Кіріспе

Приматтар түрі Түйеқұйрықты маймыл немесе ұзын мұрынды маймыл (Nasalis larvatus) – ерекше үлкен мұрынға, қызғылт қоңыр түсті теріге және ұзын құйрыққа ие ағаш маймылы. Ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Борнео аралына ендемик және көбінесе мангр тоғайларында және аралдың жағалау аймақтарында кездеседі. Бұл түр Борнео орангутанымен және күміс лютунг сияқты маймылдармен бірге тіршілік етеді. Ол Nasalis туысына жатады. Бұл жануарды еуропалықтарға 1781 жылы барон Фридрих фон Вурмб таныстырды, ол кейіннен оның үлгілерін Стэмфорд Раффлзге Еуропаға жіберді.

Сипаттама

Түйеқұйрықты маймыл – Азияға тән маймылдардың ең ірі түрлерінің бірі. Оның мөлшерімен тек Тибет макакасы және кейбір сұр лангурлар ғана шайқаса алады. Бұл түрде жыныстық диморфизм анық байқалады. Еркектердің бас-денесінің ұзындығы және салмағы , ең жоғары салмағы бар. Аналықтарының бас-денесінің ұзындығы мен салмағы , ең жоғары салмағы бар. Еркектердің қара мошонкасы бар қызыл жыныс мүшесі болады. Төменгі жүні ақшыл сұр, сары немесе сұрдан ақшыл апельсин түсіне дейін болады. Екі жыныстың да іштері дөңгелек, сондықтан маймылдар құмыра тәрізді көрінеді. Маймылдардың көптеген саусақтары араласқан. және ауыздан төмен созылады. Мұрынының ұзындығына қатысты теориялар, әйелдердің дауыс күшіне қарай таңдауы болуы мүмкін, олар дауыссыз дауыстарды жақсы көреді, ал мұрынның мөлшері шақырудың дыбысын күшейтеді. Дегенмен, аналықтың мұрыны да приматқа қарағанда әлдеқайда үлкен. Түйеқұйрықты маймылдың бас сүйегінде үлкен мұрынды қолдайтын арнайы мұрын хрящтары бар. Ол көбінесе жағалау аймақтарында және өзендер бойында кездеседі. Бұл түрдің таралған жері – су тасқынына ұшырайтын жазық жерлер. Ол диптерокарп, мангр және өзендердің жағалауындағы орманды ұнатады.

Әлеуметтік мінез-құлық

Қанатты маймылдар көбінесе бір ересек еркек, бірнеше ересек аналық және олардың балаларынан құралған топтарда тіршілік етеді. Кейбір жекелемелер жеке өмір сүреді, көбінесе еркектер. Маймылдардың топтары өзара жапсарлас аумақтарда мекендейді, бірақ аумақтық талас аз. Бір еркекке шаққан топтар 3-ден 19 жекеленгенге дейін болуы мүмкін. Жалпы алғанда, бір топтың мүшелері бір-біріне жақсы төзе алады. Аналықтар арасында сызықтық бағыныштылық иерархиясы бар.

Көбею

Әйелдер бес жасында жыныстық жағынан жетіледі. Олар жыныстық ісінуді бастан өткереді, яғни жыныс мүшелері қызғылт немесе қызарып түседі. Копуляция шамамен жарты минутқа созылады. Жұптасу кезінде екі жыныс та еріндерін шығарып, ренжігендей көрінеді. Сонымен қатар, еркектер кейде дауыстайды, ал әйелдер арт жағын көрсетіп, басын оңнан-солға шайқап тұрады. Балапандар алты аптада қатты тағам жей бастайды және жеті айлық болғанда анасынан ажыратылады. Жас еркек құстың мұрны ересек болғанша баяу өседі. Анасы өз тобының басқа мүшелеріне баласын ұстауға рұқсат береді.

