Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим императорлық узурпаторы (өмір сүрген шамамен 240 – 270 жж.)
Alleged Roman imperial usurper (fl. c. 240 270)
Спонсиан, кейде ағылшын тілінде Спонсиан деп те аталады, үшінші ғасырда Римнің узурпаторы болған болуы мүмкін. Оның бар екендігі оның аты жазылған монеталар сериясынан көрінеді, бұл монеталар XVIII ғасырда табылған қазынаның бір бөлігі саналады. Ежелгі дереккөздерде Спонсиан есімді ешқандай тұлға туралы еске алынбаған, сондықтан монеталардың заманауи саяқылардың қолынан шыққандығына кеңінен сенеді. Дегенмен, 2022 жылдың қараша айында жарияланған монеталардағы тозу іздерін зерттеу нәтижесінде монеталардың түпнұсқа екендігі және Спонсианның тарихи тұлға ретінде болғандығына қол жеткізілді. Аталған зерттеудің әдістемесі мен қорытындылары бірқатар ғалымдар тарапынан сынға алынды. Егер тарихи Спонсиан болған болса, ол үшінші ғасыр дағдарысы кезінде, көбінесе Дакия провинциясында әрекет еткен болуы мүмкін. Ол Дакия Галлиеннің билігі тұсында империяның қалған бөлігінен оқшауланғаннан кейін 260 жылдары өзін император деп жариялаған болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – ол одан бұрын, араб Филипптің немесе оның ұлы Филипп II билігінде болған болуы мүмкін.
Sponsianus, also known in English as Sponsian, may have been a Roman usurper during the third century. His existence is implied by a series of coins bearing his name, ostensibly part of a hoard excavated in the eighteenth century. No corresponding figure named Sponsianus is mentioned in any ancient sources, and the coins are widely believed to be the work of modern forgers. However, a study of wear marks on the coins published in November 2022 concluded that the coins were authentic, supporting Sponsian's existence as a historical figure. The study's methodology and conclusions have been criticized by a number of scholars. If there had been a historical Sponsianus, he might have been active during the Crisis of the Third Century, most likely in the province of Dacia. He could have proclaimed himself emperor in the 260s, after Dacia was cut off from the rest of the Empire during the reign of Gallienus. Another possibility is that he was active earlier, during the reign of Philip the Arab or his son, Philip II.
Талқылау
Спонсианның бар екендігіне жалғыз дәлел – оның есімі бірнеше қос аурей мен күміс монеталарда кездеседі, олар 1713 жылы Трансильванияда монеталар қоймасында табылған және кейіннен бірнеше коллекцияға таратылған. (Пирсон және басқалар, 2022) қоймадан табылған монеталардың шығу тегін каталогтады: Спонсианды бейнелейтін жеті монета болған сияқты, бірақ қазір тек төртеуі сақталған; зерттеуге сол қоймадан табылған басқа монеталармен бірге Спонсианды бейнелейтін жалғыз монета кірді. Олардың бірі Глазго университетінің Хантер мұражайында сақталған, онда бастапқы қоймадан тағы үш монета сақталған. Тағы бірін Трансильванияның Габсбург әкімі барон Самуэль фон Брукентал мұра еткен. Аурейлерге қатысты екі мәселе бар: біріншіден, монетаның беткі жағы «барбариялық және таңғажайып» деп сипатталған, бұл Рим императорлық монетасының британдық каталогы – Рим императорлық валютасы, ал монетаның артқы жағы 135 ж.б.д. соғылған республикалық динарийдің көшірмесі. Монеталар сондай-ақ ерекше ауыр, Спонсианның аты мен бейнесі бар монеталардың орташа салмағы 10,02 грамм; салыстыру үшін, сол қоймадан табылған Филипптің монеталарының орташа салмағы 4,30 грамм. Олар құйылған сияқты, әдеттегі штамптау процесін қолдану арқылы емес, ал жазулар сол кездегі конвенцияларды ұстанбайды. Алайда, нумизматик Уэйн Сейлстің айтуынша, сол кездегі узурпаторлар мен императорлар көбінесе уақытша болғандықтан, басқа монеталардың жоқтығы және қазіргі кездегі монеталардың ерекше қасиеттері Спонсианның шынымен өмір сүрмегенінің дәлелі ретінде қарастырылмауы керек. 2022 жылы жүргізілген зерттеулерден кейін ғалымдар тобы электронды микроскоппен көрінетін, Спонсианның аты мен суреті бар бір монетадағы сызаттар оның ежелгі дәуірде айналымда болғандығын дәлелдеді. Жоғарыда келтірілген талдаудың негізінде Трансильванияның Сибиу қаласындағы Брукентал мұражайында сақталған Спонсианның есімімен тағы бір монета да түпнұсқа деп қайта жіктелді. Британ мұражайындағы римдік монеталар коллекциясының кураторы Ричард Абди зерттеуді айыптап, «олар толығымен қиялға берілді» деді. Журнал Antigone-да Альфред Диалл монеталардың жалған екенін де айтады: ол Спонсиан монеталарының ерекше салмағын, нашар жазуды және әдеттегі атау орнына генетивті қолдануын, оларды өндіру үшін қолданылатын өте ретсіз құю процесін, республикалық артқы жақтың көшірмесін және сол қоймадан табылған басқа монеталардың ерекшелігін келтіреді. Диалл сонымен қатар он сегізінші ғасырдағы