Кіріспе

Француз математигі және физигі (1781–1840)

Барон Симеон Денис Пуассон FRS FRSE (si.me.ɔ̃ də.ni pwa.sɔ̃; 21 маусым 1781 – 25 сәуір 1840) – француз математигі және физигі, ол статистика, комплекс анализ, жекеше дифференциалдық теңдеулер, вариациялық есептеулер, аналитикалық механика, электр және магнетизм, термодинамика, серпімділік және сұйықтар механикасы салаларында жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол Аугустин Жан Френельдің толқындық теориясын жоққа шығаруға тырысқанда Араго дағын болжады.

Өмірбаян

Пуассон Франциядағы Луар департаментінің Питвиер қаласында француз армиясының офицері Симеон Пуассонның ұлы болып дүниеге келді. 1798 жылы ол Париждегі Политехникалық мектепке өз жылында бірінші болып қабылданды және бірден мектеп профессорларының назарын аударды, олар оған не оқысақ болады деген шешімді өздігінен қабылдауға мүмкіндік берді. Оқуының соңғы жылында, қабылдағаннан кейін екі жыл өткен соң, ол екі мақала жариялады: біреуі Этьен Безудің жою әдісі туралы, екіншісі – шекті айырмашылық теңдеуінің интегралдарының саны туралы. Бұл мақалалар соншалықты әсерлі болды, оған 1800 жылы соңғы емтиханды тапсырмай-ақ бітіруге рұқсат берілді. Соңғы мақалаларды Сильвестр Франсуа Лакруа мен Адриен Мари Лежандр қарастырып, оны «Шетелдік ғалымдардың жинағында» (Recueil des savants étrangers) жариялауды ұсынды, бұл он сегіз жастағы жасқа жеткен үшін бұрын-соңды болмаған құрметтің белгісі болды. Бұл жетістік Пуассонға бірден ғылыми ортаға енуге мүмкіндік берді. Жозеф Луи Лагранж, оның функциялар теориясы бойынша дәрістерін Политехникалық мектепте тыңдаған, оның талантын ерте танып, оның досы болды. Осы уақытта Пьер Симон Лаплас, Пуассон оның ізімен баққан, оны дерлік өз ұлындай қарастырды. Париждің маңындағы Сё қаласында қайтыс болғанға дейін оның мансабының қалған бөлігін көптеген еңбектерін жазуға және жариялауға, сондай-ақ ол бірінен кейін бірі тағайындалған көптеген білім беру қызметтерін атқаруға арнады. 1822 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі, ал 1823 жылы Швеция корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. 1830 жылғы шілде революциясы оның барлық құрметтерін жоғалту қаупіне ұшыратты; бірақ Франсуа Жан Доминик Араго бұл ұятты Луи Филипп үкіметі үшін шеберлікпен болдырмады. Ол министрлер кеңесі оны «қызметтен босатуды» жоспарлап жатқанда, оны Патша сарайына түскі асқа шақырды, онда ол «есіне алған» азамат патшадан ашық және ыстық қарсылық алды. Осыдан кейін оның төмендеуі мүмкін емес еді, ал жеті жылдан кейін ол Францияның пэрі болып тағайындалды, саяси себептермен емес, француз ғылымының өкілі ретінде. Пуассонның өзі жасаған еңбектерінің тізімі Арагоның өмірбаянының соңында келтірілген. Ең маңыздыларын ғана қысқаша атап өтуге болады. Оның ғылымға ең үлкен үлесі математиканы физикаға қолдануда болды. Бәлкім, ең түпнұсқасы, және әрине, олардың әсері ең тұрақты болғандары – электр және магнетизм теориясы туралы мақалалары, олар математикалық физиканың жаңа саласын құрды.

