Кіріспе
260 күндік күнтізбе Колумбияға дейінгі Майя өркениетінде қолданылған. Цолкʼин (бұрынғы және жиі қолданылатын тзолкин) – Колумбияға дейінгі Мезоамерикадағы Майя өркениетінде қолданылған 260 күндік Мезоамерикан күнтізбесі. Цолкʼин – Майя күнтізбесінің негізгі циклі, ежелгі және қазіргі Майя қоғамы мен рәсімдерінің маңызды бөлігі. Гватемаланың таулы аймақтарындағы бірнеше Майя қауымдары әлі де цолкʼинді қолданады. Бұл аймақта оның қолданылуы кеңейіп келе жатқанмен, кейбір Майя қауымдарындағы евангелистік христиан дініне өткендер бұл практикаға қарсы тұрады. "Күндердің бөлінуі" деген мағынаны білдіретін цолкʼин сөзі – Юкатек Майя тіліндегі жаңадан жасалған сөз. 500 жылдан бері үзіліссіз цолкʼин бойынша санауды сақтап келе жатқан қазіргі Майя топтары өз тілдерінде басқа терминдерді қолданады. Мысалы, Киче тайпасы Aj Ilabal Qʼij [aχ ilaɓal qʼiχ] немесе Raj Ilabal Qʼij [ɾaχ ilaɓal qʼiχ] – 'күннің сезімі' немесе 'күндердің айналымы', ал Какчикель тайпасы Chol Qʼij [t͡ʃol qʼiχ] – 'уақыттың ұйымдастырылуы' деген терминдерді қолданады. Колумбияға дейінгі Майялар арасында осы күнтізбенің атаулары кеңінен белгілі емес. Постклассикалық Ацтек күнтізбесі науатль тілінде tonalpohualli деп аталды.
The tzolkʼin (, formerly and commonly tzolkin) is the 260 day Mesoamerican calendar used by the Maya civilization of pre Columbian Mesoamerica. The tzolkʼin, the basic cycle of the Maya calendar, is a preeminent component in the society and rituals of the ancient and the modern Maya. The tzolkʼin is still used by several Maya communities in the Guatemalan highlands. While its use has been spreading in this region, this practice is opposed by Evangelical Christian converts in some Maya communities. The word tzolkʼin, meaning "division of days", is a western coinage in Yucatec Maya. Contemporary Maya groups who have maintained an unbroken count for over 500 years in the tzolk'in use other terms in their languages. For instance, the Kʼicheʼ use the term Aj Ilabal Qʼij [aχ ilaɓal qʼiχ] or Raj Ilabal Qʼij [ɾaχ ilaɓal qʼiχ], 'the sense of the day' or 'the round of the days' and the Kaqchikel use the term Chol Qʼij [t͡ʃol qʼiχ], 'the organization of time'. The names of this calendar among the pre Columbian Maya are not widely known. The corresponding Postclassic Aztec calendar was called tonalpohualli in the Nahuatl language.
Шығу тегі
260 күндік күнтізбе Мезоамерика мәдени аймағының барлық бөлігіне тарады және күнтізбе жүйелерінің ең көнесі әрі ең маңыздысы саналады, оның пайда болуы майя жазуларында алғашқы кездесулерге дейін жетеді. Осы күнтізбеге қатысты ең ерте деректер б.з.д. 800-500 жылдарға жатқан Октотитлан үңгіріндегі ольмектерге ұқсас жазудағы нүктелік сандық коэффициенті бар күн белгісінен алынған. Ең көне күнтізбелік жазулардың кейбіреулері Оахака таулы аймағындағы сапатектердің ерте қабаттарынан, Монте-Альбан сияқты жерлерден, б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасына дейін сақталып қалған. Сан-Хосе-Моготе және Ольмек шығанағының жағалауындағы аймақтардағы кейбір ертерек жазулар мен артефактілерде күнтізбелік глифтерге ұқсас белгілер бар. Дегенмен, ғалымдар осы жазулардың мерзімделу әдісіне не күнтізбелік сипатына қатысты келіспейді. Ең ерте нақты жазба – Гватемаладағы Сан-Бартолоның орталық жазық жеріндегі майя орталығындағы қабырға суреттерінде табылған 7 Елен күнінің белгісі, ол б.з.д. 3 ғасырға жатады, бірақ 260 күндік күнтізбенің пайда болуы одан әлдеқайда ертерек екені анық. Археоастрономиялық зерттеулер көрсеткендей, Мексиканың оңтүстік шығанағындағы аймақта б.з.д. екінші мыңжылдықтың соңы мен бірінші мыңжылдықтың басында салынған бірқатар сәулеттік кешендер 13 және 20 күндік аралықпен бөлінген белгілі бір күндері көкжиектегі Күннің орналасуына бағдарланған. Бұл 260 күндік циклдің элементарлық кезеңдері болғандықтан, осы аралықтарды белгілейтін бағыттарды осы күнтізбемен байланыстыру ғана мүмкін. Ең ерте құрылыстардың мерзімі оның б.з.