Кіріспе

Яхве тарапынан Егіпеттен шығу 3:1–4:17 аралығында сипатталған құдайлық құбылыс.

Жанып тұрған бұта (немесе күймейтін бұта) – еврейлердің Торасында (сондай-ақ, Киелі кітаптың Ескі өсиетінде) жазылған оқиғаға сілтеме жасайды. Бұл оқиға Мысырдан шығу кітабының үшінші тарауында Хориб тауында болған деп сипатталған. Киелі кітапта бұтаның отқа оранғандығы, бірақ жанып кетпегендігі айтылады, сондықтан осылай аталады. Киелі жазбада, Яхве Мұсаны Израиль халқын Египеттен алып шығып, Канаан жеріне бастау үшін осы жанып тұрған бұтаның жанында тағайындайды. Ағылшын тілінен «bush» деп аударылатын еврей сөзі – seneh (סְנֶה), ол ерекше түрде қызылша бұталарын білдіреді; seneh – дис легомен, ол тек екі жерде ғана кездеседі, екеуі де жанған бұта туралы сипаттама береді. Содан кейін Құдай Мұсаға, оның Ефремнің қойын бағып жүрген жерінде, өзін «Авраамның, Исақтың және Яқуптың Құдайымын» деп таныстырады, сондықтан Мұса бетін жасырады. Яхве Мұсаға Израильдің қарттарына былай айтуды бұйырады: Яхве оларды канаандықтардың, хеттіктердің, аморлықтардың, хивтіктердің және йебустиктердің жеріне бастап әкеледі, бұл аймақ әдетте жалпы түрде Канаан деп аталады; бұл жер «сүт пен балға толы» деп сипатталған. Мәтін Яхве (יהוה) атауын еврей сөзі היה (hayah) – «болу» сөзінен шығарады, фразада «Мен болғанмын, Мен болып тұрам» (אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה) делінген. Мұсаның қолы уақытша «қарлы тері ауруымен» ауырды, ал су қанға айналды. Мәтінде Яхве Мұсаға кереметтер жасау үшін қолына таяқ алуды бұйырады, ал Яхве Мұсаны, ауыз ашқанға, сөйлеуге лайықты емес адамға дәріс оқығаны үшін ашуланып, сөккен. Бірақ Яхве келісіп, Ааронды Мұсаға көмектесу үшін жіберуге рұқсат береді, өйткені Аарон сөзді шешен және Мұсаға кездесуге жолға шыққан. Бұл Ааронның Торада алғаш рет айтылуы және ол Мұсаның аузы болып сипатталған.

Альтернативті теориялар

Александр мен Женя Флейшерлер Киелі кітаптағы жанып тұрған бұта туралы оқиғаны Dictamnus өсімдігімен байланыстырады. Олар былай деп жазады: 1=Кейде, әлі анықталмаған жағдайларда, өсімдік мөлшері көп ұшқыш заттарды бөліп шығарады, сондықтан гүлдері мен тұқымдықтарының жанында тұспалдау салғанда өсімдік отқа оранады. Бұл от өсімдікке зиян келтірмей тез сөнеді. Дегенмен, Dictamnus spp. Синай түбегінде табылмайды, сондықтан олар: "Осыған қарамастан, Dictamnus spp. тартымды рационалды негізге ие болғанымен, шынайы "жанып тұрған бұта" болмауы мүмкін" дейді. Колин Хамфрис жауап ретінде: "Мысырдан шығу кітабында Мұсаның зерттеу үшін барған, ұзаққа созылған от туралы айтылған, ал емес, жанасып тұтанып, тез сөнетін от туралы" дейді. Тағы бір теория бойынша, Хар Каркомдағы күн сәулесі ерекше түрде шағылысып, от сияқты көрінген болуы мүмкін.

