Кіріспе

Американдық теолог (1881–1937)
Махен 19-ғасырдың басында семинария құрылғаннан бері Принстон теологиясын дамытқан ұлы Принстон теологтарының соңғысы болып есептеледі: Евангелистік христиан дінінің консервативті және кальвинистік түрі. Махенді Принстонның ұлы теологтарымен (Арчибальд Александр, Чарльз Ходж, А. А. Ходж және Б. Б. Уорфилд) салыстыруға болады, бірақ ол теологиядан лекция оқымаған (ол Жаңа өсиет зерттеушісі болған) және ешқашан семинарияның директоры болған жоқ. Махеннің ықпалы бүгінге дейін оның құрған институттары арқылы сезіледі: Вестминстер теологиялық семинариясы, Пресвитериандық шетелдік миссиялар үшін тәуелсіз кеңес және Православ Пресвитериан шіркеуі. Сонымен қатар, оның Жаңа өсиеттің негізгі грек тіліндегі оқулығы көптеген семинарияларда, оның ішінде ПКЮСА мектептерінде де қолданылып келеді.

Ерте өмір

Махен 1881 жылы 28 шілдеде Мэриленд штатының Балтимор қаласында Артур Вебстер Махен мен Мэри Джонс Грешем отбасында дүниеге келді. Балтиморлық заңгер Артур 45 жаста, ал Мэри 24 жаста тұрмысқа шыққан. Артур епископальдық, ал Мэри пресвитериандық дінге сенген, және баласын кішкентай кезінен Вестминстердің қысқаша катехизисімен тәрбиеледі. Отбасы Франклин көшесіндегі пресвитериан шіркеуіне қатысты. Махен жекеменшік колледжде оқып, латын және грек тілдерін қоса алғанда, классикалық білім алды. Ол сонымен қатар фортепианода ойнауды үйренді.

Ерте жастағы ересек

1898 жылы 17 жасар Махен Джонс Хопкинс университетінде бакалавр дәрежесін алу үшін оқуға түсті және стипендия алуға жеткілікті нәтижелер көрсетті. Ол классикалық пәндерді оқыды және Phi Kappa Psi студенттік ұйымының мүшесі болды. Махен дарынды ғалым болды және 1901 жылы бітіргеннен кейін Фи Бета Каппа қоғамына сайланды. Болашағына қатысты белгісіздікке түскеніне қарамастан, 1902 жылы Махен Принстон семинариясында теологияны оқып, сонымен бірге Принстон университетінде философия магистрі дәрежесін алуды жалғастырды. 1905 жылы ол Германияда бір жыл бойы теологиялық білім алды. Әкесіне жазған хатында профессор Вильгельм Херманның либералдық көзқарастарының өзінің сенімін шатастырғанын мойындады. Херманға зор құрмет көрсеткенімен, Германиядағы уақыты және модернист теологтармен танысуы оны бұл қозғалысты қабылдамай, консервативті реформаттық теологияны бұрынғыдан да мықты ұстануға бағыттады.

Соғысқа дейінгі кезең

1906 жылы Махен сенім мәлімдемесіне қол қою қажеттігі болмайтынына кепілдік алғаннан кейін, Принстон семинариясына Жаңа Өсиеттің оқытушысы ретінде қабылданды. Оның Принстондағы ықпалды тұлғаларының арасында он тоғызыншы ғасырдағы ересь сот процесінде прокурор болған Франсис Ландей Паттон және ол өмірінде кездестірген ең ұлы адам деп сипаттаған Б.Б. Уорфилд болды. Уорфилд дұрыс ілімнің христиандардың айналағы мәдениетке әсер етудің басты құралы екенін айтты. Ол Киелі кітапқа жоғары баға берді және табиғаттан тыс құбылыстарды қорғауға баса назар аударды. Олардың ықпалымен Махен сенімдегі дағдарысын шешкендей болды. 1914 жылы ол дін қызметкеріне бекітілді, ал келесі жылы Жаңа Өсиетті зерттеудің көмекші профессоры болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Махен "қалыпты" қызмет атқармады, керісінше, Францияға YMCA ұйымымен ерікті жұмыс істеу үшін барды, соғыс майданына жақын және соғыс майданында жұмыс істеді – бұл жұмысты ол соғыстан кейін де біраз уақытқа дейін жалғастырды. Ол жауынгер болмаса да, қазіргі соғыстың салдарымен бетпе-бет кездесті. Отбасылық досы Вудро Вильсонның демократияны және империализмді тарату жобасына күдікпен қарап, соғысқа қатаң қарсы болды. АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол "Версаль келісімінің көптеген шарттары халықаралық және этникалық бейбітшілікке шабуыл екенін" көрді, "[С]оғыс шаршататын прогрессиямен соғыстан соғысқа жалғасатын болады".