Байланыс

Түйеқұйрықты маймылдар әр түрлі дауыстар шығарады. Топтың жағдайы туралы хабарлағанда аталар кернейлерін шығарады. Олардың нәрестелерге арналған ерекше әуені бар, ол сондай-ақ оларды сенімді ету үшін де қолданылады. Аталар қауіптің бар екенін хабарлау үшін дабыл қағу дыбысын шығарады. Екеуі де қорқыту дауыстарын шығарады, бірақ олардың әрқайсысы әртүрлі болады. Сонымен қатар, аналықтар мен жас маймылдар ашуланғанда "аналық дауыстар" деп аталатын дауыс шығарады. Төмен қарқындылықтағы бәсекелес кездесулер кезінде ауырғанақ, күркіреген және ыңғыраған дыбыстар естіледі. Дауыссыз мінез-құлқына секіріп, бұтақты шайқау, тістерін ашып ауызды көрсету және аталардың осындай жағдайларда эрекция жасауы жатады. Топтар көбінесе бір-біріне жақын ағаштарда ұйықтайды. Маймылдар өзендерге жақын жерде ұйықтауға бейім. Олар күнін азық іздеумен бастап, содан кейін құрлық ішінде демалады. Олардың күнделікті іс-әрекеттері демалу, саяхаттау, тамақтану және сергек болудан тұрады. Түн жақындағанда маймылдар өзенге жақындап, қайтадан азық іздейді. Түйеқұйрықты маймылдардың жыртқыштары (потенциалды немесе расталған) крокодилдер (жалған гариалдар мен тұзды су крокодилдері болжамды), Санда бұлтты барысы, күн аюлары және торлы питон, сондай-ақ, жас немесе ауру маймылдар үшін бүркіттер (ірі Nisaetus, Haliaeetus, қыранды бүркіт немесе қара бүркіт), ірі соулар және мониторлы кесірткелерді қамтиды. Маймылдар өзендерді тар жерлерде немесе мүмкін болса, ағаштар арқылы кесіп өтеді. Бұл жыртқыштардан сақтануға көмектеседі.

Қорғау мәртебесі

Түйеқұйрықты маймыл IUCN Қауіпті түрлердің Қызыл тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде бағаланып, CITES-тің I қосымшасына енгізілген. 2008 жылға дейінгі 36–40 жыл ішінде оның жалпы саны ағаш кесу, пальма майы плантациялары және кейбір аймақтарда аң аулау салдарынан 50%-дан астамға азайды. Аң аулауға себебі, түрдің дәмді тағам ретінде қарастырылуы және дәстүрлі қытай медицинасында қолданылуы. Популяция фрагменттелген: ең ірі қалдық популяциялар Калимантанда кездеседі, ал Саравак, Бруней және Сабахта олардың саны әлдеқайда аз. Түйеқұйрықты маймыл Борнеоның барлық аймақтарында заңмен қорғалады. Малайзияда ол Жабайы табиғатты қорғау туралы заң (федералды заң), Жабайы табиғатты қорғау туралы 1998 жылғы жарлық (26-тарау) және 1997 жылғы Жабайы табиғатты қорғау туралы заң (Сабах штатының заңы) сияқты бірқатар заңдармен қорғалады. Түйеқұйрықты маймыл 16 қорғалған аумақта табылған: Индонезиядағы Данау Сентарум ұлттық паркі, Гунунг Палунг ұлттық паркі, Кендаванг табиғи қорығы, Кутай ұлттық паркі, Лесан қорғау орманы, Муара Каман табиғи қорығы, Мандор қорығы және Танжунг Путинг ұлттық паркі; Малайзиядағы Бако ұлттық паркі, Гунунг Пуэ орман қорығы, Кабили Сепилок орман қорығы, Клиас ұлттық паркі, Куламба жануарлар қорығы, Төменгі Кинабатанган жануарлар қауіпсіздігі, Сунгеи Самунсам жануарлар қауіпсіздігі және Улу Сегама қорығы.