Кіріспе

Галл халқы
Аллоброгтар (галдық: *Allobrogis, 'шет елдік, қуылған'; Ἀλλοβρίγων, Ἀλλόβριγες) – темір дәуірі мен римдік дәуірде Рона өзені мен Альп таулары арасындағы кең аумақта қоныстанған галл халқы. Аллоброгтар Галлияға басқа галл тайпаларына қарағанда салыстырмалы түрде кеш келді; олар туралы алғашқы деректер 218 ж.б.д. Ханнибалдың Альп тауларын басып өтуімен байланысты тарихи жазбаларда кездеседі. Олардың жері б.з.д. 121 жылы Гней Домиций Агенобарб және Квинт Фабий Максим Аллоброгик тарапынан Римге қосылып алынды. 61 ж.б.д. Гай Помпиний басқарған әскерлер олардың көтерілісін басып тастады. Дегенмен, олар 63 ж.б.д. екінші Катилина қастандығын қабылдамады. Галлия соғыстары кезінде Аллоброгтар 52 ж.б.д. Алезия шайқасында Верцингеторикс жағына қосылмады.

Куәліктер

Олар Полибий (б.з.д. 2-ші ғасыр) және Страбон (б.з. 1-ші ғасырдың басында) еңбектерінде А̓ллобригон ( Ἀλλοβρίγων) деп, Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) және Ливий (б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы) еңбектерінде Аллоброгтар деп, Апиан (б.з. 2-ші ғасыр) еңбектерінде А̓ллобригтер ( Ἀλλόβριγες), Аллобригалар (Ἀλλόβριγας) және Аллобригон (Ἀλλοβρίγων) деп, Птолемей (б.з. 2-ші ғасыр) еңбектерінде А̓ллобригтер (Ἀλλόβριγες; нұсқалары: Ἀλλόβρυγες, Ἀλλόβρογες) деп, ал Орозий (б.з. 5-ші ғасырдың басында) еңбектерінде Аллоброгс деп аталады.

Этимология

Аллоброг этнонимі – галл тіліндегі *Allobrogis (жекеше түрі – Allobrox), ол тікелей «басқа елден келгендер» немесе «басқа шекарадан келгендер», яғни «шетелдіктер» немесе «көшіп келгендер» деген мағынаны білдіреді. Allo brogicus және Allo broxus жеке есімдері осы этнониммен байланысты; олардың барлығы кельт тіліндегі allo («басқа, екінші») түбірінен және brogi («аумақ, өңір, шекара») қосылысынан пайда болған. Бұл Аллоброгтардың аймаққа салыстырмалы түрде жақында келгенін көрсететін қосымша дәлел болуы мүмкін. Шындығында, олардың атын оңтүстік-батысқа қарай, ортаңғы Гаронна өзені бойында тұрған Nitio broges («жергілікті») этнонимімен салыстыруға болады. Галл тіліндегі *Allobrogis валлилік allfro («шетелдік, жер аударылған») сөзімен туыс – екеуі де кельт тіліндегі *allo mrogis қосылысынан шыққан, сондай-ақ герман тіліндегі alja markiz («шетелдік») сөзі Карштадтағы жазуда кездеседі, бұл терминнің кельт және герман тілдеріндегі сәйкестігін көрсетеді.

Солонион

Римдіктер б.з.д. 61 жылы оны қиратқанға дейін Аллоброгтардың басты елді мекені Солонион деп аталды. Бұл қазіргі Бургойн-Жалльё маңындағы Саланьон ауылына немесе Сент-Марселин маңындағы Монмиральға ұқсас болуы мүмкін.

