Кіріспе

Бразилиядағы Рио-де-Жанейро қаласына қатысты кез келген нәрсенің демонимі – Кариока (kaɾiˈɔkɐ немесе kɐɾiˈɔkɐ). Бұл термин Бразилиядағы Рио-де-Жанейро қаласына қатысты кез келген нәрсені білдіреді. Сөздің бастапқы мағынасы әртүрлі жорамалдарға ие, мүмкін тупи тілінен шыққан "kari' oka" сөзінен, яғни "ақ үй" деген мағынаны білдіреді. Бұл еуропалықтардың ақталған тас үйлері немесе олардың өздері, "kara'iwa" (ақ адам) және "oka" (үй) сөздерінің бірігуі арқылы туған болуы мүмкін. Қазіргі таңда академиялық ортада қабылданған нұсқасы – "kariîó oka" деген мағынадан шыққан, ол тупи тіліндегі "carijó үйі" дегенді білдіреді. Carijó – Рио-де-Жанейроның туаған халқы, Гуарани тайпасы, Глория мен Фламенго аудандары арасындағы Кариока өзенінің жанында қоныстанған. Басқа бразилиялықтар сияқты, кариокалар португал тілінде сөйлейді. Кариока акценті мен социолектісі (қараңыз төменде) Бразилияда кеңінен танымал, себебі әлемдегі екінші ірі телеарна – ТВ Глобо Рио-де-Жанейрода орналасқан. Сондықтан, көптеген бразилиялық телебағдарламалар, жаңалықтардан және деректі фильмдерден бастап ойын-сауыққа дейін (мысалы, телесериалдар), кариока актерлері мен сөйлейтін тұлғаларын ұсынады.

Тарих

Рио-де-Жанейро штатының ежелгі атауы – Флюминенс, ол латын сөзі flūmen-нен, яғни «өзен» деген мағынадан алынған. Кариока Рио-де-Жанейро тұрғындарының көне демонимі болғанмен (1502 жылдан бері белгілі), 1783 жылы ол Флюминенспен алмастырылды, соңғысы Рио-де-Жанейро Корольдік капитандығының (кейін Рио-де-Жанейро провинциясы) ресми демонимі ретінде бекітілді. Бұл Сан-Себастьян-ду-Рио-де-Жанейро қаласы Бразилия колонияларының астанасы болғаннан кейін болды. 1783 жылдан бастап және Империялық кезеңнің барлық уақытында Кариока басқа бразилиялықтардың Рио (қала және провинция) тұрғындарын атау үшін қолданған лақап аты ретінде ғана сақталды. Бразилия Республикасының алғашқы жылдарында Кариока жайлауларда тұратындарды атау үшін немесе Федералды округтің бюрократиялық элитасын еске түсіретін теріс мағынада қолданылды. Тек Рио қаласы Федералды округ мәртебесін жоғалтып, Бразилия штатына (Гуанабара штаты) айналғанда, астана Бразилиаға көшірілгенде ғана Кариока Гуанабариномен бірге ресми демоним ретінде танылды. 1975 жылы президент Эрнесто Гейзель (әскери диктатура кезінде) Гуанабара штатын таратып, оның орнына қазіргі Рио-де-Жанейро қаласын құрды, соның нәтижесінде Кариока осы муниципалитеттің демонимі болды. Бүгінде Кариока тек Рио-де-Жанейро қаласында туғандарды атау үшін қолданылады, ал Рио-де-Жанейро штатында туғандардың барлығы Флюминенс деп аталады.

Жетістіктер мен ықпал

Кариокалықтар бірнеше спорт түрін ойлап тапты; ең танымал – футволей. Кариокалар босса-нова музыка стилін жасағандарымен белгілі. Кинодағы танымал кариокалардың қатарында "Бразилиялық бомба" атанған Кармен Миранда бар, ол Португалияда туып, Рио-де-Жанейрода өскен бразилиялық әйел. 1933 жылғы "Flying Down to Rio" фильміндегі "Carioca" әні джаз стандартына айналды. Карнавал Кариока – Бразилиядағы ең ірі карнавал, Рио карнавалының португалша атауы. Самба Кариока – бразилиялық самбаның жергілікті түрі. Динамикалық созуға арналған "Кариока" деп аталатын жаттығу бар, ол самба биінің қайталама қадамынан тұрады.

