Кіріспе

Нацистік концлагерьдегі әйел күзетшілердің рөлі. Aufseherin (көпше түрі: Aufseherinnen) – нацистік концлагерьдегі әйел күзетшінің лауазымдық атауы. Концлагерьде қызмет еткен 50 мың күзетшінің арасында оқу деректері бойынша шамамен 3500-ы әйелдер болған. 1942 жылы алғашқы әйел күзетшілер Равенсбрюктен Аушвиц пен Майданекке келді. Келесі жылы нацистер ерлердің жетіспеуіне байланысты әйелдерді міндетті түрде қызметке шақыра бастады. Осы лагерьлер контекстінде, Aufseherin неміс лауазымдық атауы "(әйел) қадағалаушы" немесе "күзетші" деп аударылады. Кейін әйел күзетшілер Болцаноға (1944–1945), Кайзервальд Ригаға (1943–1944), Маутхаузенге (1945 жылғы наурыз – мамыр), Штутхофқа (1942–1945), Вайвараға (1943–1944), Вутқа (1943–1944) және басқа да нацистік концлагерьлерге, қосалқы лагерьлерге, еңбек лагерьлеріне, ұстау лагерьлеріне және басқа да посттарға таратылды.

Жұмысқа қабылдау

Әйел күзетшілер көбінесе төменгі және орта таптан шыққан. Олардың жұмыс тәжірибесі болмаған, кәсіби білімі әртүрлі болған: бір деректе бұрынғы түрме бастықтары, шаштараздар, трамвай жүргізушілері немесе зейнеткерлікке шыққан мұғалімдер туралы айтылады. Еріктілерді Германия газеттеріндегі жарнамалар арқылы шақырып, әйелдерді Рейхке деген сүйіспеншіліктерін көрсетуге және SS Gefolge ("SS Retinue", Schutzstaffel (SS) әйелдерге арналған қолдау және қызмет көрсету ұйымы) қосылуға шақырды. Сонымен қатар, кейбір әйелдер СС ішіндегі мәліметтерге сүйене отырып, міндетті түрде жұмысқа алынды. Германия қыздары лигасына қатысу көптеген әйелдер үшін идеологиялық тәрбие құралы болды. Соғыстан кейінгі сот отырысының бірінде, бас күзетші обэрауфсехерин Херта Хаасе Брейтман Шмидт өзінің күзетші әйелдерінің толыққанды SS мүшелері емес екенін мәлімдеді. Осының салдарынан, кейбір сотта лагерьлерде жұмыс істеген SS Helferinnen-нің SS-тің ресми мүшелері екендігі туралы дау туды, бұл сот шешімдерінің әртүрлі болуына әкелді. Олардың көпшілігі Waffen-SS және SS Helferinnen Corps-қа жатты. Оқу деректеріне сәйкес, 3500-ге дейін әйел лагерь күзетшілері ретінде жұмыс істеген, бірақ кейбір дереккөздер бұл санды 50-ден 190-ға дейін бағалайды.