жалған жасаушылар өз монеталарына тозу белгілерін қосуға жеткілікті дамығандығын атап өтті, олар оларды басқа монеталармен бірге қаптарға салып, қалыпты пайдалануды имитациялады. Бұл күмәнді Александр Бурше мен Кирилло Мызгин де қосты, олар монеталардың өте ерте табылғанын және алтынның төмен құрамын олардың түпнұсқалығына қарсы дәлел ретінде қарастыруға болатынын айтты. Американдық нумизматикалық қоғамның мүшесі Элис Шарплес Пирсон зерттеуіне қатысты сынды былай деп қорытындылады: «Кейіп кетудің және беткі жамылғылардың дәлелдері қазіргі заманда болмағандығын нақты дәлелдеу мүмкін емес. Егер одан әрі зерттеулер нақты жауаптар бермесе, бұл монеталар қазіргі заманғы жалған деп қарастырылуы керек сияқты». Петак аңызда оның аты мен тегі, не кімнің ұлы немесе немересі екені көрсетілмейтінін атап өтеді. NoteTag: Ұл: filius, f, fil; Немере: nepos, n, nep. Румындық тағы бір ғалым Флориан Матей Попеску Спонсианның немесе оның есімінің жазбада кездеспеуін атап өтті, бірақ Спонсиан есімі римдік әлемде жазбаларда кездеседі, бірақ олар өте сирек. Попеску монеталар түпнұсқа болса, бұл оның ойынша екіұшты, олар Дакияда арзан қоладан жасалатын ақшаны жасаған араб Филипптің тұсында соғылған болуы мүмкін деп санайды. Пирсон тек бір жағдайды атап өтеді, ол бірінші ғасырдың басында қайтыс болған Никодим Спонсиан есімді белгісіз адамның есімімен жазылған жерлеу жазуы. Бұл жазу 1726 жылға дейін, Спонсиан монеталарының табылғанынан кейін бірнеше жыл өткен соң жарияланбаған, ал Пирсон мұны олардың түпнұсқалығын көрсететін аргумент ретінде қарастырады: жалған жасаушы бұл есімді білмейтін. Corpus Inscriptionum Latinarum-да, белгілі латын жазбаларының каталогында тағы екі мысал бар, олардың барлығы бірдей кезеңнен бастап, ал тағы екі жазу Sposianus деген қысқартылған түрін береді; бес жазбаның барлығы Римнен. Соңғысы Ян Грутер монеталардың алғашқы пайда болуынан бұрын жариялаған, және басқа мысалдар да бар, сондықтан жалған жасаушы мұндай есімнің бар екенін білген немесе болжаған болуы мүмкін.
The sole evidence for the existence of Sponsianus is his name on a few double aurei and a silver coin reportedly uncovered in a coin hoard in Transylvania in 1713, and subsequently dispersed among several collections. (Pearson et al. 2022) catalogues the provenance of the coins found in the hoard: there appear to have been seven coins depicting Sponsianus, but only four are now extant; the study included only a single coin depicting Sponsianus alongside others found in the same hoard. One was kept in the Hunterian Museum at Glasgow University, which also held three other coins from the original hoard. Another entered the bequest of Baron Samuel von Brukenthal, a Habsburg governor of Transylvania. The problems with the aurei are twofold: firstly, the obverse of the coin is "barbaric and strange" as described by Roman Imperial Coinage, a British catalogue of Roman Imperial currency, while the reverse of the coin is a copy of a Republican denarius struck in 135 BC. The coins are also unusually heavy,The coins bearing Sponsianus' name and image weigh 10.02 grams on average; for comparison those of Philip found in the same hoard average 4.30 grams. and appear to have been cast, rather than produced using the more usual stamping process, while the inscriptions do not follow the conventions of the time. However, according to numismatist Wayne Sayles, as the usurpers and emperors of the time were often ephemeral, the lack of further coins and the unusual qualities of those that are extant should not be seen as evidence that Sponsianus did not actually exist. After further study in 2022, a group of scientists argued that scratch marks on one coin bearing Sponsianus' name and image, visible under an electron microscope, proved that it circulated in antiquity. On the basis of the above analysis, another coin bearing Sponsianus' name, in the Brukenthal Museum in Sibiu in Transylvania, has also been reclassified as genuine. Richard Abdy, the curator of the collection of Roman coins at the British Museum, condemned the study, stating "they've gone full fantasy." In the Journal Antigone, Alfred Deahl also argues that the coins are forgeries: he cites the unusual weight of the Sponsianus coins, the poor lettering and use of the genitive instead of the usual nominative case, the highly irregular casting process used to produce them, the imitation of a republican reverse, and the oddness of the other coins purportedly found in the same hoard. Deahl also notes that eighteenth century forgers were sophisticated enough to add wear marks to their coins, which they created by placing them in bags with other coins, and handling them to simulate normal usage. These doubts are echoed