Вена

Вена (қазіргі Виенна, Франция) жері Гере және Рона өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан. Б.з.б. 4 ғасырының басынан бері бұл жерді кельттер мекендеген. Ол екі қамалмен қорғалған шағын өзен порты болды – біреуі Пипе төбесінде, екіншісі Сент-Бландин төбесінде, және мүмкін, қабырғамен оралып салынған. Б.з.б. 1 ғасырға дейін ауыл болып қалып келгенмен, Вена Солтүстік Галлия, Италия түбегі және Жерорта теңізі арасындағы сауда жолындағы маңызды орынға ие болды. Осы уақытқа дейін Вена – Рона өзенін жаяу өтуге болатын жалғыз жер еді. Порт құрылғаннан бері Жерорта теңізі жағалауындағы грек колониясы Массалиямен сауда байланыстарын ұстап келді. Б.з.б. 61 жылы римдіктер Солонионды қиратқаннан кейін, аллоброг басшылары өздерінің тұрақты орнын Венаға көшіруге шешім қабылдады. Шамамен б.з.б. 50 жылы елді мекен Латын колониясына айналды, бұл Италия түбегінен қоныс аударушылардың келуіне әкелді. Көптеген ғалымдардың пікірінше, Цезарь өлтірілгеннен кейін туған саяси дағдарыс кезінде, жергілікті аллоброгтар б.з.б. 44 жылғы наурыз айында римдік қоныс аударушыларды қуды. Содан кейін олар солтүстікке қарай жылжыды, ал Мунаций Планкус келесі жылы олар үшін Лугдунум колониясын құрды. Басқа ғалымдар отарлаушылардың б.з.б. 62–62 жылдардағы аллоброгтар көтерілісі кезінде қуылғанын айтады және Вена тек Октавиан тұсында ғана колония болды деп санайды. Октавиан билігінде, б.з.б. 40–27 жылдар аралығында Вена Colonia Iulia Viennensium деп аталды, содан кейін Colonia Iulia Augusta Florentia Vienna (немесе Viennensium) деп аталатын рим колониясына айналды, бұл Август (шамамен б.з.б. 15 ж.) немесе Калигула (шамамен б.з. 40 ж.) тұсында болды. 35 жылы аллоброг азаматы Валериус Азиатикус – рим консулы болып сайланған алғашқы галл болды. Вена сонымен қатар аллоброг цивитасының астанасы болды және бірінші ғасырда Галлияның ең қуатты қалаларының біріне айналды. 3 ғасырдың екінші жартысында қала құлдырап, бастапқы қалалық ядросына дейін азайды, бірақ 4 ғасырда маңызды елді мекен болып қала берді, императорлар Юлиан мен Валентиан II-нің кейде тұратын орны болды.

Басқа елді мекендер

Genaua ('[өзен] аузы'; қазіргі Женева) – Рон, Арв және Женева көлінің жанындағы Сен-Пьер төбесінде салынған оппидум. Ол оларға Рон өзенімен ішкі су жолдарындағы кеме қатынасын бақылауға мүмкіндік берді. Хельветтер жерінің шекарасына жақын орналасқан Генуа б.з.б. 130 жылдан бері қоныстанған. Тағы бір маңызды аллоброктық елді мекен Куларода ("қабақ өрісі", қазіргі Гренобль) орналасқан, ол алғаш рет Мунатий Планк б.з.б. 43 жылы айтқан, кейіннен Грацианополис деп аталған. Музиеж, Ларина (Хьер-сюр-Амби), Сент-Сатурнин (Шамбери), Ле-Этрой (Сен-Латтье), Кватр-Тет (Сен-Жюст-де-Клайкс) және Рошфор (Варс) жерлерінде де оппидумдар қазылған.

Шығу тегі

Аллоброгтар, б.з.д. III ғасырдың соңына дейін деректерде кездеспегендіктен, Оңтүстік Галлияға салыстырмалы түрде кеш қоныстанған болуы мүмкін, бұл Ханнибалдың б.з.д. 218 жылы Альп тауларын кесіп өтуімен байланысты. Кейбір ғалымдар оларды Гаезаттармен, бұл аймақта бірнеше жыл бұрын есімдері аталған, жалдамалы әскерлер тобымен, және б.з.д. 225 жылы Теламон шайқасында Рим Республикасына қарсы күрескен топпен теңестіруге болады. Осылайша, Аллоброгтар б.з.д. III ғасырдың бірінші жартысында Орталық Еуропа бойынша белсенділік көрсеткен, жылжымалы галл жалдамалы әскерлерінің ұрпақтары болуы мүмкін, және олар ғасырдың соңғы онжылдықтарында Рона мен Альп арасында жаңа мүмкіндіктер іздеп қоныстанды.

