Кіріспе

Грекия мифологиясының Океанидасы Метис (др.-греч. Μῆτις) – ежелгі грек діні мен мифологиясында Океанидтердің бірі. Ол құдайлардың патшасы Зевстің бірінші әйелі және кеңесшісі ретінде танымал. Ол оған әкесі Кронос ішінде ұстап отырған туыстарын босатуға көмектесті, оған құстыру дәрісі берді. Ал оның өзінің әкесінен де күшті ұл тудыратыны болжамдалғаннан кейін Зевс оны жұтып қойғанда, олардың қызы Афинаның оның маңдайынан шығуына көмектесті.

Функция

Б.з.б. V ғасырындағы грек философиясының дәуірінде Метис даналық пен терең ойдың алғашқы құдайы болған, бірақ оның аты бастапқыда "жайдарлы айлакерлік" дегенді білдірді және оны Зевстің "патшалық метисімен" қатар Прометейдің қулықшы күштерімен де теңестіруге болар еді. Грекше "метис" сөзі даналық пен айла-шарқынды біріктіретін қасиетті білдіреді. Бұл қасиет өте құнды саналды, мысалы, батыр Одиссей осы қасиеттің өзінің көрінісі болды, Посейдонның ұлы Полифемге қарсы осындай стратегияны қолданып. Классикалық дәуірде афиналықтар "метисті" афиналық мінездің маңызды ерекшеліктерінің бірі деп есептеді.

Гесиодтың есебі

Метис – Океанид нимфаларының бірі, Титан Океан мен оның әйелі Тетистің 3000 қызының бірі, сондай-ақ Потамойдың (өзен құдайларының) қарындасы, олардың саны да 3000-ға жетеді. Метис өзінің туысы Зевске, әлемнің жоғары билеушісі Кроностың, оны құлатудан қорқып жұтқан туыстарын құсыту үшін бір әуес берді. Титаномахиядан кейін, құдайлар арасындағы 10 жылдық соғыстан соң, Зевс оны қуды да, екеуі үйленді. Зевс өзі Гомер поэмаларында Метиета (Μητίετα) деп аталады. Метис Зевске қауіп төндірді, бірақ сонымен бірге оған таптырмас көмекші де болды. Ол онымен бірге жатты, бірақ бірден салдарынан қорқып қалды. Оның анасынан ақылды, әкесінен күшті ұл туады деп болжам жасалған еді. Осы салдарды болдырмау үшін Зевс Метисті алдап, оны шыбыршыққа айналдырып, бірден жұтып қойды. Алайда ол оның бірінші және жалғыз баласы Афинаға жүкті болған еді. Метис қызы үшін қару-жарақ, найза және қалқан жасады, оны Зевстің санасында өсірді. Афина кейін найзасы мен қалқанын бір-біріне соғып, әкесіне бас ауруын тудырды. Көп ұзамай ол бас ауруына шыдамай, өзінің қарындасы Гераның ұлы, темірші құдай Гефестті шақырып, басын кесіп, ішіндегіні Трито өзенінің жағасына шығарды. Афина Зевстің санасынан толыққанды бойжеткен күйінде, анасы жасаған қару-жарағын киіп шықты. Ол даналық, соғыс және қолөнер құдайы атанды. Бірақ Зевс Океан мен Тетистің әдемі қызын, Герадан бөлек, Метисті алдады, оның ақылды болғанына қарамастан, оны өзіне алды. Бірақ ол оны қолына алып, құрсағына салды, себебі ол өзінің найзағайынан да күшті нәрсені дүниеге әкелуінен қорқатын. Сондықтан да, биікте отырып, әсем Әлемнің Әміршісі Зевс оны кенеттен жұтып қойды. Бірақ ол бірден Паллас Афинаны көтеріп алды. Адамдар мен құдайлардың әкесі Афинаны өз басынан, Трито өзенінің жағасында дүниеге әкелді. Ол Зевстің ішкі мүшелерінің астында жасырынып қалды, әрі Афинаның анасы Метис, әділдіктің жұмысшысы, құдайлардан да, адамдардан да дана болды.

Басқа нұсқалар

Теогонияға түсіндірме жазған зерттеушінің сөзіне қарағанда, Метис қалауынша пішінін өзгерте алатын қабілетке ие болған. Зевс оны алдап, жүкті әйеліне айналғанда оны жұтып қойды. Кейтлидің айтуынша, πικρὰ ("ащы") осы контексте түсініксіз, сондықтан оны μυῖαν ("шыбық") немесе μικρὰν ("кішкентай нәрсе") деп түзету ұсынылған. Аполлодордың мәліметінше, Зевс Метисті зорлаған, ол одан қашу үшін түрлі пішіндерге енген, ол оны қуғаннан кейін. Осы мифтің тағы бір нұсқасында Метис жұтылмас бұрын Афинаның әкесі Зевс емес, Циклоп Бронт екені айтылады. Гесиодтың баяндамасын Акусилаус және Орфикалық дәстүр қолдайды, олар Метисті Эроспен бірге бастапқы космогендік күштер ретінде құрметтейді. Платон Поросты, яғни "шығармашылық тапқырлықты" Метистің ұлы деп есептейді.

Ежелгі мұра

Зевстің Метисті жұтуы мен Кроностың балаларын жұтуы арасындағы ұқсастықтар бірнеше ғалымдар тарапынан айтылған. Бұл сонымен қатар көбею туралы мифтерге байланысты дауларды тудырды.

Қазіргі заманғы мұра

Антарктидадағы Метис аралы Метис құдайының құрметіне аталған. 9 Метис, негізгі астероид белдеуіндегі ірі астероидтердің бірі, осы құдайдың есімімен аталады. Юпитердің Метис серігі де осы құдайдың атымен аталған.