Кіріспе

Шығыс провинциясының астанасы, Сауд Арабиясы
Сауд Арабиясындағы қала

Даммам (الدمّام DIN) – Сауд Арабиясының Шығыс провинциясының астанасы. 2022 жылғы мәліметтер бойынша халқы 1,532,300 адамды құрайды. Даммам – Эр-Рияд, Джидда және Меккеден кейін Сауд Арабиясының төртінші ең ірі қаласы. Даммам, Дахран және Хобар қалаларын қамтитын Үлкен Даммам аймағының, сондай-ақ «Үш қала» деп те аталатын, маңызды бөлігі болып табылады. Аймақ әлеуметтік, экономикалық және мәдени байланыстар арқылы қаламен тығыз байланысты. 2022 жылғы мәліметтерге сәйкес, Даммам агломерациясының халқы 2,190,900 адамды құрады. Қазіргі Даммам аймағын 1923 жыл шамасында патша Ибн Саудтың рұқсатымен Давасир тайпасы қоныстандырған. Бұл жер бастапқыда балықшылар ауылы болған. Аймақта мұнайдың табылуынан кейін қала дамып, теңіз портына және әкімшілік орталыққа айналды. Сауд Арабиясы біріккеннен кейін Даммам жаңа құрылған Шығыс провинциясының астанасы болды. Даммам Сауд Арабиясының мұнай өнеркәсібінің маңызды әкімшілік орталығы ретінде танымал және қаланың Король Абдул Азиз теңіз порты арқылы экспорт көлемін арттыруға үлкен үлес қосады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, жүк көлемі 2,038,787 TEU-ға жететін бұл порт Парсы шығанағындағы екінші, Сауд Арабиясындағы үшінші және Таяу Шығыс және Солтүстік Африка (MENA) аймағында жүк көлемі бойынша сегізінші орында тұр. Даммамдағы алғашқы бұрғылау платформасының негізі 1935 жылдың қаңтар айында салына бастап, 19 ақпанда аяқталды. 1935 жылдың 30 сәуірінде Даммамда алғашқы мұнай ұңғымасын бұрғылау жұмыстары басталды. «Сауд Арамко» компаниясы «Даммам-7» ұңғымасын қазып шығарды, ол қазір «Гүлдену ұңғымасы» деп аталады және Сауд Арабиясының мұнайға бай екенін дәлелдеді.

Жылдам өсу кезеңі (1940-1960 жылдар)

1940-50 жылдары Даммам маңындағы мұнай кен орындарының табылуы, бүгінде әлемдегі дәлелденген мұнай қорының 25% құрайтын көлемді қамтиды, құрылыс шарына серпіліс берді. Шейх Мұхаммед бин Насыр бин Әли және оның бауырлары басқарған Әл Бин Әли әулеті қаланың және аймақтың дамуына түрлі салаларда маңызды үлес қосты. Олардың «Al Bin Ali and Brothers» компаниясы Aramco-ның кеңеюіне қатысқан Сауд Арабиясының алғашқы құрылыс компаниясы болды. Олардың ішіндегі жобалары – Даммамды солтүстік мұнай ұңғымаларымен байланыстыратын жолдар, Даммамды Эр-Риядқа қосатын 40-шы тас жол (қазіргі Даммам тас жолы) және Король Абдул Азиз портының бірнеше рет кеңейтілуі. Бұл жаңа мұнай кен орындарын табу және пайдалану үшін ел ішінде және оның төңірегіндегі сарапшылар мен техникалық мамандардың жиналуына мүмкіндік берді. Сондай-ақ, мұнай тасымалына арналған жаңа құбырлар, сақтау қоймалары мен кеме тіреу құрылыстары салынды. Индустрияны қолдау және жаңа құрылған мегаполисте тұратын адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін сервистік қызметтер өркендеді. Денсаулық сақтау министрлігі Даммам аймағында бірнеше заманауи ауруханалар мен денсаулық сақтау мекемелерінің желісін құрды. Бұл мекемелер жеке секторға қарасты ауруханалар мен емханалармен толықтырылды.