Әлеуметтік таңдау

Рио-де-Жанейро және Эспириту-Санту штаттарында, Минас-Жерайс штатының көршілес қалаларында (және белгілі бір деңгейде Флорианополис қаласында) сөйленетін португал тілінің ерекшеліктері ұқсас, бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленбейді. Сондықтан, Парати, Ресенде, Кампус-дус-Гойтаказес, Кашоэйру-де-Итапемирим, Вила-Велья және Линьярес сияқты қалалардың диалектісі Рио-де-Жанейро диалектісімен бірдей деп айтуға болады, себебі Бразилияның басқа аймақтарынан келген адамдар оларды күшті аймақтық айырмашылықтар деп қабылдамайды. Рио-де-Жанейро қаласында (және агломерациясында) сөйленетін бразилиялық португал тілінің нұсқасы Кариока деп аталады, ал жергілікті жерде оны Сотаке деп атайды, яғни "акцент". Рио-де-Жанейро қаласының ішіндегі сөйлеушілердің жаргоны, олардың сөйлеу фонетикасынан гөрі, оларды оңай тануға болады, себебі олардың фонетикасы басқа нұсқаларға қарағанда медиадағы стандартты бразилиялық португал тіліне жақын. Бұл тіл португал тілінің (еуропалық немесе бразилиялық) екі нұсқасына да жаңа ерекше белгілерімен ерекшеленеді: (бразилиялықтар үшін) Coda және дыбыстарын ағылшын тіліндегідей palato-alveolar [ʃ] және [ʒ] немесе каталон тіліндегідей alveolo-palatal [ʃ] және [ʒ] ретінде айтуға болады. Бұл еуропалық португал тілінен мұраланған, ал Кариока оны Флорианополитано және басқа флуминенс акценттерімен ғана бөліседі. Бразилия португал тілінің солтүстік диалектілерінде, барлық coda [s] және [z] дыбыстары пошталық-веолярлық дыбыстарға айналмайды. (Еуропалықтар үшін) [ʁ] дыбысы, сондай-ақ еуропалық португал тілінде дауыстыдан бұрын келмейтін coda [ʁ] дыбысы, әртүрлі дауыссыз және дауысты гуттуральды дыбыстар ретінде айтылуы мүмкін, көбінесе соңғысы (Бразилияның басқа аймақтарынан айырмашылығы), және олардың көпшілігі немесе барлығы бір сөйлеушінің фонетикалық репертуарына кіре алады. Олардың ішінде велярлық және увулярлық фрикативтік жұптар, сондай-ақ глоттальды ауысулар (дауысты және дауыссыз), дауыссыз фарингеалдық фрикатив және увулярлық трилл: [χ], [ʁ] (дыбыстар арасында), [ħ], [ʕ], [q] және [ɢ] бар. Бір ротикалық фонеманың осындай көптеген аллофондарының болуы бразилиялық португал тілінде ғана емес, әлемдік тілдер арасында да сирек кездеседі. (Екеуі үшін де) [s] және [z] дауыссыздығы, [i] немесе соңғы басылмаған [u] дыбысының алдында немесе одан кейін ([i] немесе [u] дыбысы осы жағдайда көтерілуі немесе жойылуы мүмкін), сәйкесінше [ʃ] және [ʒ] аффрикаттарына ([ʃ] және [ʒ] ағылшын немесе каталон тіліндегідей, сөйлеушіге байланысты) айналады. Бұл, бастапқыда Тупи тілінің ықпалынан, Оңтүстік-Шығыс Бразилияда Лингва Жерал Паулистаны тыйым салғаннан кейін пайда болған португалдық пост-креолдық тіл арқылы пайда болды, бұл иезуиттік қызметтің белгісі ретінде Помбал маркизімен тыйым салынған. Бұл қазір бразилиялық португал тілінде кеңінен таралған, себебі ол Бандейрантес, Минейростың Орталық-Батысқа және бұқаралық ақпарат құралдарына кеңеюімен тарады. Сан-Паулу, Эспириту-Санту және Бразилияның оңтүстігінде бұл тіл кеңінен таралған емес, өйткені олар негізінен түпнұсқа бандейранттар (кабоклос, бұрынғы Лингва Жерал тілдерін сөйлейтіндер) мекендеген, себебі португал тілін үйреніп жатқан еуропалық иммигранттар мен олардың ұрпақтары тілдің консервативті тіркелімдерін артық көреді, мүмкін жеке әлеуметтік сәйкестіктің белгісі ретінде. Солтүстік-Шығыста Нхенгату, тағы бір Лингва Жерал болды, бірақ онда португал тілінде сөйлейтіндер көп болды, отарлаушы мегаполистермен көбірек байланыста болды және халық тығыз орналасқан. (Екеуі үшін де) Тарихи [ʎ] дыбысы (слогтың соңында), Каипира тілінде [l] дыбысымен біріккен, лабиализациядан өтіп, [w] дыбысына айналды, содан кейін [u] дыбысына айналды; Дегенмен, [u] дыбысы Оңтүстік Бразилияда және Сан-Паулуда [l] дыбысының орнына қолданылғандығын қоспағанда, бұл процесс қазір бразилиялық португал тілінде барлық жерде кездеседі, сондықтан кейбір аймақтарда веларизацияланған бүйірлік альвеолярлық шамалаушы (Уругвай шекарасына жақын ауылдық аймақтар) немесе ретрофлекстік шамалаушы (аздаған