Кіріспе

Конго Демократиялық Республикасының Үшінші Республикасы – әкімшілік-территориялық бөліністің бес деңгейлі иерархиясы бар унитарлық мемлекет. Жаңа иерархияда 9 түрлі елді бөлу нысаны бар, жаңа нысандар жоқ, бірақ бұрынғы иерархиядан екеуі жойылды. 2006 жылы құрылған Үшінші Республикада провинциялардың саны оннан жиырма беске дейін артты. Сонымен қатар, қала мәртебесіне көтерілген немесе көтерілу үстіндегі қалалардың саны да айтарлықтай өсті. 2006 жылы провинцияларға өкілеттік беру реформасы аяқталды, бірақ одан төменгі деңгейлерге өкілеттік беру 2019 жылға жоспарланған сайлаулар өткізілмегендіктен, қайтадан кейінге шегерілді. Дәстүрлі билік басқаруда маңызды рөл атқарады, дәстүрлі басшылар төменгі деңгейдегі көптеген әкімшілік бөлімшелерін басқарады.

Ескертпелер

Киншаса провинция мәртебесіне ие, бірақ қала бөлімшелерінен тұрады. Оны көбінесе қала-провинция деп атайды және көп жағдайда 26-шы провинция ретінде есептеледі. Бұрынғы провинция және аумақтың бөлімшелері болған округ және сите таратылды. Сите орнына коммуна құрылды. Конгода коммуна қазір қаланың қалалық бөлімшесі, шағын қала немесе кейбір жағдайларда қалаға қарасты, көбінесе ауылдық аймақ болуы мүмкін. Ескі термин, коллектив (фр. collectivité) аталымы кейде сектор мен басшылықты білдіру үшін қолданылады. Кейбір коллективтер біртұтас жер участасы емес, бір-бірімен байланысы жоқ бірнеше учаскеден тұрады. Ауылдардың бірігуі және одан жоғары деңгейде әкімшілік – дәстүрлі биліктердің әдеттегі басшылары басқаратын бөлімшелер. Коммунаға енген бірігу – еншілес топтама. Районда бөлімдер бар, бірақ олар Конституциялық заңда белгіленбеген. Аумақтың төменгі деңгейдегі бөлінісіне жатпайтын, адам тұрмайтын жерлер бар.

Жаңа провинциялар

Конституция, бұрынғыдай, елді Киншаса қаласы мен провинцияларға бөледі; алайда провинциялар санын оннан жиырма беске дейін көбейтті. Бұл 2015 жылы күшіне енді, алты ірі провинция жиырма бір жаңа провинцияға бөлінді. Төрт бөлінбеген провинциямен бірге – Төменгі Конго (Конго-Орталық деп қайта аталды), Маниема, Солтүстік Киву және Оңтүстік Киву – Конституцияның 2-бабында көрсетілген жиырма бес провинцияны құрайды. Ескі ұйымдастыру бойынша алты бұрынғы провинция аудандарға және қалаларға бөлінген. Аудантар аумақтарға бөлінді. Әр жаңа провинция бір немесе екі ауданның аумағынан құрылды, оған барлық кіріктірілген қалалар қосылды және қажет болған жағдайда жаңа астананы қала етіп белгіледі. Төмендегі кестеде толық мәліметтер келтірілген. Мысалы, Ломами провинциясы бұрынғы Касаи-Ориенталь провинциясының бөлінуінен құрылды; бұрынғы Кабинда ауданының аумақтарынан, Муене-Диту қаласынан және Кабинда қаласын астана етіп белгілеу арқылы құрылды. + 1-кесте 2015 жылғы қайта бөлу аудан бойынша Бұрынғы провинция → Бұрынғы провинцияның бөлімшелері + Жаңа қала = Жаңа провинция Аудан(дар) Қала(лар) Бандунду Кванго Кенге Кванго Килу Бандунду, Киквит Килу Май-Ндомбе, Плато Инонго Май-Ндомбе Экватор Экватор Мбандака Экватор Монгала Лисала Монгала Солтүстік Убанги Гбадолите Солтүстік Убанги Оңтүстік Убанги Зонго Гемена Оңтүстік Убанги Тшуапа Боенде Тшуапа Касаи-Батыс Касаи Тшикапа Касаи Лулуа Кананг Касаи-Орталық Касаи-Ориенталь Тшиленге Мбужи-Майи Касаи-Ориенталь Кабинда Муене-Диту Кабинда Ломами Санкуру Лусамбу Санкуру Катанга Оңтүстік Катанга Ликаси, Лубумбаши Оңтүстік Катанга Оңтүстік Ломами Камина Оңтүстік Ломами Луалаба, Колвези Луалаба Танганьика Калимие Танганьика Ориенталь Бас-Уэле Бута Бас-Уэле Жоғарғы-Уэле Исиро Жоғарғы-Уэле Итури Буния Итури Тшопо Кисангани Тшопо† Колвези екі коммуна мен екі аумақтан тұратын гибридтік қала/аудан болды. Аумақтар бөлініп, қалған бөлігі провинциялық астанаға айналды.