Қазіргі заман тарихы (1960-шы жылдар)

Кейінгі ондаған жылдар ішінде, шамамен алты он жыл бұрын бірнеше жүз тұрғыны болған елді мекен қазір 1,5 миллионнан астам халқымен мақтанады және одан әрі қарқынды өсіп келеді. Даммам аймағы, басқа мұнай қалаларынан өзгеше, көптеген салаларда дамыды. Сауд Арабиясының мұнай өнеркәсібінің басқаруын ұйымдастырумен қатар, ол заманауи қалалық және өнеркәсіптік орталыққа айналды. Бұл сектор алғашқы жылдары өскен кезде Сауд Арабиясы үкіметі аймақтың дамуын жеңілдету үшін қадамдар жасады. Жаңа жолдар мен тас жолдар гүлденген қаланы Корольдіктің басқа қалаларымен және өнеркәсіптік орталықтарымен байланыстырды. Теміржол желісі Даммамды ауыл шаруашылығы орталығы Харджбен және одан әрі Эр-Риядпен байланыстырды. Дахран халықаралық әуежайы аймақтың елдің басқа бөліктерімен және әлеммен байланысын одан әрі жақсарту үшін құрылды. Кейін барлық коммерциялық әуе тасымалы қызметтері Даммамнан солтүстік-батысқа қарай 20 шақырым (12 миль) қашықтықта орналасқан ірі Король Фахд халықаралық әуежайына көшірілді. Мұнай емес өнеркәсіптердің кеңеюін ынталандыру үшін үш қала арасындағы бос кеңістікте өнеркәсіптік қала құрылды. Қазір 124 зауытқа мекен еткен Даммамның бірінші өнеркәсіптік қаласы тез арада қалалық құрылыммен қоршалды. Осының нәтижесінде 615 тас жолының бойында Даммам аймағынан алыс екінші өнеркәсіптік қала құрылды. Шамамен жердің үлесінде орналасқан екінші өнеркәсіптік қала 120 зауытқа ие, ал тағы 160-ы құрылыс кезеңінде. Бұл зауыттар Корольдік бойынша сатылатын және басқа елдерге экспортталатын өнімдердің алуан түрлі спектрін өндіреді. Мұндай экспортты және басқа да импортты бірнеше жүк тасымалдау агенттері мен коммерциялық компаниялар жүзеге асырады. Даммам аймағы бастапқыда заманауи қала құрылысы принциптеріне сүйене отырып жоспарланды. Тұрғын және коммерциялық аймақтар нақты бөлінген, жолдар кең және түзу, ал ғимараттар жоспарға сәйкес салынған. Аймақтың өсуіне ең маңызды үлес қосқан факторлардың бірі – жерді мелиорациялау; Персия шығанағының жақын тереңдігі аз бөліктері кең аумақта қалпына келтірілді. Сумен жабдықтауты тұзсыздандыру станциялары арқылы жүзеге асырылады, олар күніне шамамен жеті миллион куб метр тазартылған су сорғылайды. Сумен жабдықтау Даммам аймағының қалалық және өнеркәсіптік өсуін қамтамасыз етеді, ал болашақ қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қолданыстағы тұзсыздандыру қондырғыларын кеңейтуге қатысты шаралар қабылдануда. Даммам – Дүниежүзілік Энергия Қалалары Партнерлігінің (WECP) мүше қаласы.

Климат

Сауд Арабиясының көп бөлігі сияқты, Даммам да Кёппен климаттық жіктелімі бойынша ыстық шөлді климатқа (BWh) ие. Қысқы температуралар жұмсақтан жылыға дейін ауытқып, бірақ түндері тұрақты түрде төмендеп, шамамен дейін жетеді. Даммамда жауын-шашын көбінесе сирек болады және әдетте қараша, желтоқсан және қаңтар айларында аз мөлшерде жауады, сондай-ақ мерзімді күшті найзағайлар болады. Көбінесе желтоқсан және қаңтар айларында бұрқасын жауады. Көктемде жеңіл жауын-шашын болады, бірақ ол сирек кездеседі. Жазғы температура аймақтың географиялық орналасуына байланысты өте жоғары, наурыздан қазанға дейін күндізгі уақытта үздіксіз асып түседі. Жазғы түндері температура әдетте жоғары болады, сонымен қатар қалалық жылу арал эффектісіне байланысты ылғалдылық та өте жоғары. Шаң дауылдары, жергілікті тұрғындар шамал деп атайды, жаз айларында жиі болады және көбінесе солтүстіктен соғады. Аймақтағы ең жоғары температура 2021 жылдың 26 шілдесінде тіркелді, ал ең төменгі температура 2008 жылдың 16 қаңтарында тіркелді.

