Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шетланд аралдарының аралы, Шотландия, Ұлыбритания
Island of the Shetland Islands, Scotland, UK
Йелл – Шотландияның Шетланд аралдарының солтүстік аралдарының бірі. 2011 жылғы халық санауы бойынша, тұрақты түрде 966 адам тұрады. Ауданы 82 шаршы миль (212 км²) болатын Йелл, Шетланд аралдарындағы екінші үлкен арал (материктен кейін), ал архипелагта халық саны бойынша үшінші (Шотландиядағы аралдардың он бесіншісі), материк пен Уолсейден кейін. Кейде жағалау суларында киттер мен дельфиндер де кездеседі. Аралдағы танымал ғимараттардың бірі – Бурравоудағы 17 ғасырлық Браудың Ескі Хаасы, бұл бұрынғы саудагер үйі қазір мұражай және келушілер орталығына айналған. Шығыс жағалауы көбінесе төмен және құмды, ал батыс жағалауы кең тасты және көбінесе тік жарлардан тұрады, ол 3000 жылдық шөгінділердің нәтижесінде бірте-бірте көтерілген. Шетланд архипелагы сияқты, бұл арал да Солтүстік теңіздің (шығысқа қарай) және Солтүстік Атлантика мұхитының (батысқа қарай) арасындағы тосқауыл ретінде қарастырылады. Солтүстік-шығысында Норвегия теңізі орналасқан, ал Солтүстік Мұзды мұхит солтүстікке қарай бірнеше жүз шақырым жерде жатыр. Аралдың танымал орындарына – ұсақталған қабықшалардан тұратын Бреккон құмдары және Лумбистер шатқалы кіреді.
Yell is one of the North Isles of Shetland, Scotland. In the 2011 census it had a usually resident population of 966. It is the second largest island in Shetland after the Mainland with an area of 82 square miles (212 km2), and is the third most populous in the archipelago (fifteenth out of the islands in Scotland), after the Mainland and Whalsay. At times, whales and dolphins also appear off the coast. Notable buildings on the island include the 17th century Old Haa of Brough in Burravoe, a merchant's house now converted to a museum and visitor centre. On the eastern side the coast is generally low and sandy but there is an extensive rocky and partly precipitous coast on the west that rises slowly to elevations of which is the result of 3,000 years of deposits. As with the Shetland archipelago as a whole, the island can be seen as creating a barrier between the northern end of the North Sea (to the east) and the North Atlantic (to the west). To the north east is the Norwegian Sea, and the Arctic Ocean is several hundred km to the north. Attractions on the island include the Sands of Breckon composed of crushed shells, and the Daal of Lumbister gorge.
Елді мекендер
Йеллдегі елді мекендер көбінесе жағалауға жақын орналасқан, солтүстік-оңтүстік бағытында созылған, метаморфоздық шөгінді жыныстардан тұрады. Бұл жыныстар 1000-800 миллион жыл бұрын ағыс суларда қалыптасып, кейін 600-400 миллион жыл бұрын Каледон оргенезі кезінде көтеріліп, деформацияланған. Басты минералдар – ірі ұсақ түйірлі кварцит, кварц-фельдспар гнейсі. Су тасқыны қалыпты жағдайдан жоғары толқындар деңгейіне дейін жеткен. Солтүстік-батыстағы Баста Воеде осыған ұқсас, бірақ жақында болған оқиғаға қатысты да белгілі бір дәлелдер бар. Қазіргі заманда, тау жыныстарының кезектің жоқтығы, мұздық саздың болуы және салқын, ылғалды климаттың әсерінен үлкен аумақтарда торф пайда болған. Бұл торф аралдың үштен екі бөлігін жабады, оның орташа тереңдігі… Оның негізгі құрамында шпагнум мүк, мақта шөп, бұғы шөп, жусан және қамыс бар. Бұл торф арал тұрғындары үшін отынның маңызды көзі болып табылады және кейбір аймақтарда тіпті коммерциялық мақсатта да өңделеді. Оны қашау (Гайленд каскромына ұқсас торф қазу құралы) арқылы кесіп алады, ал Blackadder (2003) бойынша, "Йелде Шетландтағы ең жақсы торф үйіп қою шеберлері бар". Прото-норвег тілінде "Jala" немесе "Jela" сөздері "ақ арал" деген мағынаны білдіруі мүмкін, бұл жағалаудағы ақ құмдарға сілтеме жасауы мүмкін. Ежелгі норвег тілінде "Gjall" сөзі "шөл" немесе "бейсіз" дегенді білдіреді. Бұл сөз "hjalli" немесе "hjallr" сөздерімен байланысты болуы мүмкін, бұл тау беткейіндегі терраса, жартас, тіпті балық кептіруге арналған жабдықтарды білдіреді. "Hjell" сөзі қазіргі норвег тіліндегі жазуы мен айтылуы, ал "hjallar" – көне норвег тіліндегі иелік жалқы немесе көпше түрі.
