Кіріспе
Газа-Израиль шекарасы (кейде "Темір қабырға" деп аталады) – Газа-Израиль шекарасының Израиль жағында орналасқан шекаралық тосқауыл. 2023-2024 жылдарғы Израиль-ХАМАС соғысына дейін Газа секторының солтүстігіндегі Эрез өткелі Израильден Газа секторына адамдар мен тауарлардың өтуі үшін жалғыз бақылау-өткізу пункті болған. Екінші бақылау-өткізу пункті – Керем Шалом шекаралық өткелі, ол Мысырдан келетін тауарлар үшін ғана пайдаланылған, себебі Израиль тауарлардың Мысырдан Газаға тікелей Египет-Газа шекарасы арқылы өтуіне рұқсат бермеген. Бұл тосқауылды Израиль Газа секторы мен Израиль арасындағы адамдар мен тауарлардың қозғалысын бақылау мақсатымен салған, мұны ол қалыпты шекаралық бақылау-өткізу пункттері арқылы іске асыра алмады. Мысыр-Газа шекарасында Рафах өткелі де бар, бірақ ол тек адамдардың өтуімен ғана шектеледі; Израильдің талабы бойынша, Газаға кіретін кез келген жүк немесе тауар Израиль арқылы өтуі керек, көбінесе Керем Шалом шекаралық өткелі арқылы.
The Gaza–Israel barrier (sometimes called the Iron Wall) is a border barrier located on the Israeli side of the Gaza–Israel border. Before the 2023 24 Israel Hamas war, the Erez Crossing, in the north of the Gaza Strip, used to be the only crossing point for people and goods coming from Israel into the Gaza Strip, with a second crossing point, the Kerem Shalom border crossing, used exclusively for goods coming from Egypt, as Israel didn't allow goods to go directly from Egypt into Gaza through the Egypt–Gaza border, as a security barrier, and has been rebuilt and upgraded since. It was constructed by Israel to control the movement of people as well as goods between the Gaza Strip and Israel, which it could not achieve by normal border crossings. There is also one crossing along the Egypt–Gaza border, the Rafah Crossing, though it is limited to the crossing of people; as per Israel's demand, any cargo or goods that are to enter Gaza must go through Israel, usually through the Kerem Shalom border crossing.
Саяси ахуал
1993 жылы Израиль мен Палестина Азат ету ұйымы Батыс жағалау мен Газа секторында шектеулі әкімшілік бақылаумен Палестина автономиясын құру туралы Осло келісімінің біріншісіне қол қойды. Келісімдерге сәйкес, Израиль Газа секторының әуе кеңістігін, құрлық шекараларын (Газаның Египетпен шекарасын қоспағанда, Израиль 2005 жылы бас тартып, тастап кетті) және аумақтық суларын бақылауды жалғастыруда. 2005 жылы Израиль мыңдаған израильдік қоныс аударушылармен бірге Газадан әскерін бір жақты түрде шығарып алды. Осылайша Израиль оккупацияны аяқтады деп мәлімдеді. Алайда, Газа Израильдің бөлігі болмауына және Газа тұрғындарының израильдік паспорттары болмауына қарамастан, Израиль Газаның аумақтық сулары мен әуе кеңістігін бақылауын жалғастырып отырғандықтан, бұл мәлімдемеге күмәнділік білдірілуде. Газа-Израиль шекарасы әлемдегі ең қарама-қайшы экономикалық жағдайлардың бірін көрсетеді (екіншісі – Корея демилитаризацияланған аймағы): Израиль тарапында жан басына шаққандағы ЖІӨ 55 000 доллар және халық тығыздығы төмен, ал Палестина тарапында жан басына шаққандағы ЖІӨ 1250 доллар және халық тығыздығы әлемдегі ең жоғары деңгейде. Сарапшылар «Темір қабырға» сияқты бекіністердің Газа тұрғындары үшін ғана емес, Израиль қоғамы үшін де жағдайды нашарлататынын атап көрсетеді, себебі ол палестиналықтармен әлеуметтік-саяси келісімге жету үшін мұндай метафоралық кедергілерден асып түспеуі мүмкін.
