzhì jùshénjīng zhìshíchuán xuāntǒngxùn The Shunzhi Emperor of Qing,seized the Imperial Capital. After ten generations,the Xuantong Emperor abdicated.举总统　共和成　复汉土　民国兴舉總統　共和成　復漢土　民國興jǔzǒngtǒng gònghéchéng fùhàntǔ mínguóxìng A President is elected,the Republic is formed. Chinese soil was recovered,the Republic of China flourishes.廿二史　全在兹　载治乱　知兴衰¹廿二史　全在茲　載治亂　知興衰¹niànèrshǐ quánzàizī zàizhìluàn zhīxīngshuāi The Twenty two Dynastic Histories,are all embraced in the above. They contain examples of good and bad government,whence may be learnt the principles of prosperity and decay. ¹ this line replaces the original one in the Song version where it says "The Seventeen Dynastic Histories 十七史 ".

Қабылдау

Алғашқы екі тармақ 2021 жылғы «Оскар» марапаттау салтанатында үздік режиссер атанған Хлоя Чжао оқыды.