Кіріспе

Психологиялық сипаттағы жағымсыз сезім – физикалық емес ауырсыну. Психологиялық ауырсыну, психикалық ауырсыну немесе эмоционалдық ауырсыну – психологиялық, физикалық емес себептерден туындаған жағымсыз сезім (қайғы). Суицидология саласындағы пионер Эдвин Шнейдман оны «адам ретінде қаншалықты күйзеліске толы екеніңіз» деп сипаттаған. Бұл – психикалық азап, жан ауыртпалығы. Психологиялық ауырсынуды атаудың көптеген жолдары бар, және әртүрлі сөзді қолдану көбінесе сананың нақты бір қырына баса назар аударуды білдіреді. Техникалық терминдердің қатарында альгопсихалия және психоалгия бар, бірақ оны психикалық ауырсыну, эмоционалдық ауырсыну, рухани ауырсыну, әлеуметтік ауырсыну, жан ауырсынуы немесе қайғы деп те атауға болады. Бұл терминдер толыққанды эквивалентті емес болғанымен, психологиялық ауырсыну, психикалық ауырсыну, эмоционалдық ауырсыну және қайғы туралы теориялар мен модельдерді жүйелі түрде салыстыру нәтижесінде, олардың барлығының бірдей терең жағымсыз сезімді сипаттайтыны анықталды. Психологиялық ауырсыну адам өмірінің ажырамас бөлігі деп кеңінен есептеледі. Психологиялық ауырсынудың басқа сипаттамалары: «өзіңнің және өзіңнің функцияларындағы жағымсыз өзгерістерге байланысты болатын, жағымсыз сезімдермен бірге жүретін субъективті тәжірибелердің кең ауқымы», «көбінесе локалданып, зиянды физикалық факторлармен байланысты болатын физикалық ауырсынудан ерекшеленетін жан-жақты субъективті тәжірибе» және «өзіңнің қабілетсіздігіне немесе кемшілігіне теріс баға беруден туындайтын ұзаққа созылған, төзімсіз және жағымсыз сезім». Бұл психологиялық ауырсынудың көптеген себептерін көрсетеді. Шнейдман психологиялық ауырсынудың себебі – қанағаттандырылмаған психологиялық қажеттіліктер екенін айтып, осы себептерді топтастырудың бір жолын ұсынды. Шнейдман адамдардың әр қажеттіліктің маңыздылығын әртүрлі бағалайтынын, осыдан адамдардың бірдей қанағаттандырылмаған қажеттілікке тап болғандағы психологиялық ауырсыну деңгейінің әртүрлі болуын түсіндіреді. Бұл қажеттіліктерге қатысты көзқарас Патрик Дэвид Уоллдың физикалық ауырсынуды сипаттауымен сәйкес келеді, ол физикалық ауырсынудың сезімдік тәжірибеден гөрі қажеттілік күйін көрсететінін айтады. Жастық шақта қанағаттандырылмаған психологиялық қажеттіліктер кейінірек өмірде адамның қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетіне кедерес келтіруі мүмкін. Ата-ананың немқұрайлы болуы салдарынан, қанағаттандырылмаған психологиялық қажеттіліктері бар балалар балалық шақтан бастап өмір бойы психоздық бұзылыстарға ұшырауы мүмкін. Әлеуметтік психология және жеке психология салаларында әлеуметтік ауырсыну термині әлеуметтік байланысқа зиян келтіру немесе қауіп төндіруден туындаған психологиялық ауырсынуды білдіреді; қайғы, ұят, қысылу және ренжіту – әлеуметтік ауырсынудың түрлері. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, психологиялық ауырсыну адамның тіршілік етуге бейімділігін төмендетуі мүмкін нақты немесе әлеуетті әлеуметтік проблемаларды бағалауға итермелейді. Адамдардың психологиялық ауырсынуын әлеуметтік жағдайда көрсетуі (мысалы, жылау, айқайлау, зіркіреу) олардың мұқтаж екенін білдіру мақсатына қызмет етеді.

Нейропсихология

Физикалық және психологиялық ауырсынудың ортақ неврологиялық механизмдері бар. Екі типті ауырсынуға да тұрақты түрде қатысы бар деп табылған ми аймақтары – алдыңғы сингулярлық қабық және префронтальді қабық (кейбір аймақтар басқаларына қарағанда көбірек), сондай-ақ басқа аймақтарға да таралуы мүмкін. Психологиялық ауырсынуға қатысы бар деп табылған ми аймақтары: инсулярлық қабық, артқы сингулярлық қабық, таламус, парагиппокампалық гирус, базальдық ганглиялар және мишақша. Кейбір мамандар физикалық және психологиялық ауырсынудың бірдей ми аймақтарына қатысы бар екендігіне байланысты, ауырсынуды таза физикалықтан таза психологиялыққа дейінгі үздіксіздік ретінде қарастыру қажет деп санайды. Бұған қоса, көптеген дереккөздер физикалық ауырсынудың көптеген метафоралары психологиялық ауырсыну сезімін сипаттау үшін қолданылатынын көрсетеді. Физикалық және психологиялық ауырсыну арасындағы байланыс ацетаминофеннің, яғни анальгетик, әлеуметтік оқшалану сезімінде де, физикалық ауырсынуда да алдыңғы сингулярлық қабық пен инсулярлық қабықтың белсенділігін басатындығын, сондай-ақ деменциямен ауыратын адамдардың алағайлығын азайтатындығы арқылы дәлелденді. Дегенмен, парацетамолды жалпы психологиялық ауырсынуды емдеу үшін қолдану мәселесі әлі де даулы.

