Кіріспе

Табиғи өсімдік полисахаридтері

Инулиндер – көптеген өсімдік түрлерінің өндіретін табиғи полисахаридтер тобы. Инулиндер фруктан деп аталатын диеталық талшықтар класына жатады. Кейбір өсімдіктер инулинді энергияны сақтау үшін пайдаланады, ол көбінесе тамырларда немесе тамырсабақтарда кездеседі. Инулинді синтездеп, сақтайтын көптеген өсімдіктер крахмал сияқты басқа көмірсуларды сақтамайды. 2018 жылы АҚШ-тағы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы инулинді өндірілген тағамдық өнімдердің тағамдық құндылығын арттыру үшін қолданылатын диеталық талшық компоненті ретінде бекітті. Бүйрек функциясын өлшеу үшін инулинді пайдалану – гломерулалық сүзілу жылдамдығын бағалаудың басқа әдістерімен салыстырғандағы "алтын стандарт".

Шығуы мен тарихы

Инулин – 36 000-нан астам өсімдік түрінде кездесетін табиғи қор шаруашылығы көмірсуы, оның ішінде агава, бидай, пияз, банан, сарымсақ, құлпынай, ежелгі артишок және цикорий кіреді. Бұл өсімдіктер үшін инулин энергия қоры ретінде және суыққа төзімділікті реттеу үшін пайдаланылады. Ол суда ерітілетін болғандықтан, осмостық белсенділік көрсетеді. Кейбір өсімдіктер инулин молекулаларының гидролиз арқылы полимерлену дәрежесін өзгерту арқылы жасушаларының осмостық потенциалын өзгерте алады. Көмірсудың жалпы мөлшерін өзгертусіз осмостық потенциалды өзгерту арқылы, өсімдіктер қысқы кезеңде суық пен құрғақшылыққа төтеп бере алады. Инулин 1804 жылы неміс ғалымы Валентин Розе ашқан. Ол Inula helenium тамырынан қайнаған сумен сығып алу арқылы "ерекше затты" тапқан. 1920 жылдары Дж. Ирвин инулиннің молекулалық құрылымын зерттеу үшін метилдендіру сияқты химиялық әдістерді қолданды және осы жаңа ангидрофруктозаны бөліп алу әдісін жасады. 1930 жылдары бүйрек түтікшелерін зерттеу кезінде зерттеушілер түтікшелерге енгізілгеннен кейін қайта сіңірілмейтін немесе шығарылмайтын биомаркер ретінде қызмет ететін затты іздеді. А. Н. Ричардс инулинді жоғары молекулалық салмағы және ферменттерге төзімділігі үшін ұсынды.

Химиялық құрылысы мен қасиеттері

Инулин – фруктоза полимерлерінің әртүрлі жиынтығы. Ол β-(2,1) байланыстары арқылы байланысқан тізбекті аяқтайтын глюкозил бөліктерінен және қайталамалы фруктозил бөліктерінен тұрады. Стандартты инулиннің полимерлену дәрежесі (ПД) 2-ден 60-қа дейін. Өндіріс процесінде ПД 10-нан төмен бөліктерді алып тастағаннан кейін қалған өнім – жоғары тиімді инулин. Ол көбік пен эмульсиялардың тұрақтылығын жақсарта алады. Инулин оқшауланып, тазартылып, шашыратып кептіріледі. Инулин сахарозадан да синтезделуі мүмкін, соның ішінде ұзын тізбекті инулин GRAS ретінде қарастырылады. 21-шы ғасырдың басында инулиннің өңделген тағамдарда қолданылуы, өндіріске бейімделу қабілетімен байланысты болды. Ол АҚШ Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған, өндірілген тағамдардың диеталық талшық құндылығын арттыруға арналған ингредиент ретінде қолданылады. Ыңғайлы ингредиент болудан басқа, инулин кальций мен магнийдің сіңуін арттыру арқылы, сондай-ақ ішек бактерияларының өсуін ынталандыру арқылы қоректік артықшылықтарды ұсынады. Жастар мен еркектерде де кездеседі. Қоректік құндылығы жағынан ол ерігіш талшықтың бір түрі болып саналады және кейде пребиотиктерге жатқызылады. Ағзаның фруктандарды өңдеу қабілеті шектеулі болғандықтан, инулин қандағы қант деңгейіне минималды әсер етеді және метаболикалық синдром сияқты қант деңгейімен байланысты ауруларды басқаруда қолданылуы мүмкін.