Қоршаған ортаны қорғау

Даммамда бірнеше ғимараттардың іргетастары мен жер асты инфрақұрылымының су деңгейінің көтерілуінен құрылымдық тұрғыдан әлсірегендігіне қатысты деректер бар. Жауын-шашын, теңіз суының енуі, жер асты су желілері мен кәріз құбырларынан болатын ағып кету сияқты түрлі көздер су деңгейінің көтерілуіне себеп болады деп болжанып келген. Т. М. Ивалева және басқалар жүргізген соңғы зерттеу, қаладағы су деңгейінің көтерілуіне ауыз сумен жабдықтау және кәріз суын жинау желілерінен болатын ағып кетулер ең басты себеп екенін көрсетті. Зерттеу нәтижесінде, су деңгейінің көтерілуі қаланың қазіргі және болашақ дамуына қауіп төндіретіні анықталды.

Экономика

Даммам – Шығыс провинциясындағы өнеркәсіптік аймақ. Оның дамуы, негізінен, мұнай қорының ашылуымен байланысты. Қала – елдің мұнай және газ өнеркәсібінің орналасқан жері. Даммам Таяу Шығыстың маңызды өнеркәсіптік қаласы болып табылады. Қала ұлттық экономикаға зор үлес қосады. Даммамның жан басына шаққандағы ЖІӨ мұнай қорының молдығы және халықаралық әуежай, теңіз порты, жүк терминалы сияқты қажетті инфрақұрылымның болуы қаланың өркендеуіне ықпал етеді. Даммам – негізінен өнеркәсіптік қала, оның экономикасы жергілікті мұнай өнеркәсібіне тәуелді. Saudi Aramco компаниясы қаладағы және Сауд Арабиясындағы мұнай секторының басым бөлігін бақылайды. Компанияның бас кеңсесі жақын орналасқан Дахран қаласында орналасқан, сондай-ақ сол жерде Aramco-ның тұрғын лагері де бар. Сауд Арабиясындағы алғашқы мұнай ұңғымасы Даммамда табылды, осының арқасында Сауд Арабиясы бүгінде әлемдік мұнай және газ өнеркәсібінде жетекшілік етеді. Бұл ұңғыма кейіннен «Әл Хайр» деп аталды. Жақын маңдағы Джубайл қаласында әлемдегі ең ірі өнеркәсіптік қала – Джубайл индустриялық қаласы орналасқан. Даммам – ауыл шаруашылығы өнімдері, сиыр еті және сүт малдары импортталатын орталық. 3M компаниясы Даммамда ірі өндіріс зауытын салуда. Hitachi Energy Даммамда жоғары кернеу зауытын пайдаланады. Неміс компаниясы Siemens өзінің аймақтық клиенттеріне қызмет көрсету үшін Даммамда үлкен кешенге ие. Дахран Техно Доласы – Aramco-ның технологиялық хабы.

Ауа

Даммамды Король Фахд халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол жер аумағы бойынша әлемдегі ең үлкен әуежай. Жолаушылар терминалы қаланың солтүстік-батысында орналасқан және алты қатарлы тас жолмен байланысты. Шығыс провинциясының негізгі әуежайы болғандықтан, Даммам Таяу Шығыс, Азия, Африка және Еуропаның басқа қалаларымен әуе байланысы жақсы жолға қойылған. Бұл әуежай SaudiGulf Airlines әуекомпаниясы үшін хаб қызметін атқарады.