Шекаралық тұлғалық бұзылу

Шекаралық жекелік бұзылысы (ШЖБ) бұл жағдайға ұшырағандарда ең қатты эмоционалдық ауырсыну мен қайғы-қасірет тудыратын бұзылыс деп ұзақ уақыттан бері саналады. Зерттеулер көрсеткендей, ШЖБ-мен ауыратын пациенттерде созылмалы және маңызды эмоционалдық азап пен психикалық күйзеліс болады. Пациенттер теріс эмоциялармен басылмалы сезінеді, қайғы орнына терең қайғы, ұят орнына қорлық, ашу орнына күйзеліс, алаңдау орнына үрей сезінеді. ШЖБ-мен ауыратын адамдар, әсіресе, қабылдамаушылыққа, оқшаулануға және сәтсіздікке сезімтал болады. Клиникалық мамандар да, қарапайым адамдар да осы пациенттердің ішкі сезімдерінен құтылуға жасаған әрекеттеріне куә болған. ШЖБ-мен ауыратын пациенттердің импульстік мінезі жоғары, ал азапты жеңілдетуге тырысулары көбінесе өте зиянды немесе өзін-өзі жоюға алып келеді. Өзін-өзі өлтіру туралы ойлар, өзін-өзі өлтіруге талпынулар, тамақтану бұзылыстары (нервтік анорексия, шектен тыс тамақтану және нервтік булимия), өзіне зиян келтіру (кесіну, дозаны асыра пайдалану, аштықтан қалу және т.б.), ақшаны ысырап ету, құмар ойындар, жыныстық тәуелділік, зорлық-зомбылық және агрессивті мінез-құлық, жарамсыз жыныстық қатынас – бұл ауыр азаптан құтылуға жасалған әрекеттер. ШЖБ диагнозы қойылған адамдардың психикалық азабы зерттелді және қалыпты, сау адамдармен, сондай-ақ ауыр депрессия, екіполярлық бұзылыс, заттарды қолдану бұзылысы, шизофрения, басқа жекелік бұзылыстар және басқа да жағдайлармен салыстырылды. ШЖБ-мен ауыратын науқастың қатты ауыртатын ішкі сезімі бірегей және түсініксіз болғанымен, ол көбінесе балалық шақтағы зорлық-зомбылық пен қанағаттандырылмаушылыққа байланысты. Клиникалық жағдайларда, шекаралық жекелік бұзылысымен ауыратын пациенттердің өзін-өзі өлтіру көрсеткіші 10% құрайды, бұл жалпы халықтан әлдеқайда жоғары, сонымен қатар шизофрения және екіполярлық бұзылысы бар пациенттерге қарағанда да жоғары. Алайда, екіполярлық бұзылысы бар пациенттердің 4-19% (көбінесе емделмеген) өзін-өзі өлтіруге барады. Дегенмен, ШЖБ-мен ауыратын пациенттердің 60-70% өзін-өзі өлтіруге талпынады, сондықтан өзін-өзі өлтіруге талпыну ШЖБ-мен ауыратын пациенттерде өзін-өзі өлтіруден гөрі жиі кездеседі. ШЖБ диагнозы қойылған пациенттердің тұрақты түрде бастан кешіретін күйзелістік күйлері оларды басқа жекелік бұзылыстардан – үлкен депрессиялық бұзылыстан, екіполярлық бұзылыстан және барлық белгілі DSM IV I және II осьтік жағдайлардан ерекшелендіреді. 1998 жылы жарияланған "Шекаралық болудың ауыртпалығы: Шекаралық жекелік бұзылысына тән күйзелістік күйлер" атты зерттеуде, диагнозы қойылған 146 шекаралық пациент 50 сұрақтан тұратын өзін-өзі бағалау тестінен өтті. Бұл зерттеудің қорытындылары "шекаралық аурулардың субъективті азабы бұрынғыдан гөрі кеңірек таралған және көп қырлы болуы мүмкін, ал бұл азаптың жалпы "амплитудасы" шекаралық диагноз үшін ерекше жақсы маркер болуы мүмкін" деген тұжырымға келді. Бос сезім жекелік бұзылысы бар пациенттер үшін маңызды мәселе болып табылады. Бұл сезімнен қашу үшін пациенттер өздерін сақтау үшін қорғаныс механизмдерін қолданады. Бос сезім соншалықты ауыр болуы мүмкін, ол өзін-өзі өлтіруді ойлауға әкелуі мүмкін.