Электр және магнетизм

Сегізінші ғасырдың соңына қарай адам баласының электростатиканы түсінуі жетілуге жақындады. Бенджамин Франклин электр заряды және зарядтың сақталуы туралы ұғымды қалыптастырған; Чарльз Августин де Куломб электростатиканың кері квадрат заңын айтқан. 1777 жылы Жозеф Луи Лагранж, кеңейтілген дененің гравитациялық күшін есептеуге қолданылатын потенциалдық функция тұжырымдамасын енгізді. 1812 жылы Пуассон осы идеяны қабылдап, электр қуатының тиісті өрнегін алды, ол потенциалдық функцияны электр зарядының тығыздығымен байланыстырады. Пуассонның потенциалдық теория бойынша жұмысы Джордж Гриннің 1828 жылғы «Электр және магнетизм теорияларына математикалық талдауды қолдану туралы эссе» атты еңбегіне ықпал етті. 1820 жылы Ханс Кристиан Эрстед, жақын жердегі электр тізбегін жабу немесе ашу арқылы магниттік инені бұруға болатынын көрсетті, нәтижесінде осы құбылысты түсіндіруге тырысқан көптеген жарияланымдар пайда болды. Ампер заңы және Био-Савар заңы тез анықталды. Электромагнетизм ғылымы туды. Осы кезде Пуассон магнетизм құбылысын да зерттеді, бірақ ол электр қуаты мен магнетизмді жеке құбылыстар ретінде қарастыруға басымдық берді. 1826 жылы ол магнетизм туралы екі естелік жариялады. 1830-шы жылдары электр энергиясын зерттеудегі маңызды мәселе – электр энергиясы материядан өзгеше сұйықтықтардан тұра ма, әлде гравитация сияқты материяға әсер ететін нәрсе ме еді. Куломб, Ампер және Пуассон электр энергиясы материядан бөлек сұйықтық деп ойлады. Электролизден бастаған тәжірибелік зерттеулерінде Майкл Фарадей мұның дұрыс емес екенін көрсетуге тырысты. Фарадей электр энергиясы материяның бір бөлігі деп сенді.

Оптика

Пуассон Франция институтының академиялық корольдік ғылымдар академиясының "ескі сақшысының" мүшесі болды, олар жарықтың бөлшектік теориясына берілген және оның альтернативасы – толқындық теорияға күмәнмен қарады. 1818 жылы Академия сыйлық тақырыбын дифракция деп белгіледі. Қатысушылардың бірі, инженер-құрылысшы және оптик Августин Жан Френель, Хюйгенс-Френель принципі мен Янгтың екі жарық саңылауы экспериментіне талдау жасау арқылы дифракцияны түсіндіретін диссертация ұсынды. Пуассон Френель теориясын егжей-тегжейлі зерттеді және оны дұрыс емес екенін дәлелдеуге тырысты. Пуассон Френель теориясы, жарық көзін тосқауылдайтын дөңгелек кедергінің көлеңкесінде осі бойынша жарқын нүкте болатынын көрсеткенде, ол қателік тапты деп ойлады, ал жарықтың бөлшектік теориясы толық қараңғылықты болжайды. Пуассон мұның абсурд екенін, ал Френельдің моделі дұрыс емес екенін айтты. (Мұндай нүкте күнделікті жағдайда оңай байқалмайды, өйткені көптеген күнделікті жарық көздері жақсы нүктелік көздер емес.) Комитет төрағасы Доминик Франсуа Жан Араго эксперимент жүргізді. Ол 2 мм металл дискісін шайырмен шыны табаққа бекітті. Баршаның таңғалысына орай, ол болжалған жарқын нүктені байқады, бұл толқындық модельді растады. Френель бәйгеде жеңіске жетті. Содан кейін жарықтың корпускулярлық теориясы тоқтатылды, бірақ ХХ ғасырда басқа формада қайта жандандырылды – толқын-бөлшектік дуалдық. Араго кейін дифракциялық жарқын нүкте (кейін Араго нүктесі және Пуассон нүктесі деп аталды) Жозеф Николас Делиль бір ғасыр бұрын байқағанын атап өтті.

Таза математика және статистика

Таза математикада Пуассонның ең маңызды еңбектері – оның белгілі интегралдар туралы жарияланған еңбектері мен Фурье қатарларын талқылауы болды, соңғысы Петер Густав Лежун Дирихле мен Бернхард Риманның осы тақырыптағы классикалық зерттеулеріне негіз салды; оларды 1813-1823 жылдар аралығындағы Эколь Политехник журналында және 1823 жылғы Академия естеліктерінде кездестіруге болады. Ол Фурье интегралдарымен де айналысты. 1829 жылы Пуассон серпімді денелер туралы мақала жариялады, онда кейін дивергенция теоремасы деп аталған теореманың ерекше жағдайының тұжырымы мен дәлелі келтірілген.