Теңіз

Персия шығанағының жағалауында орналасқан Король Абдул Азиз теңіз порты Сауд Арабиясының екінші ірі және ең жүк көлемі жоғары порты болып табылады. Бұл Персия шығанағындағы ең ірі порт. Ол 1940 жылдардың соңында салынған. Портта әртүрлі типтегі кемелерді қабылдауға мүмкіндік беретін ауқымды жабдықтар бар. Ең маңызды жабдықтары: 56 көп мақсатты лифт, 8 контейнерлік кран және 524 танкерлік контейнер. Кемелерді тікелей тоқтатуға және балық аулауға арналған бірнеше тұрақтар, сондай-ақ кеме жөндеу доктары бар.

Жол

Шығыс провинция қалалары Абқайқ, Дахран, Хофуф, Джубайл (Дахран–Джубайл тас жолы), Хафжи, Хобар (Даммам–Хобар тас жолы), Рас-Танура, Сихат және Катиф (Көлдік жол) сияқты, сондай-ақ Корольдіктің басқа да аймақтарындағы көптеген қалалар 8 жолақты тас жолдар арқылы Даммаммен байланысты. Даммам Сауд Арабиясының астанасы Эр-Рияд және батыс жағалаудағы Джидда қалаларымен 40 тас жолы арқылы қосылған. Ол сонымен қатар Бахрейнмен ұзақ Король Фахд тас жолымен байланысады. Даммамның Кувейт (Абу Хадрия тас жолы), Оман, Катар және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты басқа да Таяу Шығыс елдеріне тас жолдары бар. Даммамда қала ішіндегі қоғамдық көлік қызметі жақында іске қосылды. Сауд Арабиясының қоғамдық көлік компаниясы (SAPTCO) Даммамнан қалааралық автобус қызметтерін жүргізеді. Автобус қызметтері Даммамды Хобар және Таяу Шығыстағы басқа да қалалармен байланыстырады.

Темір жол

Сауд Арабиясының екі теміржол операторының бірі – Сауд темір жол ұйымының (SRO) штаб-пәтері Даммам қаласында орналасқан. Даммамдағы жолаушылар терминалы Сауд Арабиясында алғаш рет 1981 жылы салынды. Ол Сауд Арабиясы теміржол желісіндегі маңызды терминал болып есептеледі. Даммам – барлық алты ЫТҰ мүше мемлекетін байланыстыратын ұсынылып отырған Перс шығанағы теміржолының маңызды түйініне айналады. Қала, Сауд Арабиясы және БАӘ арқылы Кувейтті Оманмен байланыстыратын басты желі бойында орналасқан. Бахрейн мен Даммамды байланыстыратын тармақ желісі де аталған жобаның бір бөлігі. Сонымен қатар, Даммамды батыс аймақтағы Рияд және Мекке арқылы Жеддаға, ал Даммамды Джубейльге байланыстыратын екі болашақ теміржол жобасы ұсынылған.

Жедел транзит

Даммам үшін біріктірілген қоғамдық көлік жүйесі Министрлер кеңесінің 2014 жылғы 19 мамырдағы қаулысымен бекітілді және 2014 жылғы 21 мамырда қала әкімі Фахад Аль Джубайр бұл туралы ресми түрде хабарлады. Жобаға жеңіл рельстік теміржол, жылдам автобус қатынайтын жүйе және қала шетін байланыстыратын фидерлік автобустар кіреді. Жеңіл рельстік жүйе екі бағыттан тұрады. Бірінші бағыт Тарут аралын Қатиф, Даммам және Дахран арқылы Король Фахд өткелімен байланыстырады. Екінші бағыт Даммам орталығын Король Фахд халықаралық әуежайымен жалғастырады. Бағыттарды және станциялардың орналасқан жерін нақтылау бойынша зерттеулерге шамамен 18 ай уақыт қажет болды. Даммам метрополитенінің 2021 жылы ашылуы күтілуде, бірақ оның қазіргі ресми мәртебесі белгісіз. Жылдам автобус жүйесі 2023 жылы іске қосылды. Ол негізінен Даммам, Әл-Хабар, Қатиф және Дахран қалаларын қамтиды, жалпы ұзындығы 453 шақырымды құрайды және 212 автобус аялдамасын қамтиды.