Settlements on Yell tend to be coastal with a north–south grain, a metamorphosed sedimentary rock originally laid down in shallow water 1,000 800 million years ago and then uplifted and deformed during the Caledonian orogeny 600 400 million years ago. The principal minerals are coarse quartzite, quartz feldspar gneiss The inundation would have reached above normal high tides. There is also some evidence at Basta Voe in the north west of a more recent event of a similar nature. In modern times, the non porous nature of the bedrock, the presence of boulder clay and the cool and damp climate have conspired to create large expanses of peat. This covers two thirds of the island with an average depth of Its main constituent materials are sphagnum moss, cotton grass, deer grass, heather and sedge. This peat is highly important to the islanders as a fuel source, and in some areas is even worked commercially. It is cut with a tushker (a type of peat spade, akin to the Highland cascrom), and according to Blackadder (2003) "Yell boasts some of the best peat stacking skills in Shetland." The Proto Norse was Jala or Jela which may have meant 'white island' referring to the beaches. The Old Norse was Gjall signifying 'barren'. This makes another possible explanation plausible, connected to the Norse words "hjalli" or "hjallr", terrace in a mountainside or a ledge, scaffolding, even the ones used for drying fish. "Hjell" is the current spelling and pronunciation in Norwegian, and "hjallar" is the possessive singular or nominative plural form in Old Norse.
Ерте тарих
Елл неолит дәуірінен бері қоныстанған. Дәлелдер Скандинавиялық кезеңге дейін мұнда көптеген адамдар тұрғандығын көрсетеді. Броктардың бірі – Бурра Несс Брок. Қабырғасының тек бір бөлігі ғана сақталған, ол теңіз жағында орналасқан. Оның биіктігі кейбір жерлерде жоғарыға дейін жетеді. Құрлық жағында топырақ қоршаулардың іздері және күзетшінің бөлмесі болуы мүмкін екендігін көрсететін құрылыстың қалдықтары бар. Сондай-ақ, Бурги Геос орналасқан жерде темір дәуіріне тән бекіністің қалдықтары табылды. Норвегиялықтардың негізгі мұрасы – ежелгі норвегия тілінен шыққан, толық немесе ішінара сақталған жер аттарының көптігі. Мысалы, "Dalsetter" атауы "dalr" (сала немесе аңғар) және "setr" (жайлау немесе мал жайылымы) сөздерінің бірігуінен пайда болған. "Dalr" сөзі ежелгі норвегия немесе ежелгі ағылшын тілінен алынған, ал "setr" сөзі (мүмкін норвегиялық) ежелгі ағылшын тіліндегі ("sǣte") сөзінің түсіндірмесі болуы мүмкін. "Gossawater" атауы көне ағылшын тіліндегі "gōs" және/немесе көне норвегия тіліндегі "gás" (қаз), "á" (өзен) және "vatn" (көл) сөздерінен құралған, кейін "water" деп ағылшыншаланған. Yell аймағындағы басқа да потенциалды норвегиялық элементтерге "firth" (көне ағылшын тіліндегі "Ford" және көне норвегия тіліндегі "fjörðr" сөздерінен шыққан, мысалы, Whale Firth), "voe" (ағылшын тіліндегі "way" сөзімен (көне ағылшын тіліндегі "weġ", көне норвегия тіліндегі "vagr") байланысты, мысалы, Gloup Voe), "sound" (көне ағылшын және көне норвегия тілдерінде "sund" деп аталады, мысалы, Bluemull Sound) және "a(y)" (ey) (жақын орналасқан Hascosay және Linga сияқты) кіреді.