Кедергі құрылымы
Израиль 1994 жылы Газа секторымен шекарасында алғашқы ұзақ бөгет салуды бастады. 1994 жылғы Батыс жағалау мен Газа секторы туралы уақытша келісімде "Израильдің Газа секторының айналасына орнатқан қауіпсіздік қоршауы күшінде қалады және келісімнің мақсаты үшін ғана картада көрсетілген қоршаумен белгіленген сызық ресми болады" (яғни, бөгет міндетті түрде шекараны білдірмейді) деп келісілді. Алғашқы бөгет 1996 жылы аяқталды. 2005 жылғы жағдайға дейін Израиль әскері Газа секторымен шекараның бойында бір шақырымдық буферлік аймақты сақтап, жауынгерлердің шекараға жақындауына кедергі келтірді, кейде оқ атып тоқтатып отырды. Израиль әскерлерін шығарғаннан кейін палестиналықтар шекараға оңай жете бастады. Сондықтан Израиль Газа шекарасында күшіндегі қауіпсіздік жүйесін салуды бастады, оның құны 220 миллион долларға бағаланып, 2006 жылдың ортасында аяқталуы күтілуде. Оған сенсорлар, қашықтан басқарылатын пулеметтер және тікенді сымдар бар 7 метрлік қабырға кіреді, бұл қабырға Израильдік елді мекендерге жақын орналасқан үш аймақта орналасқан. Жалпы, алғашқы бөгет – сенсорларсыз тікенді сыммен қоршалған тосқауыл. Екінші бөгет, "Hoovers A" кодолық атымен, 20 метр қашықтықта орналасқан және сенсорлары бар жол мен қоршаудан тұрады. Бұл бөгет 2005 жылға дейін салынған. Жаңа элемент – "Hoovers B" кодолық атымен белгіленген 70-150 метрлік енді буферлік аймақ. Онда жерге орнатылған қозғалыс сенсорлары бар, және әр 2 километр сайын күзет мұнараларымен жабдықталған, сенсорлармен жабдықталған жаңа қоршаумен қоршалған. Бұл мұнаралар пулеметтермен жабдықталған, солдаттардың орнына қолданылады, олар палестиналық снайперлердің нысаны болуы мүмкін. 2000 жылдың қыркүйегінде Аль-Ақса интифадасының басында палестиналықтар бөгеттің көп бөлігін қиратты, содан кейін көптеген террористік шабуылдар орын алды. Бөгет 2000 жылдың желтоқсаны мен 2001 жылдың маусымы аралығында қайта салынды. Жаңа, жоғары технологиялық бақылау бекеттерімен қатар, бір шақырымдық буферлік аймақ қосылды. Әскерлерге жаңа ережелер берілді, Израильге жасырын өтуге тырысқан палестиналықтар атылып, қаза тапты. Бөгет Газадан Израильге террористер мен жанкештілердің кіруіне тиімді түрде кедергі келтірді. 1996 жылдан бері Газадан шығуға тырысқан барлық жанкештілер бөгеттің өту нүктелерінде өзін-өзі жардырып, басқа жерде өтуге тырысқанда тоқтатылды. 1994 жылдан 2004 жылға дейін Газа секторынан шыққан жанкешті Израильде шабуыл жасады (2004 жылдың 14 наурызында Ашдодта). Бөгеттің тиімділігі палестиналық жауынгерлердің тактикасын өзгертуге итермеледі, олар Қассам ракеталары мен минометтерді бөгеттен атуды бастады. 2008 жылдың 27 желтоқсанында Израиль Газа соғысын бастады, ол Газа секторындағы нысаналарға қарсы әуе шабуылы мен құрлықтағы шабуылдардан тұрды, мақсаты – аумаққа ракета атылуын және қару контрабандасын тоқтату. Соғыс 2009 жылдың 18 қаңтарында екі тарап та әскери әрекеттерді тоқтатқанда аяқталды. Израиль 21 қаңтарда әскерін толығымен шығарды, содан бері Газадан мыңдаған ракета мен миномет атылды.
Мысыр мен Газаның арасындағы осындай бөгетті құруға қолдау көрсету
Палестина билігінің президенті Махмуд Аббас Мысыр-Газа тосқауылына қолдау білдіріп, "Бұл өз елінде мысырлықтардың егемендік құқығы. Заңды түрдегі тауарлар заңды кеден пункттері арқылы жеткізілуі керек" деді, бірақ Израильдің егемендік құқықтарына қатысты ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ. АҚШ қару-жарақ контрабандасын болдырмау үшін Мысыр-Газа тосқауылына қолдау білдіретінін жариялады. Каирдегі Аль-Азхар университеті үкіметтің шешімін ресми түрде қолдап, бұл "мемлекеттің өзінің қауіпсіздігін арттыру үшін қабырғалары бойындағы кедергілер мен нысаналарды салуға құқығы" екенін мәлімдеді.
Қалқа астындағы туннельдер
Қалқаның Израильге шабуыл жасаушылардың енуін тоқтатудағы тиімділігіне байланысты, олар қоршаудың астынан туннель қазу стратегиясын қабылдады. 2006 жылдың 25 маусымында палестиналықтар бірнеше ай бойы қазылған 800 метрлік туннельді пайдаланып Израильге еніп кірді. Олар Израильдің бронетехникалық бөлімшесіне шабуыл жасап, екі ізраилдік сарбазды өлтіріп, тағы біреуін, Гилад Шалитті тұтқынға алды. 2013 жылдың қаңтар және қазан аралығында тағы үш туннель анықталды, олардың екеуі жарылғыш заттармен толтырылған. Әлемнің басқа аймақтарында осы сияқты салынған туннельдердің табылуы қауіп-қатерді бағалаудың жаңаруына әкелді. 2014 жылғы Газа соғысы барысында Израиль ХАМАС содырларына кездесті, олар туннельдерден шығып Израильге өтіп, шекарадағы сарбаздарға шабуыл жасады. Соғыстан кейін Израиль 32 туннельді анықтап жойды. 2018 жылы Израиль үш жаңа туннельді жойды.