Ойын-сауық

Сауд Арабиясының мұнайдан басқа да кірістерін әртараптандыруға бағытталған «2030 жылға дейінгі Сауд Арабиясының көрінісі» бағдарламасының бір бөлігі ретінде, Сауд Арабиясының Мемлекеттік Инвестициялық Қоры (PIF) Шығыс провинциясында ойын-сауық орындарын құруды жоспарлап отыр. Бұл ойын-сауық парктерін құруды және театрлар сияқты бірнеше ойын-сауық нысандарын салуды қамтиды. «Арамко» компаниясы Даммам мен Әхса арасында Король Салман Энергия паркін (SPARK) құруды жоспарлап отыр. Персия шығанағына қарап жатқан жағажайлар әрқашан жергілікті тұрғындар, әсіресе балықшылар үшін маңызды орын болған.

Спорт

Футбол Сауд Арабиясының ұлттық спорты және Даммамда ең танымал спорт түрі. Принц Мохаммед бин Фахд стадионы – қаланың басты стадионы және футбол ойналатын негізгі алаң. Бұл Сауд Арабиясының кәсіби лигасының «Эттифак» клубы мен Сауд Арабиясының бірінші лигасының «Аль-Нахда» клубының үй стадионы болып табылады. Түйе жарысы, бүркіт саятшылығы, баскетбол және ат спорты сияқты дәстүрлі спорт түрлері де әлі де кең таралған. Қалада тұратын Оңтүстік Азиялық экспаттардың арасында крикет өте танымал.

Даммамда көптеген жергілікті базарлар мен сауда орталықтары бар. Жергілікті базарлардың ішінде «Суқ әл-Хоб» және «Суқ әл-Даммам» есімдері бар. Бұл екі базарда да аймаққа тән және әдеттегі тауарлар сатылады. Даммамдағы сауда орталықтарының мысалдары – «Аль-Отаим» және «Марина» сауда орталықтары. Олар тұтынушыларға әлемдік брендтерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Көптеген экспаттар Даммамның сауда және ойын-сауық орталықтарында, мысалы, «ЛуЛу» да жиналады, онда қазіргі таңда жергілікті және шетел тілдерінде фильмдер көрсетілетін мультиплекс бар. Даммамның барлық аймақтарында «Тамими Маркет», «Несто» желісі, «Гранд Молл» желісі және «Панда» желісі сияқты сауда орталықтарының желілері кездеседі.

Мәдениет

Әлемдік мәдениеттің король Абдулазиз орталығы, сонымен қатар Итра деп белгілі, мұражай, балалар мұражайы, кітапхана, кинотеатр, театр және көрме залдарын қамтиды. Оны норвегиялық Snøhetta сәулет фирмасы жобалаған. Орталық 2019 жылы бір миллиондай келушіні қабылдап, "Time" журналында әлемдегі баруға тұрарлық 100 ең жақсы орынның бірі деп тізілген.

Демография

1950 жылы Даммамда 22 000 адам тұрды. 2000 жылы халық саны 759 000 адамға жетті. Сол 50 жыл ішінде Даммам әлемдегі ең қарқынды өсіп дамыған он қаланың бірі болды. Орталық статистика және ақпарат департаменті жариялаған мәліметтерге сәйкес, 2010 жылдың желтоқсанына қарай Даммамның халқы 903 000 адамды құрады, ол Сауд Арабиясының халық саны бойынша алтыншы қаласы және Шығыс провинциясының ең ірі қаласы есептеледі. Экономика және жоспарлау министрлігінің статистикалық мәліметтері бойынша, 2011 жылы Даммамдағы саудиялық азаматтардың 42,4%-ы жеке тұрғын үйге ие болды.