Принстон, 1918-1926 жылдар

Еуропадан оралғаннан кейін, Махен Принстон университетінде Жаңа Өсиет зерттеушісі ретінде жұмысын жалғастырды. Осы кезеңде ол евангелистік көзқарасты сақтай отырып, модернистік теологияның кеңінен таралуын пікірсайысқа сала алатын, санаулы нағыз ғалымдардың бірі ретінде танылды. «Пауыл дінінің бастауы» (1921) – Махеннің ең белгілі ғылыми еңбегі. Бұл кітап Пауылдың діні грек философиясына негізделген және Исаның дінінен мүлдем өзгеше деген модернистік сенімді сынауға жасалған сәттік тыраныс болды. «Христиандық және либерализм» (1923) – теологиялық модернизмді сынаған Махеннің тағы бір кітабы. Кітап консервативті протестантизмді модернистік (немесе «либералды») теологияның өркендеуімен салыстырады. Ол «христиандыққа қазіргі заманғы басты қарсылас – либерализм» деген қорытындыға келді. «Сенім деген не?» (1925) кітабында ол өзіне Мәсіхтің құрбандығының тарихи фактісіне сенімді бекітуді пасторлық міндет ретінде қойды. Ол либералды теологияны зияткерлікке қарсы деп санады, себебі ол христиандықты руханиландырып, оны жеке тәжірибе ретінде қарастырды, осылайша Киелі кітап пен имандылықты барлық анық мағынасынан айырды. Бұл кітаптар, сондай-ақ тағы бірнеше еңбектері Махенді Пресвитериан шіркеуінің нақты теологиялық бағытына бекітті. 1920 жылдары оның жұмысы Принстондағы уақыты мен евангелистік пресвитериандармен саяси жұмысы арасында бөлінді. Консервативті теологиялық көзқарастарына қарамастан, Махен халықшыл фундаментализмді толыққанды қабылдай алмады. Оның мыңжылдыққа дейінгі сенім және фундаменталистік сенімнің басқа да аспектілерін қабылдаудан бас тартуы, кальвинистік теологияның христиандық сенімнің ең Киелі кітапқа сүйенген түрі екендігіне сенуімен байланысты болды – бұл теология сол кездегі фундаментализмде көбінесе кездеспейтін еді. Сонымен қатар, Махеннің ғылыми жұмысы мен модернистік теологиямен айналысу қабілеті фундаментализмнің зияткерлікке қарсы көзқарасымен үйлеспеді.

Даулар

1924 және 1925 жылдары Принстон факультеті арасындағы қарым-қатынас нашарлаған кезде, "The Presbyterian" басылымы факультетте екі бөлек топ бар ма деп сұрады. Жауап ретінде Махен өзінің Чарльз Эрдманмен арадағы келіспеушіліктің олардың діни нанымға берген маңыздылығымен байланысты екенін айтты. Ол Эрдманның діни қателіктерге бой алғандарға төзімділік танытқанын атап өтті. Эрдман жеке хатта былай деп жазды: "Ол (Двайт Л. Муди) дауласушылардың көбінесе Мәсіхке жандарды жетелемейтінін білген".

Вестминстер діни семинариясы

1929 жылғы Бас Ассамблея Принстон семинариясын қайта ұйымдастыруға дауыс берді және Оберн растауына қол қойған екі адамды қамқорлар ретінде тағайындады. Оберн растауы – бұл Солтүстік пресвитериан шіркеуіндегі либералдылардың Гарри Эмерсон Фосдиктің 1922 жылғы мамырдағы «Фундаменталистер жеңіске жете ме?» атты уағызынан туындаған дауға Бас Ассамблеяның жауабын сынаған жауабы болды. Махен және оның бірнеше әріптестері реформатталған ортодоксалды теологияны жалғастыру үшін Вестминстер діни семинариясын құрды.

Православ пресвитериан шіркеуі

1933 жылы миссионерлік қызметте пресвитериандардың либерализмге көрсеткен төзімділігіне алаңдаған Мачен "Пресвитериандық шетелдік миссиялары үшін тәуелсіз кеңес" құрды. Келесі Пресвитериандық Бас Ассамблея Тәуелсіз Кеңестің конституцияға қайшы екенін растап, оған қатысы бар дін қызметкерлеріне байланыстарын үзуге ультиматум қойды. Махен және тағы жеті дін қызметкері бас тартқандықтан, олар Пресвитериандық қызметтен шеттетілді. Бұл дау Махенді көптеген фундаменталистік достарынан, соның ішінде Кларенс Макартниден бөліп тастады, ол жарылысқа ұшырау мүмкіндігінен бас тартты. Нәтижесінде, Махен Солтүстік Пресвитериан шіркеуінен шығып, кейіннен Православ Пресвитериан шіркеуі деп аталған шіркеу құрды. Франсис Шеффер өзінің "Ұлы евангелистік апат" атты кітабында американдық христиандықтың консервативтіліктен либерализмге қарай теологиялық өзгерісін толық сипаттайды. Осы талқылауда Шеффер Махеннің "дәрежесінен айырылуының" елдің әйгілі бұқаралық ақпарат құралдарында бірінші бетте жарияланғанын айтады. Шеффер мынадай қорытындыға келді: "Махен туралы жаңалық ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы АҚШ-тың ең маңызды жаңалығы болды деуге болады. Бұл Пресвитериан шіркеуіндегі либерализмге қарай созылған үрдістің шыңы болды және көптеген басқа конфессияларда да осы үрдістің көрінісі болды" (35-бет).