Жер астындағы туннельге қарсы кедергі
Жер астына қазылған көптеген туннельдер, олар лаңкестердің кіріп-шығуына пайдаланылуы мүмкін болғандықтан, 2017 жылдың ортасында Израиль 40 шақырымдық шекараның бойымен бірнеше метр тереңдікте жер асты шекаралық қабырға салуды бастады. Қабырға туннель құрылысын анықтайтын сенсорлармен жабдықталған. Қабырға толығымен Израиль территориясында орналасқан. 2020 жылдың қазан айында жер асты құрылысындағы сенсорлар ХАМАС туннелін анықтады. Израиль әскери шенеунігі бұл туннельді "Бізге дейін көрген ең маңызды туннель, оның тереңдігі мен инфрақұрылымы тұрғысынан да" деп атады. Тоннельге қарсы бөгет 2021 жылдың наурыз айында толық аяқталды.
Өтпелі пункттер
Палестиналықтар үшін, бұл өткелдер Газа жолағының экономикасы және халықтың күнделікті қажеттіліктері үшін маңызды.
Израиль-Газа
2023 жылға қарай Израильмен екі ашық шекара өткізу пункті болды, сондай-ақ Израиль-Египет арқылы өтуге қосымша мүмкіндік болды. 7 қазан күні ХАМАС жасаған шабуылдан кейін басталған соғыс кезінде гуманитарлық көмек керуендері үшін тағы екі шұғыл қақпа ашылды.
Керем Шалом өткелінің
Керем Шалом өткелі – Израиль немесе Мысырдан Газа секторына тауар таситын жүк көліктері пайдаланатын басты жүк өткізу пункті. Израиль әуежайлар басқармасымен басқарылады.
Эрез немесе Бейт-Ханун өткелдері
Эрез немесе Бейт-Ханун өткелі адамдар үшін ашық тұрған жалғыз өткел. Израильге жаяу және жүк тасымалы үшін пайдаланылатын бұл өткел Солтүстік Газада орналасқан. Қазіргі таңда, өткел Палестина билігінің қарауындағы азаматтарға, Египет азаматтарына немесе халықаралық гуманитарлық көмек ұйымдарының өкілдеріне ғана ашық. Туристерге кіруге тыйым салынған. Израильде жұмыс істеуге рұқсаты бар палестиналықтар, немесе тегін медициналық көмек алуға, немесе түрмеде отырған жақын туыстарын көруге рұқсаты барлар, жаяу өткел ашық болған кезде осы өткелді пайдалана алады. Ерез өткелінен күніне 5000 палестиналық Израильдегі жұмыс орындарына баруға рұқсат алғанмен, Израиль билігі осы өткелді жиі жауып, олардың жұмысқа баруына кедергі келтірді.
96-шы қақпаның апаттық өтуі
2024 жылдың 12 наурызында "пилоттық жоба" ретінде қауіпсіздік қоршауындағы 96-шы қақпа (Кибуц Беэриге жақын орналасқан) ИДФ қорғауымен Газаның солтүстігіне гуманитарлық көмек тасымалдаған алты жүк көлігінен тұратын колонна үшін пайдаланылды. 96-шы қақпа соғыс кезеңінде көмектің Газа қаласына тікелей жеткізілуіне мүмкіндік беретін, бірте-бірте қалыптасып келе жатқан орынға айналуда, болғаны аз мөлшерде болса да.
"Солтүстік өткел" апаттық қақпасы
2024 жылдың 12 сәуірінде Кибуц Зикимге жақын жерде гуманитарлық көмек үшін жаңадан салынған соғыс кезеңіндегі төтенше жағдай өткелі ашылды. Жүк машиналарының ішіндегі заттар Керем Шалом шекаралық пунктінде IDF арқылы тексеріледі. Ол Синай және Эль-Ариш қаласына жолмен жалғастырылған, ал ол өз кезегінде Египет шекарасы арқылы Газамен байланысады. ), 2018 жылдың ақпанынан бері Рафах өткелінен солтүстік-батысқа қарай 4 шақырым жерде орналасқан, екінші коммерциялық шекаралық өткел, және Газаның басты солтүстік-оңтүстік магистралі – Салах әл-Дин жолының атымен аталады. 2018 жылға дейін бұл қақпа Газа мен Синай тұрғындары үшін екі жақты гуманитарлық көмекке қолжетімділік қамтамасыз етті, бірақ коммерциялық мақсаттарға қызмет етпеді. 2018 жылдан бері Салах ад-Дин қақпасы көлік ағынының үнемі өсуін көрсетіп келеді, сондықтан 2022/2023 жылдары құрылыс материалдарының 50% астамы, азық-түліктің 25% және азық-түлік емес тауарлардың шамамен 40% Салах ад-Дин қақпасы арқылы Газаға әкелінді. 2023 жылы Газаға импортталған барлық тауардың шамамен 36% осы қақпа арқылы жеткізілді.