Yell has been inhabited since the Neolithic times. The evidence suggests a substantial population in the Pre Norse period. One of the brochs is Burra Ness Broch. Only part of the wall remains, on the seaward side. This reaches around high in places. There are traces of earthen ramparts on the landward side, and remains of a structure which may have been a guard's cell. There are also remains of an Iron Age blockhouse fort at Burgi Geos. The primary Norse legacy is an array of placenames of potentially fully or sometimes partial Old Norse origin. For example, "Dalsetter" is a combination of dalr meaning a "dale" or "valley", either from Old Norse or Old English, possibly influenced by both; and setr meaning a "hill pasture" or shieling, or as a (potentially Norse) interpretation of Old English ("sǣte"). "Gossawater" is a combination of either Old English "gōs" and/or Old Norse "gás" (goose), á (river) and vatn (a lake/loch) anglicised as "water". Other potentially Norse elements on Yell include "firth" which is from either or possibly both the Old English ""Ford"" and Old Norse "fjörðr" as in Whale Firth, "voe" which is an Old Norse cognate with English 'way' (Old English 'weġ')(Old Norse vagr) as in "Gloup Voe", "sound" (Both Old English and Old Norse use sund) as in "Bluemull Sound" and " a(y)" (ey) as in nearby Hascosay and Linga.
Ханза саудасы және ерте заманауи кезең
Шетландтың Ханза саудасының көп бөлігі Скалоуэйден жүргізілгенмен, Буравой архипелагтағы өзге Ханза орталықтарының ішіндегі ең маңыздыларының бірі болды. 18 ғасырдағы дін қызметкері Крутвелл Йел туралы: «Тұрғындары отынмен қамтамасыз, көп мөлшерде ұсақ балық аулайды және жайлы жағдайда өмір сүреді» деген еді.
Although most of Shetland's Hanseatic trade was conducted from Scalloway, Burravoe was one of the most important of the other Hanseatic centres in the archipelago. The Rev. Crutwell in the 18th century said of Yell that "the inhabitants have plenty of fuel, catch immense quantities of small fish, and live comfortably."
Қазіргі тарих
Джонни Нойшнс 18 ғасырда Йелл аралында шешекке қарсы егуді сәтті жүзеге асырды, көптеген басқа аймақтар күмәнмен қараған кезде. 1841 жылғы «Жаңа статистикалық есептемеде» Фетлар және Солтүстік Йелльдің пасторы контрабанданың дерлік толығымен жойылғанын, бірақ жергілікті халықтың «тамекі тартудың жаман әдетіне салынып қалғанын» атап өтті. Сол жылы Орталық және Оңтүстік Йелльдің пасторы Лервиктен Лейтке екі апта сайын жүретін кеме қызметінің енгізілуіне байланысты қара малдың жергілікті бағасы 50%-ға өскенін байқады, бұл Шотландия материгіне мал экспорттауға мүмкіндік берді. 1881 жылы Глоуп жағасындағы дауылда 53 балықшы қаза тапқанда Йелльде балық аулауға аса ауыр соққы тиді. Қазір сол жерде олардың ескерткіші орнатылған. Шел ауруы – бұрын жұқтырылған қызылша вирусының (varicella) қайта белсенділігі. 1961 жылы Йелль жанында совет тыңшы кемесі батып кетті; оның құлауын лейтенант Джордж Вуки тапты, ол Сыртқы Гебридтерде «Виски Галоре» романына шабыттанған кемені де зерттеген болатын. Бұл жасырын, қара киімдегі миссия болды; лейтенант Вуки кемені 90 фут (27 м) тереңдіктегі таза суда тапты. 1960 жылдары Йелль дағдарысқа ұшырады. 1965 жылы оркадиялық жазушы Эрик Линклейтер Йелльдің экономикалық қиындықтары мен халықтың азаюына байланысты «архипелагтың басты мәселесі» екенін айтты. Кейбіреулер мұны арал тұрғындарының «әлеуметтік теңдігіне» байланыстырды, ол ешкімнің «лидер немесе кәсіпкер» болуына кедерес келтіреді деп есептеді; Хасвелл Смит бұған келіспейді, бірақ «мәселені талқылауға салу көмектескен сияқты» дейді. Йелльге кейде қара балықтардан басқа арктикалық қонақтар да келеді; 1977 жылы адасқан сақалды итбалық тіркелді. Әдетте бұл жануарлар тек мұздың үстінде тіршілік етеді.