Орналасқан жері

Христиан шөлділер бастапқыда Сербаль тауында жиналды, оны Киелі кітаптағы Синай тауы деп есептеді. Алайда, 4-ғасырда Византия империясы тұсында, онда салынған монастырь тасталып, Киелі кітаптағы Синай тауы деп жаңа сенім пайда болды; Киелі Екатерина монастырі оның етегінде салынды, ал Киелі кітаптағы отты бұтаның болжамды орны анықталды. Сол жерде өскен бұта (доңғалақ, ғылыми атауы Rubus sanctus) кейін монастырь ауласына бірнеше метр қашықтыққа отырғызылды, ал оның бастапқы орны Жариялауға арналған шағын ғибадатханамен жабылды, бұтаның тамырлары шыққан жерін күміс жұлдыз белгіледі. Киелі Екатерина монастырінің монахтары, шіркеу дәстүріне сәйкес, осы бұтаның Мұса көрген түпкілікті бұта емес, кейінірек алмастырылған нәрсе деп санайды, және кім болса да ғибадатханаға кіргенде, Мұсаның Киелі кітаптағы оқиғада істегендей, аяқ киімін шешуі керек. Дегенмен, қазіргі заманда Синай тауы деп ең көп танылатыны – Сент-Катерин тауы емес, оған жақын орналасқан Джебель Муса (Мұса тауы), бұл идентификация бедуин дәстүрінен туындады. Сербаль тауы, Синай тауы және Сент-Катерин тауының барлығы Синай түбегінің оңтүстік ұшында орналасқан, бірақ түбектің атауы салыстырмалы түрде жаңа өнертабыс. Бұл есім Жозефтің заманында немесе одан бұрын белгілі болған емес. Кейбір қазіргі ғалымдар мен дінтанушылар Хиджаз (Сауд Арабиясының солтүстік-батысында), Солтүстік Араба (Петра маңында немесе айналасында) немесе кейде Синай түбегінің орталық немесе солтүстік бөлігінде орналасқан жерлерді жақсы көреді. Сондықтан, көптеген ғалымдар мен дінтанушылар келіседі, егер Отты бұта болған болса, онда ол Киелі Екатерина монастырінде сақталған бұта болуы екіталай.

Иудаизм

Американың еврей теологиялық семинариясының логотипі – ағылшын және иврит тілдерінде "және бұта жанып тұрса да, өртенбеді" деген сөздері бар, жанып тұрған бұтаның суреті. 1200 жылдардың соңында жазылған "Зохар" еңбегі, жанып тұрған бұтаның Мысырда қиын жағдайға тап болған израильдіктерге Құдайдың қорғауы бар екенін, яғни олардың жанып тұрған, бірақ өртенбейтін бұта сияқты екенін көрсетеді.

Католик шіркеуі

Ортағасырлық католик шіркеуінде бұл оқиға Исаның Мариядан туған таза ұғыммен типтік салыстыру ретінде қарастырылды, себебі бұта жанып, бірақ жойылмады. Ортағасырлық католик өнеріндегі бейнелеулер, мысалы, 15 ғасырға жататын жанған бұтаның триптих алтарі, әдетте, бұтаның немесе ағаштың ортасында Құдай анасымен баласын көрсетеді. Рамканың негізіндегі латын тілінен аударғанда: "Мұса көрген, жанып бірақ сақталып қалған бұтада, біз, Құдайдың қасиетті анасы, сіздің тазалығыңыздың керемет сақталғанын мойындадық". Шығыс православие шіркеуінің көзқарасы да ұқсас болды.