Күнделікті өмір

Көптеген лагерьлерде СС мүшелері мен әйел күзетшілердің арасында қарым-қатынастар болған деп айтылады, ал Генрих Гиммлер СС мүшелеріне әйел күзетшілерді тең және жолдастар ретінде қарастыруды бұйырған. Германияның Хоф қаласына жақын орналасқан салыстырмалы түрде кішкентай Хельмбрехтс қосалқы лагерінде лагерь командирі Вильгельм Дёрр бас бақылаушы әйел Герта Хаасе Брейтман Шмидтпен ашық жыныстық қатынасқа түскен. Әйел күзетшілер арасында сыбайлас жемқорлық та болған. "Бухенвальдтың қарапайым қызы" деген атпен танылған Ильза Кох лагерь командирі Карл Кохқа үйленген. Екеуі де миллиондаған рейхсмарканы жымқырған деген қауесет тарады, сол үшін Карл Кохты нацистер айыптап, Бухенвальдты АҚШ әскері азат еткенге дейін бірнеше апта бұрын өлім жазасына кесті; алайда Ильзе айыптан босатылды. Соғыс қылмыстары үшін 1951 жылы өмір бойына түрмеге кесілді. Қатыгез әйел бақылаушының стереотипіне бір ерекшелік 1944 жылы Равенсбрюк және оның Дрезден Универсальдегі қосалқы лагерінде күзетші болып қызмет еткен Клара Куниг болды. Лагерьдің бас күзетшісі оның тұтқындарға тым әдепті және мейірімді болғанын айтты, нәтижесінде ол 1945 жылдың қаңтарында лагерь қызметінен босатылды. Оның тағдыры 1945 жылдың 13 ақпанынан бері белгісіз, Дрезденді одақтастардың бомбалау күнінен бастап.