Өнеркәсіптік пайдалану

Гидролизделмеген инулин бір уақытта сахароздандыру және ферментация процесінде тікелей этанолға айналдырылуы мүмкін, бұл инулинге бай егістерді отын үшін этанолға айналдыруға әлеуетті мүмкіндік береді.

Биохимия

Инулиндер – негізінен фруктоза бірліктерінен (фруктан) тұратын полимерлер, және әдетте терминальды глюкозаға ие. Инулиндердегі фруктоза бірліктері β(2→1) гликозидтік байланыс арқылы қосылған. Молекула көбінесе дерлік түзу сызықты болып келеді, бұтақтануы тек бірнеше пайызды құрайды. Жалпы, өсімдік инулиндері 2-ден 70 фруктоза бірлігін қамтиды, бірақ 10 бірліктен аз молекулалар фруктоолигосахаридтер деп аталады, ең қарапайымы – 1 кестоза, оның құрамында екі фруктоза бірлігі және бір глюкоза бірлігі бар. Бактериялық инулин күштірек бұтақтануға ие (15%-дан жоғары бұтақтану) және ондаған немесе жүздеген кіші бірліктерден тұрады. Инулин немесе синистрин арқылы ГФР-ді өлшеу әлі де алтын стандарт саналады. Дегенмен, қазір ол GFR-ге жақын мәнді беретін басқа, қарапайым өлшемдермен ауыстырылды. Бұл өлшемдер EDTA, иогексол, цистатин С, 125I йоталаматы (натрий радиоиоталаматы), хром радиоизотопы 51Cr (EDTA-мен келатталған) және креатинин сияқты субстраттардың клиренсін қамтиды, олардың тиімділігі созылмалы бүйрек ауруымен ауыратын көптеген науқастардың арасында расталды. Инулин және креатинин есептеулері зәрдегі және қан сарысуындағы концентрацияларды қамтиды. Алайда, креатининнен айырмашылығы, инулин организмде табиғи түрде кездеспейді. Бұл инулиннің артықшылығы (инфузияланған мөлшері белгілі болады) және кемшілігі (инфузия қажеттігі).

Метаболизм in vivo

Инулинді адам ағзасындағы крахмалды қорытуға бейімделген птиалин және амилаза ферменттері сіңіре алмайды. Нәтижесінде, ол ас қорыту жүйесінің көп бөлігі арқылы өзгермей өтеді. Тек тоқ ішекте бактериялар ғана инулинді метаболизмдейді, соның салдарынан көмірқышқыл газы, сутегі және/немесе метанның көп мөлшері бөлінеді. Инулин қамтыған тағамдар, әсіресе инулинге дағдыланбаған адамдар үшін, ішекте газ жиналуына себеп болуы мүмкін, сондықтан бастапқыда оларды азырақ мөлшерде тұтыну керек. Инулин – суда еритін талшық, диеталық талшықтардың үш түрінің бірі: суда еритін, суда ермейтін және төзімді крахмал. Суда еритін талшықтар суда еріп, желатин тәрізді затты құрайды. Кейбір суда еритін талшықтар қандағы холестерин мен глюкоза деңгейін төмендетуге көмектеседі. Қалыпты ас қорыту процесінде инулин моносахаридтерге ыдырамайды, сондықтан қандағы қант деңгейін көтермейді, демек, қант диабетін басқаруға көмектесуі мүмкін. Инулин ішектегі бактериялардың өсуін де ынталандырады. Цикорий, сарымсақ және пияз сияқты инулин немесе фруктоолигосахаридтерге жоғары мөлшерде толы тағамдар ғасырлар бойы «денсаулықты нығайтушы» деп есептелген. 2013 жылға дейін ешбір реттеуші орган пребиотиктер класын таңбалауда денсаулыққа қатысты мәлімдемелер жасауға рұқсат бермеген. Инулиннің денсаулыққа тигізетін әсері шағын клиникалық сынақтарда зерттелді, олардың нәтижесінде ол ішек-қарын жолының қолайсыз әсерлерін, мысалы, ісіну мен газ жиналуын тудыратыны, триглицеридтер деңгейіне немесе майлы бауырдың дамуына әсер етпейтіні, саяхатшылардың диареясын алдын алуға және жасөспірімдерде кальцийдің сіңуіне көмектесетіні анықталды.