Ханнибалдың Альп тауларын кесіп өтуі (б.з.д. 218)

Б.з.д. 2 ғасырдың ортасында грек тарихшысы Полибий Ганнибалдың б.з.д. 218 жылы Альпі тауларын кешіп өтуі туралы баяндамасында алғаш рет Аллоброгтарды атады. Алаңдағы Аллоброгтар Карфаген жеңімпазына көмектесті, ал таулы аймақтағылары оның жолын тоқтатуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ганнибал басқа басшыны қуды да, жергілікті одақтасынан жаңа қару, астық, жылы киім және аяқ киім алды. Ол Альпі тауларының етегіне дейін Аллоброгтардың аумағы арқылы өтетін кезінде, оның одақтасы өз күштерімен оны арттан қорғады. Ливийдің нұсқасында Ганнибалға көмек көрсеткен галл әміршісі Бранкус ("тырнақ", басқа нұсқада Браньюс) деп аталады. Б.з.д. 63 жылы, Цицерон консул болып қызмет еткен кезде, олар Римге тағы бір делегация жіберді, бұл аймақтағы белсенді губернатор Луций Мурена мен римдік кәсіпкерлердің зорлық-зомбылығы мен ашкөздігінен құтылуды үміттенеді. Бірақ олардың талаптары Рим Сенаты тарапынан қабылданбады. Содан кейін оларға Рим Республикасын құлатуға тырысқан сенатор Катилиннің жақтастары ұсыныс жасады, әсіресе аристократиялық Сенаттың билігін басып тастауды көздеді. Катилиннің қастандығына олардың көмегін алу мүмкіндігін сезінген Лентул, Галлия елшілерін Катилинді қолдау үшін Италияға шабуыл жасауға көндіру үшін бизнесмен Умбренусты жіберді. Бұл ұсынысқа бастапқыда жақсы қарайтын Аллоброгтар, Сенат жағында болғанда олардың тағдыры жақсырақ болады деп ойлады. Олар өз қамқоршысы Қ. Фабиус Сангамен байланысқа түсті, ал Цицерон оларды оған қосымша дәлелдер беру үшін, заговоршыларға қосылғандай болып көрсетуге көндірді. Катилиннің жақтастары галдарға өз жоспарларын толығымен ашты, олар кейбір жетекші заговоршылардан мөрленген хаттарды талап етті, содан кейін Аллоброгтар оларды Цицеронға жіберді.

Римге қарсы көтеріліс (б.з.д. 62-61)

Бірқатар сот жеңілістеріне ұшыраған Аллоброгтар б.з.д. 62 жылы Римге қарсы қару алуға шешім қабылдады. Басшысы Катугнатос бастаған олардың әскерлеріге екі жылға жуық уақыт бойы Рим әскерлеріне қарсы тұру мүмкін болды. Жаңа провинция губернаторы Гай Помптин көтерілісті басу үшін өзінің легаты Манлий Лентинді жіберді. Б.з.д. 61 жылы Галлиялық және Рим әскерлері Сеговеллаун тайпасының Вентия елді мекені маңында шайқасты, нәтижесінде Лентинус оны басып алды. Сонымен қатар, тағы екі легат Аллоброгтардың басты қаласы Солонионды басып алып, ішінара қиратты. Катугнатостың әскерлері келгенде бекініс уақытша құтқарылды, бірақ Помптин бастаған Рим әскерлері Галлиялық әскерлерін қоршап алып жеңіске жетіп, көтеріліске нүкте қойды. Астанасы қиратылғаннан кейін Аллоброгтардың басшылары тұрақты орнын Венаға көшіруді шешті.

Саяси ахуал (5844 б.з.д.)