Лагерьдер, атаулар және дәрежелер

Соғыс аяқталар алдында әйелдер Германияның Еңбек биржасындағы зауыттардан күштеп шығарылып, оқу орталықтарына жіберілді. Әйелдер сонымен қатар Нойенгамме лагерьлерінде; Аушвиц I, II және III; Флоссенбург (сондай-ақ Дрезден Гоехеле, Холлейшен және Зводау); Гросс Розен (оның спутниктері Лангенбиэлау, Обер Хохенэльбе және Паршниц); Штутхоф, сондай-ақ Маутхаузендегі бірнеше лагерьлерде шағын көлемде оқытылды. Олардың көп бөлігі лагерьдің маңындағы аймақтардан келген. 1944 жылы алғашқы әйел бақылаушылар Нойенгамме, Дахау, Маутхаузенге жататын спутниктік лагерьлерде, өте аз санда Natzweiler Struthof-та орналасты, ал 1945 жылдың наурызына дейін Mittelbau Dora кешенінде ешкім болмады. Жиырма сегіз Aufseherinnen Вутте қызмет етті, кейбіреулері Бухенвальдта, 60 Берген-Белсенде, біреуі Дахауда жезөкшехананы бақылады, 30-дан астам Маутхаузенде (1945 жылдың қаңтары мен мамыр аралығы), 30 Майданекте, шамамен 200 Аушвицте және оның қосалқы лагерьлерінде, 140 Саксенхаузенде және оның қосалқы лагерьлерінде, 158 Нойенгаммеде, 47 Штутхофта оқытылды, 958 Равенсбрюкте, 561 Фленсенбург кешенінде және 800-ден астам Гросс Розенде қызмет етті. Көптеген әйелдер Германия, Польша, Франция, Австрия және Чехословакиядағы қосалқы лагерьлерде жұмыс істеді. Аллендорфтағы бас бақылаушы SS Oberaufseherin / Erstaufseherin Kaethe Hoern (қыркүйек 1944 – наурыз 1945), ал оның көмекшісі SS Stellvertretende Oberaufseherin Hildegard K. болды. Аушвицте Oberaufseherin Йоханна Лангефельд (1942 жылдың наурызы – 1942 жылдың қазаны), Lagerführerin Мария Мандл (1942 – 1943), Stellvertretende Lagerführerin Марго Дрешель (1943 жылдың соңы – 1944 жылдың қарашасы), Arbeitsdienstführerin Элизабет Хассе, Oberaufseherin Элизабет Волкенрат (1944 жылдың қарашасы – 1945 жылдың қаңтары) және Rapportführerin Ирма Грезе (1944 жылы Мандл, Дрешель және Хассе басшылығымен Венгрия еврей әйелдерінің бөлімшесінде) Мандл өзі Аушвицтегі барлық әйелдерге басшылық етті. Грезе мен Волкенрат соғыс қылмыстары үшін 1945 жылдың 13 желтоқсанында асылды; Мандл 1948 жылдың 24 қаңтарында асылды. Барт лагерінің жетекшісі Ирмгард Райснер (1944 жылдың сәуірінен 1945 жылға дейін), Oberaufseherin Рут Нойдек (1945 жылдың наурызынан мамыр айына дейін), лагерьдің жетекшісі Герда Лангнер және командалық қызметкер Гертруд Херман, Белцигтегі әйел күзетші Хедвиг Улрих (1944 жылдың жазынан 1945 жылдың сәуіріне дейін) болды. Берген-Белсенде үш бас бақылаушы – Элизабет Волкенрат, Герта Элерт – қосымша орынбасар, ал Ирма Грезе (1945 жылдың қаңтар-ақпанынан сәуіріне дейін) Хуана Борманмен бірге Kommandoführer болды. Бернсдорфтағы (Бернартице) Гросс Розен қосалқы лагерінде Мария Мюль Лагерфюрер Эльзе Хауликтің командасы астында Kommandoführer болды, ол Траутенау шеңберіндегі барлық еңбек лагерлеріне басшылық етті. Гросс Розен қосалқы лагерінде Бреслау Хундсфельдте (Вроцлав Пси Поле) Kommandoführer Эмили Кова және тағы бір жоғары офицер Маргарет Шулер болды. Йоханна Висотцки 1944 жылдың маусым айынан 1945 жылдың қаңтар-ақпанына дейін Герда Штайнхоффпен бірге Бромберг Ост (Бидгощь шығысы) лагерінде Oberaufseherin болды, ал Ильза Кох Бухенвальдта әйел күзетші болып тағайындалды (ресми емес), тіпті лагерьде әйел тұтқындар өте аз болғанмен. Кох соғыс қылмыстары үшін сотталды; ол 1967 жылдың 1 қыркүйегінде Айчач әйелдер түрмесінде өз-өзіне қол жұмсады. Крисхенштадтта, Силезиядағы Гросс Розен спутнигі, лагерьге Эмили Хармс жауапты болды; оның көмекшісі Stellvertretende Kommandoführerin Лина Поль болды. 