Johnnie Notions successfully carried out early smallpox inoculations on Yell in the 18th century, at a time when many other places remained sceptical. In the 1841 New Statistical Account the minister of Fetlar and North Yell noted that although smuggling had almost entirely disappeared the local population had "fallen into an abominable habit of smoking tobacco". In the same year the minister of Mid and South Yell observed a rise of 50% in the local price of black cattle due to the introduction of a fortnightly steamer service from Lerwick to Leith that had enabled exports of livestock to mainland Scotland. Fishing on Yell received a particularly vicious blow when 53 fishermen were killed in a storm off Gloup in 1881. There is a memorial to them there now. establishing that shingles is the reactivation of previously acquired chickenpox (varicella) virus. In 1961 a Soviet spy ship sank off Yell; the wreck was found by Lieutenant George Wookey, who had also investigated the wreck that inspired Whisky Galore in the Outer Hebrides. It was an undercover plain clothes mission; Lt. Wookey found the wreck 90 feet (27 m) down in clear water. During the 1960s Yell reached an impasse. It was in 1965 that the Orcadian novelist Eric Linklater said that Yell was "the problem child of the archipelago" due to its economic woes and burgeoning depopulation. Some blamed this on the islanders' "social egalitarianism", which supposedly prevented anyone from becoming a "leader or entrepreneur"; Haswell Smith disagrees but believes that "airing the matter seems to have helped" Yell occasionally receives the odd Arctic visitor besides the tern; in 1977, a stray bearded seal was recorded. Normally these creatures only live on the pack ice.
Белгілі ғимараттар мен құрылыстар
1707 жылы салынған, қазір қираған тас ғимарат Шетландтағы ең әуесқой үй деп есептеледі. 1880 жылы Windhouse үйі жөнделген кезде ғимарат еденінің астынан қаңқалар табылған. 2015 жылдың ақпан айына дейін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілмеген және мүлік қайтадан сатуға қойылған. Windhouse Lodge – Windhouse-тың берік салынған қақпасы, оны Шетланд Amenity Trust кемпингтік Böd ретінде басқарады. Бұл үш бөлмелі, жақсы жабдықталған, сегіз адамға дейін сыйымдылығы бар Böd. Оған ыстық су жылытқышы, душ, ыдыс-аяқ, негізгі асүй құралдары, тоңазытқыш, микротолқынды пеш, қайнатқыш, гриль, пеш және 2 плитка кіреді. Burravoe-дегі Old Haa – 1672 жылы салынған, қазір мұражай және келушілер орталығына айналған саудагердің үйі. Kirkabister-де бұрынғы пони шаруашылығының қалдықтарын көруге болады. Оның қоршауы ерекше көрінеді, себебі төрт бұрышы да сәл көтерілген. Мұндай қоршаулар архипелагта санаулы ғана. Бұл жалғыз құс емес еді, сондай-ақ Yell әйелінің бір отбасы құсқа кездесіп, кейін үйінде біреуін тауып, кім екенін сұрағанда, ол: «Мен Триппаның ұлымын» деген. Әйел дұға оқығанда, құс жоғалып кеткен.
Built in 1707, the now ruined stone building of Windhouse is claimed as the most haunted house in Shetland. In 1880, when Windhouse was renovated, skeletons were found under the floor of the building. As of February 2015, no restoration has taken place and the property is back on the market. Windhouse Lodge is the solidly built gatehouse to Windhouse and is run by Shetland Amenity Trust as a camping Böd. This is a well equipped böd providing accommodation for up to eight people in three bedrooms. Facilities include a hot water heater, shower, crockery, basic cooking utensils, fridge, microwave, kettle, compact cooker with grill, oven and 2 hotplates. The Old Haa of Brough in Burravoe is a substantial merchant's house built in 1672 now converted to a museum and visitor centre. At Kirkabister, the remains of a former pony stud can be seen. The enclosure is unusual in appearance, having each of its four corners slightly elevated. There are only a handful of such enclosures in the archipelago. This was not the only trow by any means, and there is another story of a Yell woman coming upon a family of trowes, who later woke up to find one in the house, asking who he was, he said "I am Trippa's son". The woman said a prayer, and the trowe disappeared.
Джордж Маккей Браун
Джордж Маккей Браун, Оркадиялық ақын, 1263 жылғы Йелль азаматынан баяндаушы ретінде өлең жазды. Мен Шетланд аралдарындағы Йелльден шыққан шаруамын. Анама Бьорн деп атауға болатын. Бьорн аралда "төлдер мен бұлттар мен құстар мен әйелдер арасында" өседі, бірақ бұл бейшаралық оның әкесінің жоғалып кетуімен және денесінде дақтары бар, күміс "тоналған" викинг шабуылшысы ретіндегі кәсібімен қарама-қарсы келеді.
George Mackay Brown, an Orcadian poet, wrote a poem which has a Yell man of 1263 as a narrator. I am a farmer from Yell in Shetland. Bjorn my mother called me. Bjorn grows up amongst "seals and clouds and birds and women" on the island, but this idyll is contrasted with his father's disappearance, and profession as a Viking pirate covered in scars and "harvesting" silver.