каипира аймақтары) слогтың соңында сақталады. Бұл ерекшеліктер (әсіресе чиадо, слогтың соңындағы [s] және [z] дыбыстарын пошталық-веолярлық айтуға және [t] және [d] дыбыстарын аффрикаттауға әкелетін палаталдану процесі), тұтастай алғанда және сөйлейтіндердің басым көпшілігі арасында тұрақты, бір кездері Рио-де-Жанейро сөйлеуіне тән және Сан-Паулу мен оңтүстік аймақтарының айтылуынан ерекшеленген. Кода сибилянттарының чиадосы 1800 жылдардың басында португал патшалық отбасының қалаға қоныстануынан басталған деп есептеледі, себебі еуропалық португал тілінде пошталық-веолярлық кодалар үшін ұқсас сипаттама бар. Алайда, жақында барлық белгілер елдің көп бөлігіне қаланың мәдени ықпалы арқылы тарады, бұл палаталданудың болмауының бұрынғы әлеуметтік белгісін азайтты (Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Бразилияның көп бөлігіндегі кабокло азшылықтарын ассимиляциялаудың бір бөлігі). Аффрикация бүгінде кеңінен таралған, тіпті жас бразилиялықтардың арасында дерлік барлық жерде кездеседі, ал кода гуттуральды [ʁ] дыбысы да ел бойынша таралған (Бразилияда олардың болуы Тупи тілінің мұрасы), бірақ Рио-де-Жанейродан басқа, ең оңтүстік бес штаттың сөйлеушілері арасында аз. Егер акцент әлеуметтік индикатор болса, 95-105 миллион бразилиялық слогтың соңындағы сибилянттарды кейбір жағдайларда палаталданады (бірақ Рио-де-Жанейро сияқты, бұл тек Флорианополис және Беленде шетелдік фонеологияны қабылдаудың белгісі болып табылады: палаталдану, кез келген басқа роман тіліндегідей, португал тілінде өте ерте процесс, және оның кейбір диалектілерде болмауы олардың қалыптасуына Галисия, Испания және жергілікті тілдердің нақты ықпалын көрсетеді). Кариока сөйлеуінің тағы бір ерекшелігі – басалмалы соңғы слогта [s] coda-сының алдында [j] дыбысын қосу (mas, dez сөздері , ретінде айтылуы мүмкін, бұл [mɐjʃ] және [dɛjʃ] ретінде әдемісіз жазылуы мүмкін). Бұл өзгеріс Солтүстік-Шығыста пайда болған болуы мүмкін, онда Иисус [ʒeˈzus] сияқты айтылуы ұзақ уақыттан бері естіледі. Сонымен қатар, Солтүстік-Шығыс Бразилиядан және Испаниядан иммиграция слогтың соңындағы сибилянттардың дебуккализациясына әкеледі: mesmo. Көптеген бразилиялықтар бұл тек Риоға тән деп есептейді, бірақ Солтүстік-Шығыста дебуккализация ұзақ уақыттан бері күшті және дамыған фонеологиялық процесс болып табылады, ол бастапқы сибилянттарды [s] және [z] сондай-ақ басқа да дауыссыздықты дебуккализациялай алады. Кариоканың грамматикалық ерекшеліктері де бар, олардың маңыздысы – екінші жақ есімдіктерінің сіз және сен араласуы, тіпті бір сөйлеуде. Мысалы, нормативтік португал тілі сіз үшін oblique түрінде lhe және сен үшін te талап етеді, ал Кариока жаргонында, қазір көптеген бразилиялық португал тілінің нұсқаларында бұрын формальды болған сіз есімдігі барлық жағдайларда қолданылады. Лайымды сөйлеуде сен есімдігі сақталған, бірақ сіз есімдігіне тән глагол формаларымен: Сен кештің ба? ("Сіз кештің ба?"). Демек, глагол формалары сіз және сен есімдіктері үшін бірдей. Көптеген Кариокалар және көптеген Паулисталар (жағалаудан, астаналық қаладан немесе шеткері аймақтан) сіз есімдігін қысқартып, cê деп қолданады: Cê үйге барасың ба? ("Сіз үйге барасың ба?"). Алайда, бұл тек ауызша тілде қолданылады және сирек жазылады. Рио-де-Жанейро жастары арасындағы жаргон сөздеріне caraca! (уау!), e aê? және qualé/quaé/coé? (сөзбе-сөз "бұл не?", "Не жаңалық?" мағынасын береді), maneiro ("круто", "жақсы", "қызықты", "көңілді"), mermão ("бауыр", "meu irmão" сөзінің қысқартылған түрі), caô (өтірік) және sinistro (стандартты португал тілінде "қасіретті"; жаргонда "керемет", "тамаша", бірақ сондай-ақ "қорқынышты", "қауіпті", "ерекше") кіреді. Бұл жаргон сөздерінің көпшілігі қаланың мәдени ықпалымен Бразилияның барлық жерінде кездесе алады. Рио-де-Жанейродан келген көптеген жаргон сөздері Бразилия бойынша таралады және олардың бастапқы қызметі белгілі болмауы мүмкін, ал басқа жерлерде олардың мәдени қабылданысы нашар болғанда, олар белгілі бір субмәдениеттің, жас тобының немесе әлеуметтік кластың тілін, тіпті бүкіл акцентті қаралау үшін қолданылады.