1944 жылдың қазан айынан 1944 жылдың желтоқсанына дейін барлық әйел күзетшілер мен тұтқындардың қос командашысы болды; Грос Вертердегі Дора Миттелбау спутнигінде бұл тапсырманы Lagerführerin Эрна Петтерман атқарды. Дрезден Универсельдегі Равенсбрюк / Флензенбург қосалқы лагерінде Erstaufseherin Ида Гюль және Erstaufseherin Шарлотта Ханакам және Маргарет де Хьюбер Хайнихендегі Флензенбург спутнигін (1944 жылдың қазанынан 1945 жылдың сәуіріне дейін) бақылады. Erstaufseherin Дора Ланге және кейіннен Erstaufseherin Гертруд Венигер бас болды, ал негізгі лагерьде Oberaufseherin Джейн Бернигау барлық қосалқы лагерьдегі күзетші әйелдер құрамының (800 адам) басшысы болды; Грунбергте (Zielona Góra спутнигі) Lagerführerin Анна Файбег (1944 жылдың маусымынан 1945 жылдың қаңтарына дейін) бас бақылаушы болды, ал Stellvetende Lagerführer Анна Яхненненнен және Милефс Хелафски ауыстырма лагерь бақылаушылары әйелдер болды. Грэбенде (Грабина/Стрегом (Пол) Kommandoführer Катарина Рейманн басты әйел күзетші, ал Маргарет Хеншель оның көмекшісі болып Rapportführer қызмет етті; Грейфлиш Роерсдорф, Силезияда Kommandoführer Гертруд Сауэр әйелдер лагерін басқарды; және Гросс Розеннің Грусцвиц Неузальц қосалқы лагерінде Хелене Обух (1943–1944 жылдың маусымы), содан кейін Kommandoführer Элизабет Герш (1944 жылдың маусымы – 1945 жылдың қаңтары) басшылық етті, ал Гамбург Вансбекте Oberaufseherin Аннемие фон дер Хюльст басшылық етті, одан кейін оның орынбасары Kommandoführer Лони Гутzeit болды. Гамбург Саселде Kommandoführer Ида Рёмер бас әйел күзетші болды. Хельмбрехтс Хоф қаласының жанында салынған Фленсенбург қосалқы лагері болды. Бастапқыда Erstaufseherin Марта Делл'Антониа (1944 жылдың жазы – ?) онда 22 әйел күзетшісіне басшылық етті. 1944 жылдың соңында оны Командианттың (Дёррдің) сүйікжаны Герта Хаасе Брайтман алмастырды, ол бастапқыда Kommandoführer болған. Холлейшенде Анна Шмидт, Дора Ланге аға бақылаушы болды, сонымен қатар Эльфриде Трибус болды. Kratzau II Чехословакияда Kommandoführer Эльза Хенрих басшылық етті, ал Kratzau I-ді белгілі бір Деннер (немесе Диннер) басқарды; Ленцингті Oberaufseherin Маргарете Фрайнберг(ер) (1944 жылдың қарашасы – 1945 жылдың мамыры) басқарды. Майданек және Люблин Альтерфлугхафен лагерлерін Oberaufsherin Эльзе Эрих және Элизабет Кноблих басқарды. Кноблихке «Жұлып тұр!» («Тұрып тұр!») деген лақап ат қойылды, ал Гермине Браунштайнер 1973 жылы АҚШ-тан Германияға депортацияланып, 1999 жылы қайтыс болды. Миттелстайн концлагерінде бас бақылаушы Kommandoführer Кете Йенеш болды, ал SS Aufseherinnen Филомена Локер (соғыстан кейін жеті жылға сотталғандығы туралы хабарламалар), Шарлотта Нойбауэр және бір Fraulein Шнайдер бас бақылаушы (Oberaufseherin) болды. Обернхайдеде Kommandoführer Гертруд Хайзе жеті (белгілі) SS әйелдеріне басшылық етті (1944 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың сәуіріне дейін), ал Плашовта Oberaufseherin Эльза Эрих, Анна Гервинг (Rapportführer ретінде) және Kommandoführer Алиса Орловски басқа белгісіз әйелдермен бірге болды. Равенсбрюк әйелдер күзетшілерін оқытудың орталық және ең ірі алаңы болды. Алғашқы Oberaufseherin Маргарете Штоллберг лагерьде құрылыс жұмыстарын ұйымдастырды, бірақ 1939 жылдың мамырына дейін өте аз көлемде. Лагерь ашылғаннан кейін Йоханна Лангефельд және Ober Arrestführerin SS Blockführerin жазалау казармасының және SS Leiterin SS Hundeführerinnen (1939–1941) қызметкері болды, ал Гертруд Ида Шрайтер SS Hundeführerin және SS Kommandoführerin қызметін атқарды. Лангефельд 1942 жылдың наурызында Аушвиц I лагеріне тағайындалғаннан кейін Мария Мандл SS Oberaufseherin (1942 жылдың наурызы – 1942 жылдың қазаны) болды, одан кейін Йоханна Лангефельд қайтадан Равенсбрюкте 1943 жылдың жазына дейін қызмет етті, сондай-ақ Марго Дрешель және Ober arrestführerin Доротея Бинц, ал Эрика Бёдекер (1942), Эдит Фрэде (1942), Софи Годе және Вильгельмина Пилен (1942–1943) Blockführerinnen және/немесе Stellvertretende Blockführerinnen қызметін атқарды. Abteilung IIIa құрылғаннан кейін, Равенсбрюктегі Еңбек бөліміне бірнеше SS офицерлері басшылық етті, сонымен қатар SS Arbeitsdienstführerin Розель Лауренцен (кейіннен Дюрихенге үйленді) және оның көмекшісі SS Arbeitseinsatzführerin Гертруд Шёбер (кейіннен Штайслингерге үйленді); SS Arbeitsdienstführerin болды. Орынбасар басшысы Эмма Циммер 1942 жылдың қазанында Аушвиц II-ге Мандл мен Марго Дрешельмен бірге шақырылғаннан кейін, Маргарете Галлинате Лангефельдтің орынбасары Oberaufseherin болды. 1943 жылдың жазында Галлинате Нидерландтағы Вут концлагеріне SS Oberaufseherin ретінде ауыстырылды және Лангефельд SS-пен тұтқындалды. Лагерь басшылығы ұзақ уақыттан бері күзетші болған Анне Клейді жаңадан тағайындады...