Бұл кезеңде Юлий Цезарь Галлияның қалған бөлігін басып алды, содан кейін азаматтық соғыс басталды және Цезарь 44 жылы наурыз айында қаза тапты. Гелветтер 58 жылы Римге деген қарсылығы себепті Аллоброгтарды өз аумақтары арқылы өтуге көндіруге болатынын ойлады, бірақ сол кездегі Адбуцилл басшылығындағы галл тайпасы барлық Галл соғыстары кезінде (58–50 ж.б.д.) Цезарьға адал болды. Рим генералы әсіресе Венаны галлдарға қарсы соғыста стратегиялық бекініс ретінде пайдаланды. Римдіктер өз жерлеріне кері қайтарып жіберген гельветтердің сәтсіз көшінен кейін, Цезарь Аллоброгтардан оларға бидай беруді сұрады. 57 жылдың күзінде легат Галба Валлис Поенинада (қазіргі Вале) өткен сәтсіз науқаннан кейін Аллоброгия аумағында қыстады. Герговия шайқасында (52 ж.б.д.) римдіктердің жеңілісінен кейін Аллоброгтар Рона өзені бойындағы шекараны нығайта бастады, себебі қарсы жағалаудан шабуылдар болуы мүмкін деп қорқып жүрді. Верцингеторикс олардың басшыларын Цезарьға қарсы галл коалициясының жағында күресу үшін пара беруге тырысты, бірақ Аллоброгтар бұл ұсыныстан бас тартты. Адбуцилдің екі ұлы, Айгүс және Роскилл, Цезарьге Галлиядағы барлық жорықтарында көмек көрсетті. Ол оларға өз халқы арасындағы ең жоғары лауазымдарды берді, сондай-ақ оларға ақша және Галлияда басып алынған жерлерді сыйлады. Алайда, Цезарь бұл екі бауырдың "надандықтан туған мақтанышқа" беріліп, "өз халқтарын еңбекке салуға, атты әскердің жалақысын ұрлап, барлық олжаны өздеріне алуға" тырысқанын өкінішпен жазды. Олардың әскерлері шағымдану үшін Цезарьға келді, ал екі бауыр ақырында Фарсалия шайқасынан (48 ж.б.д.) аз бұрын Диррахиумда Помпейге көшті.

Рим империясы

Страбон біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басында барлық аллоброгтар ауылдарда өмір сүргенін хабарлады, "бірақ олардың ең танымалдары, Вена қаласында тұратындары (бұрын ауыл болған, алайда тайпаның "метрополисі" деп аталған), оны қалаға дейін дамытқан". Кейінгі Рим империясы кезеңінде Аллоброгия аумағы үш маңызды қаладан – Вена, Женева және Куларо (кейін Грацианополис деп аталған) арқылы бөлініп, басқарылды.

Дін

Сент-Ромен-ен-Галдағы "Көзілдірмелер сарайы" моншаларынан Венаның қамқоршы әйел құдайының мүсіні табылды. Aix les Bains емдік құдай Борвоға табынудың маңызды орталығы болған. Кибелаға табынуды Венаға ежелгі Шығыстан келген саудагерлер әкелді. Бірінші ғасырдың басында құдайға арналған маңызды ғибадатхана салынған, ал Мистериялардың қасиетті театры да сол ғасырға датыланады. Алайда Венадан тыс, Кибелаға табынудың іздері толығымен жоқ демес едік, бірақ олар сирегірек кездеседі және Альп тауларына жақындаған сайын азая береді.

Саяси ұйым

Аллоброгия географиялық тұрғыдан Дофин жазығы мен Савой таулары арасында бөлінген, бұл аймақтың саяси құрылысына әсер еткен. Полибий бұл туралы 218 ж.б.д. Ганнибалдың Альп тауларын басып өту кезінде жазған. Жазба дереккөздерде тікелей айтылмаса да, Аллоброгтар көршілес Каварес және Воконти тайпалары сияқты, аймақтың кішігірім халықтарын немесе этникалық топтарын біріктірген болуы мүмкін. Шындығында, Полибий Аллоброгия жазығын "әр түрлі басшылар" басқарғандығын жазады, бұл басқару жүйесінің орталықтанбаған екендігін көрсетеді. Аимэ Бокке бұл гипотетикалық тайпалық аумақтарды бес табиғи аймақпен байланыстыруды ұсынды: Шаблай және Женевуа, Савойя, Гресивадан және .

Экономика

Рим дәуірінде аллоброгтар бидай өсіріп, шарап экспорттады. Батыс Альп тауларында мыс және күміс кендері көптеп кездесті.

Алоброгтар әскері

Бірінші Француз Республикасы, Рим дәуіріндегі атаулар мен ұғымдарды қайта жаңғыртуға бейімділігіне сәйкес, Швейцария, Пьемонт және Савойя аймақтарынан келген еріктілерден құралған Француз революциялық армиясының бір бөліміне "Алоброг легионы" деген ат берді, бұл атау шамамен бұрынғы Алоброгтар жерімен сәйкес келеді.