д. 1100 жылдан бері қолданылып келе жатқанын көрсетеді. Мұндай күнтізбенің астрономиялық немесе геофизикалық циклмен тікелей байланысы жоқ бастапқы мақсаты толыққанды белгісіз, бірақ бірнеше теория бар. Бір теория бойынша, күнтізбе он үш және жиырма сандарына негізделген математикалық операциялардың нәтижесінде пайда болды, олар майялар үшін маңызды сандар болды (Томпсон 1950: Майя иероглифтері: Кіріспе). Жиырма саны майялардың санау жүйесінің негізі болды, ол адам саусақтарының жалпы санынан алынған. (Мая сандарын қараңыз). Он үш – тәңірлер мекендейтін Жоғарғы әлемдегі деңгейлердің санын білдіреді, сондай-ақ қазіргі күн сақтаушылары адам денесіндегі «қосылыстар» саны ретінде (тобықтар, тізелер, жамбас, иықтар, шынтақтар, білектер және мойын) көрсетеді. Сандарды көбейту 260-қа тең. Барбара Тедлок бұл жүйені Гватемаланың таулы аймағындағы Момостенанго муниципалитетіндегі қазіргі кеиче майялар қауымдастығында зерттеді. Ол жергілікті білушіден күнтізбелік болжауды үйреніп, 1976 жылы болжаушы ретінде басталды. Ол былай дейді: «Момостектер күнтізбесі 260 күндік циклді де, 365 күндік күн жылды да қамтиды, ал төрт классикалық майя жыл иесі (Мам) екеуін де жүйелі түрде байланыстырады. 260 күндік циклді дүниелік немесе жер бетіндегі істермен тығыз байланысты деп есептейді, ол ешқандай астрономиялық кезеңді емес, адам жүктілігінің мерзімін көрсетеді. Бұл циклға қатысты этнографиялық есептер оның алғашқы күні туралы әртүрлі пікірлерді қамтиды, бірақ қазіргі нәтижелерді бұрынғы зерттеулердің нәтижелерімен салыстыру бірінші күнің белгісіз екенін көрсетеді». Энтони Авени: «Бір кезде майялық данышпан күнтізбе жүйесінің тереңінде керемет одақ, 9 ай, 13 есе 20, туылған цикл, егіс циклі, Венера циклі, күн циклі, тұтылу циклі сияқты көптеген уақыт циклдерінің сиқырлы қиылысу нүктесі бар екенін түсінген болуы мүмкін. 260 саны майялар үшін жасалған». Басқалар Дрезден кодексіндегі «Венера кестесі» Венераның орнын болжау үшін дәл эфемерис екенін байқаған. Басқалар сондай-ақ 260 күндік циклдің негізін Гватемаланың таулы аймағындағы ауыл шаруашылығы циклында байқаған, ол да шамамен 260 күнді құрайды. Авенинің айтуынша, «күн тұтылу кезеңінің екі жартысы арасындағы орташа ұзақтық, 173 ½ күн, сол циклге 3:2 қатынасында сәйкес келеді». Бұл ойластырылған сияқты көрінуі мүмкін, бірақ майялар Цолкинді Венера мен Күн тұтылудың орнын болжау үшін қолданған. Тағы бір теория бойынша, 260 күн – адамның жүктілік мерзімі. Бұл соңғы етеккірден бастап бала туғанға дейінгі 40 апта (280 күн) аралығын есептейтін Найгел ережесінен айырмашылығы, бірінші етеккірден бастап бала туғанға дейінгі күндердің орташа санына жақын. Алғашқыда акушерлер балалардың туған күнін болжау үшін осы күнтізбеді жасаған деген болжам бар. Винсент Малмстрем 260 күндік цикл мен күннің зенитальді өтуі арасындағы 260 күндік арақашықтық арасындағы байланысты анықтады. Бұл гипотезаға сәйкес, 260 күндік цикл тар ендік жолағында (14°42′N - 15°N)...
Цолкʼин және Нью-эйдж қозғалысы
Цолк'ин – қазіргі заманғы, Нью-эйдж өнертабысы, «Dreamspell» күнтізбесі, оны эзотерикалық автор Хосе Аргуэльс жасады. Dreamspell күнтізбесі кейде түпнұсқа Майя күнтізбесінің нақты түсіндірмесі немесе кеңейтілген нұсқасы ретінде жаңылыс түсіндіріледі, бірақ Аргуэльс өзі Dreamspell күнтізбесінің Мезоамерикалық және Мезоамерикалық емес көздерден шабыттанған, жаңа және синкретикалық туынды екенін мойындайды. 1987 жылы, Гармониялық үйлесімге дейін, Аргуэльстің «Майя факторы» кітабының бір абзацынан (онда ол әр күнді «тон» деп атайды) шабыттанған әнші-сазгер және дыбыс терапевті Алярас (Мирай деп те аталады), Барбара Героның жетекшілігімен цолк'иннің гармониялық құндылықтарын дыбысқа аударды. Цолк'иннің кеңейтілген нұсқаларын пайдаланбауға шешім қабылдаған Алярас, оның ішкі құрылымын шынайы дыбыстық түрде көрсету үшін цолк'иннің негізгі құрылымы мен тізбегіне қатаң математикалық тәсілді ұстанды. 1995 жылы Мария фон Бойс цолк'иннің математикалық матрицасын музыкалық ноталарға аударып, оларды музыкаға енгізді. Жұмыстың түпкілікті нұсқасы Австрияның Линц қаласындағы Electronic Försterhaus-та Хьюберт Богнермайрмен бірлесіп жасалды. 1998 жылы композитор Майкл Джон Уайли цолк'иннің жиырмалық санауы мен музыкадағы табиғи овертондық қатарлар арасындағы математикалық және эстетикалық байланысты анықтады, нәтижесінде «C мажордағы Цолк'ин» атты композиция туды. Бұл композиция 2002 жылы Жапониядағы Токио филармониялық оркестрімен тұсаукесерге ие болды және беделді Тору Такемицу композиторлық сыйлығының үшінші орынын жеңіп алды. Кейіннен ол 260 күндік күнтізбе мен уақыт матрицасын көрнекі бейнелейтін «Цолк'ин мәдени медитациясы» аудиовизуалды презентациясына айналды.