Дін мен саясат

Махен дін мен саясатты араластыруға күмәнданатын. Ол саяси жолмен христиандық мәдениетті орнатуға жасалған әрекеттерді азшылықтарға немқұрайлылықпен қарады. Саясаттың христиан дінін бұзуы туралы одан да көбірек алаңдады және әлеуметтік жақсы хабарды ескерту ретінде қарастырды. Ол мектептегі дұға мен мемлекеттік мектептерде Киелі кітап оқуға қарсы болды. Бірақ бұл позиция христиандардың өз мектептерін ашуы керек екенін білдірді. Тарихшы Джордж Марсден Махенді «радикалды либертариан» деп сипаттады. Ол мемлекеттік биліктің кеңеюіне қарсы болды және түрлі мәселелерде өз ұстанымын білдірді. Көптеген либертариандар сияқты, оның көзқарастары либералдық немесе консервативтік дәстүрлі санаттарға сыймады. Ол федералды білім министрлігінің құрылуына қарсы болды және Конгрестің бірлескен комиссиясы алдында балалардың үкіметтік бақылауда болуы – бостандықтың соңғы құрбаны екенін айтты (сондай-ақ ол 1924 жылы ұсынылған балалар еңбегі туралы түзетуге де қарсы болды). Ол жергілікті басқарылатын мемлекеттік мектептерге принципиалды түрде қарсы емес еді, бірақ материалистік идеологияның ықпалынан және жоғары адамдық ұмтылыстарға қарсылықтан қауіптенді. Сондай-ақ ол тыйым салуға қарсы болды – протестанттар арасында қалыс ізгілікке айналған дәуірде бұл өте қымбатқа түсетін позиция еді. Ол империализм мен милитаризм саясатына қарсы болды.

Өлім

Ол басшылық еткен қозғалыстарға қатысушылардың қайғысына орай, Махен 1937 жылдың 1 қаңтарында 55 жасында дүние салды. Кейбір сарапшылар (әсіресе Нед Стоунхаус) Махеннің "денсаулығы" әрдайым мықты болмағанын және ол сол кездегі жауапкершіліктерімен үнемі "ауыр жүк көтеріп" жүргенін айтады. Махен 1936 жылдың желтоқсан айында Солтүстік Дакотадағы бірнеше сөз сөйлеу шараларын орындауға шешім қабылдады, бірақ сол жердегі тым суық ауа райынан қабыну (плеврит) ауруына шалдықты. Рождестводан кейін пневмониядан ауруханаға жатты және 1937 жылдың 1 қаңтарында қайтыс болды. Өмірінің соңында ол ұзақ жылдар бойы дос және әріптесі болған Джон Мюррейге телеграмма жіберіп, өмір бойы бойын тиген сенімін терең білдірді: "Мен Мәсіхтің белсенді бағынуы үшін шын ниетпен алғыс айтамын. Одан басқа үміт жоқ". Ол Балтимордағы Гринмаунт зиратында жерленген. Оның қабірінің үстіндегі тасқа оның аты-жөні, ғылыми дәрежесі, өмір сүрген және қайтыс болған күндері және грек тілінде "Өлімге дейін адал" деген сөздер жазылған. Балтиморда туған журналист Х. Л. Менкен 1931 жылдың желтоқсанында Махен туралы редакциялық мақала жазды, ал кейіннен "Доктор Фундаменталист" деген некролог жазды, ол 1937 жылдың 18 қаңтарында Балтимор кешкі газетінде жарияланды. Менкен Махеннің діни көзқарастарымен келіспесе де, оның зиялылық қабілетіне үлкен құрметпен қарады. Ол Махеннің "жақында Пресвитериан шіркеуін әдеби және әлеуметтік клубқа айналдыруға тырысқан реформаторлармен келіспеушілікке түскенін" және "ол соңында жеңіліп, Принстоннан қуылғанымен, Филадельфияға соғыстың барлық құрметтерімен аттанғаны анық" деп атап өтті. Менкен сондай-ақ Махенді тағы бір белгілі Пресвитериан Уильям Дженнингс Брайанмен салыстырып, "Доктор Махен Брайанға Маттерхорн қылқаншаққа ұқсайды" деді. Махен өзінің мол мүлкінің жартысын Филадельфиядағы Вестминстер семинариясына қалдырды. Семинарияға 10 000 доллар сыйлаған доктор Махен, қалған қаражаттың жартысын, бауырлары мен басқаларына қалдырылған мүліктің мәселесі шешілгеннен кейін, Вестминстер семинариясының игілігі үшін сақтауға бес сенімдіге тапсыруды өтінді. Қалған мүліктің 10 пайызы Тәуелсіз Кеңесқаға тиесілі болды. Бұл өсиет 1935 жылы, "Пресвитериандық қорғаншы" басылымы құрылмас бұрын және жаңа шіркеу ұйымдастырылмас бұрын жасалды. Жалпы мүлік 175 000 долларға бағаланды.