by Aleksander Bursche and Kyrylo Myzgin, who add that the very early finding and low gold content may count against the coins' authenticity. Alice Sharpless from the American Numismatic Society summarized criticism of the Pearson study by writing "the evidence of wear and of surface deposits cannot be shown conclusively not to have occurred in the modern period Unless further study can provide more certain answers, it seems that these coins should continue to be regarded as modern forgeries." Petac notes that the legend irregularly excludes his praenomen and cognomen, or whose son or grandson he is. NoteTag|Son: filius, f, fil; grandson: nepos, n, nep. Another Romanian academic, Florian Matei Popescu, highlighted the lack of written attestations of Sponsianus or his name—though the name Sponsianus is attested in the Roman world in inscriptions, these are very rare. Popescu argues that if the coins are real, which he deems unlikely, they date to the reign of Philip the Arab, who opened a mint in Dacia making low value bronzes to pay the army. Pearson notes only one instance, from a funerary inscription naming an obscure person called Nicodemus Sponsianus, dating from the early first century. This inscription was not published until 1726, several years after the supposed discovery of Sponsian's coins, and Pearson regards this as an argument for their authenticity: a forger would not have known of the name. Two other instances appear in the Corpus Inscriptionum Latinarum, a catalogue of known Latin inscriptions, all dating from the same period, while a further two inscriptions give the abbreviated form Sposianus; all five inscriptions are from Rome. One of the latter was published by Jan Gruter well before the first known appearance of the coins, and other examples are known besides these, so a forger might still have been aware of or guessed at the existence of such a name.
Теориялар
Ғалымдар Спонсианның қай уақытта және қай жерде әрекет еткенін анықтау үшін бірнеше мүмкіндіктерді ұсынды. Бір түсіндірме, оның алтын монеталарымен бірге табылған басқа монеталарға сүйене отырып, Спонсианның әрекетін 240-шы жылдарға, Гордиан III (238–244) немесе Араб Филипптің (244–249) билігі кезіне жатқызады. Оның алтын монеталары табылған жерлеріне сүйене отырып, кейбір ғалымдар ол Паннонияда көтеріліс ұйымдастырған болуы мүмкін деп болжайды. Илька Сиванн бұл көтерілісті Филипптің билігінің басында болған деп санайды және Спонсианды кейінірек Византия тарихында еске алынған, шамалы белгілі Северус Хостилианмен байланыстырады (бірақ ол дәлелдердің ықтимал екенін атап өтеді). Тағы бір түсіндірме бойынша, ол 260 жылы Дакия империяның қалған бөлігінен оқшауланған кезде өзін император деп жариялаған әскери қолбасшы болған. Сол кезде жалғасып жатқан пандемия мен азаматтық соғыс, сондай-ақ империяның фрагментациясы кезінде Спонсиан тәртіп орнатылғанша Дакияның әскери және азаматтық халқын қорғау үшін жоғарғы басқаруды қолға алған болуы мүмкін. Римдіктер 271–275 жылдары аралығында Дакияны эвакуациялады. Ол ондаған мың сарбаздан тұратын екі легион мен оларға қосымша көмекші күштерге қол жеткізе алатын. Спонсианның билігін растайтын басқа ешқандай дәлел табылмады, және егер ол шын мәнінде болған болса, бұл Спонсианның өзінің аумағын кеңейтуге мүдделі болмағанын немесе осы салада сәттілікке жетпегенін көрсетеді.
Scholars have proposed several possibilities for when and where Sponsianus would have been active. One explanation, based upon the other coins found with the aurei, would date Sponsian's activity to the 240s, during the rule of Gordian III (AD 238–244) or Philip the Arab (AD 244–249). Based upon the location of his aurei, some scholars posit that he may have staged a revolt in Pannonia. Ilkka Syvänne places the revolt early in Philip's reign, and identifies Sponsianus with the obscure Severus Hostilianus mentioned in later Byzantine histories (though he notes the evidence is circumstantial). Another explanation is that he was a military commander who crowned himself as emperor when Dacia was cut off from the rest of the empire around 260. With an ongoing pandemic and civil war, and the empire being fragmented at the time, Sponsianus may have assumed supreme command to protect the military and civilian population of Dacia until order was restored. The Romans eventually evacuated Dacia between 271 and 275. He would have had access to a military force consisting of two legions there and their associated auxiliary personnel, totalling tens of thousands of soldiers. No other evidence has been found of Sponsianus' rule, and if he did exist, this would seem to indicate that Sponsianus was either uninterested or unsuccessful in expanding his territory.