Аналитикалық механика және вариациялар есебі

Негізінен Леонард Эйлер мен Жозеф Луи Лагранж XVIII ғасырда құрған, вариациялар калькулы XIX ғасырда одан әрі дамып, қолданылды. Егер ол Эйлер–Лагранж теңдеулерін қанағаттандырса, онда экстремизацияланады. Бірақ егер ол , -ның жоғары ретті туындыларына тәуелді болса, яғни егер , онда Эйлер–Пуассон теңдеуін қанағаттандыруы керек. Пуассонның «Mécanique» трактаты (2 том, 8vo, 1811 және 1833) Лаплас пен Лагранж стилінде жазылған және ұзақ уақыт бойы стандартты еңбек болды. Көрініп тұрғанындай, операция антикоммутациялайды. Нақтырақ айтқанда, .

Континуумдық механика және сұйықтық ағыны

1821 жылы Клод Луи Навье серпімді денелермен салыстыру арқылы, қазір Навье-Сток теңдеулері деп аталатын тұтқыр сұйықтықтардың қозғалысының негізгі теңдеулеріне келді. 1829 жылы Пуассон тәуелсіз түрде осыған ұқсас нәтижеге қол жеткізді. Джордж Габриэль Стоукс 1845 жылы континуум механикасын қолдана отырып, оларды қайта туындылады. Пуассон, Огюстен Луи Коши және Софи Жермен 19 ғасырда серпімділік теориясына маңызды үлес қосты. Мәселелерді шешу үшін вариациялық есептеу жиі қолданылды. 1800 жылдардың басында Пьер Симон де Лаплас, Пуассон сияқты жас ғалымдардың оған толық сенбегендігіне қарамастан, ескі калориялық жылу теориясына негізделген, газдардың күрделі, бірақ болжамды сипаттамасын жасады. Лапластың жетістігі – Ньютонның ауадағы дыбыс жылдамдығының формуласын түзетуі, ол тәжірибелік деректермен салыстырғанда қанағаттанарлық нәтижелер берді. Ньютон-Лаплас формуласы газдардың тұрақты көлемде және тұрақты қысымдағы меншікті жылуларын пайдаланады. 1823 жылы Пуассон ұстазының жұмысын қайта жасады және бұрын Лаплас қолданған күрделі гипотезаларға жүгінбестен, сол нәтижелерге қол жеткізді. Бұдан өзге, Роберт Бойль мен Жозеф Луи Гей-Люссак газ заңдарын қолданып, Пуассон адиабатикалық өзгерістерге ұшыраған газдар үшін теңдеуді алды, атап айтқанда, мұнда – газдың қысымы, – оның көлемі және .

Эварист Галуамен қарым-қатынас

Саяси белсенді Эварист Галуа Эколь Нормальден қуылғаннан кейін математикаға қайта оралған соң, Пуассон одан теңдеулер теориясы бойынша жұмысын ұсынуын сұрады, ол 1831 жылдың қаңтарында осыны істеді. Шілде айының басында Пуассон Галуаның жұмысын "түсініксіз" деп мәлімдеді, бірақ Галуаны "нақты пікір қалыптастыру үшін барлық жұмысын жариялауға" ынталандырды. Пуассонның баяндамасы 14 шілдеде Галуаның тұтқындалуына дейін жасалғанмен, Галуа түрмеге түскенге дейін қазан айына дейін жетпеді. Оның мінезі мен сол кездегі жағдайы ескерілгенде, Галуаның академия арқылы жұмыстарын жариялауға қарсы шешім қабылдағаны және оларды досы Огюст Шевалье арқылы жеке жариялауға бейімделгені таңқаларлық емес. Дегенмен Галуа Пуассонның кеңесін елемеді. Ол түрмеде тұрғанда-ақ барлық математикалық қолжазбаларын жинауға кірісіп, 1832 жылдың 29 сәуірінде босатылғанға дейін ойларын жетілдіріп отырды. Босатылғаннан кейін ол бір жолмен өлімге әкелетін дуэльге қатысуға көндірілді.