Денсаулық сақтау

Сауд Арабиясы Денсаулық сақтау министрлігі елдің барлық медициналық мекемелерін қадағалайды. Даммам қаласының орталық бөлігіндегі ауруханалар мен емханалар көбінесе бір орталық ғимараттың маңында орналасқан. Денсаулық сақтау министрлігінің тікелей басқаруындағы мемлекеттік қаржыландырылатын ауруханалардың ішінде Даммам медициналық кешені (сонымен қатар Даммам орталық ауруханасы деп те аталады), Король Фахд мамандандырылған ауруханасы (КФШ), оның құрамында Ана мен балалар ауруханасы (МКЗ) және Имам Абдулрахман бин Фейсал ауруханасы бар. Сауд Арабиясы Қарулы күштерінің әскери қызметкерлеріне арналған екі аурухана – Қауіпсіздік күштері ауруханасы және Король Фахд әскери медициналық кешені. Бұл мемлекеттік ауруханалар мен емханалардан өзге, Даммамда бірнеше жеке ауруханалар мен медициналық орталықтар да бар. Олардың ең танымалдары – AGH Даммам немесе Аль Мана ауруханалар тобы, Даммам, ол Эбрахим Аль Мана және ұлдары басқаратын Аль Мана ауруханалар тобының бөлігі болып табылады және Шығыс провинциясындағы ең ірі медициналық компания және денсаулық сақтау қызметтерінің провайдері екенін мәлімдейді. Қаланың ішінде және маңындағы басқа жеке ауруханалардың арасында Арауда ауруханасы, Аль Мувасат ауруханасы, Даммам жеке медициналық кешені (бұрынғы Даммам медициналық диспансері), Гама ауруханасы (бұрынғы Астон ауруханасы) және тағы да басқалары бар. Елдегі ең ірі медициналық кешендердің бірі – Доктор Сүлеймен Әл-Хабиб кешені Даммам мен Хобар қалалары арасында, 605 тас жолының жанында орналасқан.

Білім

Даммамда көптеген мектептер, университеттер және колледждер бар. Әртүрлі оқу жоспарларын және бірнеше тілде оқытатын мектептерді табуға болады.

Бастауыш және орта білім беру

Даммамда саудиялық және халықаралық мектептердің көп саны бар, олар мемлекеттік немесе жекеменшік мектептер болып табылады. Сауд Арабиясының көптеген мектептері мемлекеттік және үкімет тарапынан басқарылады, ал халықаралық мектептердің көпшілігі жекеменшік. Халықаралық мектептердің басым бөлігі Орталық орта білім беру кеңесімен байланысты Үндістан мектептері, алайда американдық, британдық, пакистандық, филиппиндық, баңладештік және басқа елдердің оқу бағдарламаларын оқытатын бірнеше мектептер де бар.

Жоғары білім беру және ғылыми зерттеу

Аймақтағы танымал университеттердің қатарында 610 тас жолынан тыс орналасқан Имам Абдулрахман бин Фейсал университеті (бұрын Даммам университеті деп аталған), Сауд Арамкосымен бірлескен кампуста орналасқан Король Фахд мұнай және минералдар университеті (сондай-ақ KFUPM және UPM деп те аталады) және Хобардың оңтүстік-батысында орналасқан Принц Мохаммад бин Фахд университеті бар.

Даммам губернаторлығы

Даммам губернаторлығы (محافظة الدمّام DIN) – Шығыс провинциясының 12 губернаторлығының бірі. Губернаторлыққа Даммам қалалық аймағындағы басқа қалалардың бір бөлігі кіреді, ең бастысы – Дахран қаласының толық аумағы, себебі бұл қала өз губернаторлығының құрамына кірмейді. Даммам мен Дахран қалаларынан басқа, оның аумағының көп бөлігі адам тұрмайтын шөлді жер, екі маңызды ерекшелік – Король Фахд халықаралық әуежайы және Даммамның екінші индустриалды қаласы. Губернаторлық солтүстік-шығысында Парсы шығанағымен, оңтүстік-шығысында Хобар губернаторлығымен шектеседі. Оның оңтүстігінде Half Moon Bay шығанағы, ал батысында салыстырмалы түрде ірі Джубайл губернаторлығы солтүстік-батыста және Букайк оңтүстік-батыста орналасқан. Оның солтүстік бөлігі солтүстік-батыстағы Катиф губернаторлығымен және солтүстік-шығыстағы Тарут шығанағымен шектеседі.