Шығыс православие

Шығыс православиесінде ерте христиан шіркеуінің әулеттері мен оның экуменикалық синодтарынан (немесе кеңестерінен) бастау алған дәстүр бар: Мұса көрген жалын – шын мәнінде Құдайдың жаратылмаған энергиясы/даңқы, жарық түрінде көрінгендіктен, бұтаның неге өртенбегенін түсіндіреді. Мұсаға осы мәңгілік саналатын жаратылмаған энергияны/даңқты көруге рұқсат берілді деп есептеледі; православиелік құтқарылу анықтамасы – осы жаратылмаған энергияның/даңқтың көрінісі, және бұл Джон С. Романид сияқты грек православиелік теологтардың еңбектерінде жиі кездесетін тақырып. Шығыс православие тілінде оқиғаға арналған басты атау – «Жанбас бұта», ал шіркеудің теологиясы мен гимнографиясы оны Исаның қыздан туғандығының алдын ала хабарлауы ретінде қарастырады. Шығыс православие теологиясы Исаның анасы Мәриямды «Theotokos» («Құдайды туған») деп атайды, оны ешқандай зиянсыз, яки бикелігін жоғалтпай Құдайды дүниеге әкелген деп есептейді – бұл бұтаның өртенгенімен сақталып қалғандығымен салыстырылады. Құдайды көтеріп жүретін Мәриямды бейнелейтін «Жанбас бұта» иконасы бар; иконаның мерекесі 4 қыркүйекте (Неопалимая Купина) тойланады. Құдай Мұсамен сөйлескен кезде, Шығыс православиесі періштені де Мұсаның естігеніне сендіреді; Шығыс православиесі періштені Құдайдың Логосы деп түсіндіреді, оны Септуагинтадағы Исая кітабының 9:6 аятындағы Ұлы Кеңес періштесі ретінде қарастырады (Масорет мәтінінде – Кеңесші, Құдіретті Құдай).

Реформацияланған дәстүр

Жанып тұрған бұта 1583 жылы Хьюгеноттар (француз кальвинистері) 12-ші Ұлттық Синодта қабылдағаннан бері Реформация шіркеулері арасында танымал символ болып табылады. Француздық ұраны – Flagror non consumor, «Мен жанып тұрам, бірақ сарқылмаймын» – зардап шеккен, бірақ өмір сүре беретін шіркеудің символикасын білдіреді. Дегенмен, от Құдайдың құдіретінің белгісі болғандықтан және Ол «сарқып жейтін от» (Еврейлерге 12:29) болғандықтан, бұл керемет одан да ұлы кереметке нұсқауы мүмкін: Құдай Өз келісімін сақтайтын халқымен бірге және олар сарқылмайды. Қазіргі Реформацияланған Франция шіркеуінің символы – Хьюгенот кресі бар жанып тұрған бұта. Шотландия шіркеуінің ұраны – Nec tamen consumebatur, латынша «Дегенмен ол сарқылмады», ол Киелі кітаптағы жанып тұрған бұтаның сипаттамасына сілтеме жасайды және шіркеудің символы ретінде жанып тұрған бұтаның стилденген бейнесі қолданылады. Бұл символ 1690 жылдардан бері қолданылып келеді. Жанып тұрған бұта Ирландиядағы Пресвитериан шіркеуінің символының негізі болып табылады, ол латынша Ardens sed virens ұранын қолданады, яғни «Жанып тұрған, бірақ гүлденген», және бұл жанып тұрған бұтаның библиялық сипаттамасына негізделген. Сол логотип Ольстердің еркін Пресвитериан шіркеуінен бөлініп шыққан. Жанып тұрған бұта сонымен қатар Канададағы Пресвитериан шіркеуінің, Австралиядағы Пресвитериан шіркеуінің, Шығыс Австралиядағы Пресвитериан шіркеуінің (1846 жылы құрылғаннан бері ағылшын тіліндегі ұраны: «Бұта сарқылмады»), Жаңа Зеландиядағы Пресвитериан шіркеуінің, Тайваньдағы Пресвитериан шіркеуінің, Сингапурдағы Пресвитериан шіркеуінің, Бразилиядағы Пресвитериан шіркеуінің, Малайзиядағы Пресвитериан шіркеуінің, Солтүстік Америкадағы еркін реформацияланған шіркеулердің және Нидерландыдағы христиан реформацияланған шіркеулердің символы болып табылады.

Растафарилер

Кейбір растафарилер өртенген бұтақ – қанап болған деп санайды.