Кейінгі оқиғалар

1996 жылы Германияда Марго Питцнер (үйленген аты Кунц) – Равенсбрюк, Белциг және Виттенбергтегі қосалқы лагерьлердің бұрынғы күзетшісі туралы хабар тарады. Бастапқыда оған совет соты өлім жазасын берген, бірақ ол мүкімі өмір бойына бас бостандығынан айырылуға ауыстырылып, 1956 жылы босатылды. 1990 жылдардың басында 74 жасқа толған Питцнерге «Сталиннің құрбаны» атағы беріліп, 64 350 неміс маркасы (32 902 евро) төленді. Көптеген тарихшылар оның жалған айтқанын және ақшаға лайық еместігін мәлімдеді. Шындығында, ол кеңес бақылауындағы неміс түрмесінде жазасын өтеген, бірақ үш концлагерде қызмет еткендіктен тұтқынға алынған. Өзінің тарихын жұртшылыққа айтқан жалғыз әйел күзетші – Герта Боте болды. Ол 1942 жылы Равенсбрюкте, содан кейін Штутхофта, Бромберг Ост қосалқы лагерінде және соңында Берген-Белсенде күзетші болып қызмет еткен. Ол он жылға бас бостандығынан айырылып, 1950 жылдардың ортасында босатылды. 1999 жылы жазылған бір сұхбатта Ботеден концлагерьде күзетші болғанына өкімдігі туралы сұрады. Ол: «Неге? Мен қателестім, жоқ. Қателік – бұл концлагерь еді, бірақ мен оған баруға тиіс болдым, әйтпесе менің өзімді сонда жапқан болар едім, міне, менің қателігім», – деп жауап берді. Боте күзетші лауазымынан бас тартса, оның өзі лагерьге жіберілетінін айтқанмен, бұл түсіндірме көптеген әйел күзетшілер тарапынан берілді, бірақ ол шындыққа сай келмеді. Себебі сол кездегі деректерде Равенсбрюктегі жаңадан келгендердің кейбіреуі лауазымын тастап кеткені және осыған байланысты ешқандай жағымсыз салдарға ұшырамағаны көрсетілген. 2006 жылы 84 жастағы Сан-Франциско тұрғыны Эльфриде Ринкель АҚШ Әділет министрлігінің шешімімен Германияға депортацияланды. Ринкель 1944 жылдың маусымынан 1945 жылдың сәуіріне дейін Равенсбрюкте жұмыс істеген және лагерьде СС-тің үйреткен итін пайдаланған. Ол 60 жылдан астам уақыт бойы отбасысынан, достарынан және еврей неміс күйеуі Фредтен бұл құпиясын жасырып келген. Ринкель 1959 жылы АҚШ-қа жақсы өмір іздеу үшін көшіп келді және визаға берген өтінішінде Равенсбрюк туралы ақпаратты көрсетпеді. Германияда Ринкельге қылмыстық айып тағылмады, өйткені мерзімнің өтуіне байланысты тек кісі өлтіру ісі ғана қарастырылуы мүмкін еді. Бұл іс Ринкель 2018 жылы қайтыс болғанға дейін зерттеліп тұрды.