Жаңа қалалар мен коммуналар

2013 жылдың маусым айында премьер-министрдің қаулылары шығарылды, олар көптеген бұрынғы қалалар мен басқа да елді мекендерге қала және коммуна мәртебесін беріп, олардың шекараларын белгіледі. 2014 жылғы үкіметтік статистикалық жылнамаға сәйкес, Конго 2008 жылы 21 қала мен 227 қаладан 99 қалаға және 289 аумақтық коммунаға қайта ұйымдастырылуға тиіс болды. Алайда, 2015 жылдың шілдесінде қаулылардағы шекараларға негізделген сайлау туралы заң жобасы Ұлттық Ассамблеяда қабылдана алмағаннан кейін, көптеген қаулы баптарының іске асырылуы тоқтатылды. Алдағы жергілікті сайлаулар үшін орын бөлу туралы түзетілген заң жобасын қабылдау үшін, дау тудырған баптарды тоқтатуға және әсер еткен қауымдастықтарды 2006 жылғы әкімшілік құрылымдарына қайтаруға шешім қабылданды. Жаңа провинциялық астаналар – Боенде, Буния, Бута, Гемена, Инонго, Исиро, Кабинда, Калеми, Камина, Кенге, Лисала және Лусамбоға қала мәртебесін беру туралы баптар, сондай-ақ аумақтардың әкімшілік орталықтарына коммуна мәртебесін беру туралы баптар тоқтатылмады. Нәтижесінде жоспарланған жергілікті сайлаулар өткізілмеді, бірақ тоқтатулар 2018 жылдың ортасына дейін, жалпы сайлауға бірнеше ай қалғанға дейін күшінде қалды. Конгоның дәстүрлі билік органдарының ұлттық альянсы осы мәртебені қайта орнатуға дәстүрлі биліктің төмендеуі және ұлттық қауіпсіздікке қатер деп наразылық білдірді. Баптарды қайта орнатумен қатар, үкімет шекаралар бойынша дауларды арнайы комитет шешетінін және бастапқы кезеңде 18 қаламен қалалар мен коммуналарды құруға басымдық берілетінін шешті. 2019 жылы Увира, Барака, Камитуга және Касумбалеса жаңа қалаларының әкімдері тағайындалды. Жергілікті ресурстардың жетіспеуіне байланысты қалалық әкімшілікті және оның бөлімшелерін құру жылдарға созылуы мүмкін. Мысалы, Бута қаласы 2015 жылы провинциялық астана болған кезде қала мәртебесіне ие болды, оның бірінші әкімі 2018 жылы тағайындалды, ал 2019 жылдың маусымына қарай оның төрт коммунасы әлі де іске қосылмады.

Бөлімшелердің саны

+ 2-кесте. 2018 жылғы әкімшілік деңгей бойынша бөлімшелер саны Деңгейі Толық саны Бөлінісі 1-ші 26 25 провинция + Киншаса 2-ші 177 145 аумақ + 33 қала − Киншаса 3-ші 1045 470 сектор + 264 басқарушылық округ + 311 коммуна 4-ші 8471 6070 топтама + 2401 квартал 5-ші > 86 270 ~ 86 270 ауыл + ? Кварталдық бөліністер 2-кесте 2018 жылғы сайлау циклын ұйымдастыру барысында Тәуелсіз Ұлттық Сайлау Комиссиясы (CENI) жинаған деректерге негізделген. Қалалардың санына тек қана ұлттық және провинциялық ассамблеяларда өкілдігі бар қалалар кіреді, сайлау ұйымдастырылғаннан кейін қала мәртебесіне ие болғандары есепке алынбайды. Мысалы, жаңа Увира қаласы кестеде қала ретінде емес, коммуна ретінде тіркелген. Бұл, әрине, коммуналар және кварталдар сияқты қалалық бөлімшелердің санын да әсер етеді.

Басқару

2006 жылғы Конституция және одан кейінгі органикалық заңдар бөлімшелерді басқаруға реформалар енгізді, бірақ олар әлі толыққанды аяқталған жоқ. 3-кестеде бөлімшелердің түрлері бойынша көзделген басқару және оның қазіргі күйі көрсетілген. + 3-кесте. Реформалардан кейін бөлімшелерді басқару туралы қысқаша мәлімет Деңгей Түрі Басшы Кеңесші орган Істеуге тиіс (2023 жылдың ақпан айы) Атауы Таңдау әдісі 1-ші Провинция Губернатор Ассамблея сайлаған, сайланған және (10%-ға дейін) қосымша мүшелерден құралған жиналыс 2-ші Аудан Аудан әкімшісі Тағайындалған Қала әкімі Кеңес сайлаған Коммуна кеңестері сайлаған кеңес және басшы сайлау (қазіргі уақытта басшылар тағайындалады) 3-ші Коммуна Бургомастер Кеңес сайлаушылар сайлаған Сектор Сектор басшысы Басшылық Дәстүр бойынша кеңес сайлау 4-ші Топтама Топтама басшысы n/a Аудан Аудан басшысы Тағайындалған 5-ші Ауыл Ауыл басшысы Дәстүр бойынша немесе басқа жергілікті тәжірибе бойынша Ескертулер: а) Француз тілінде жоғарыдан төменге: gouverneur, administrateur de territoire (AT), maire, bourgmestre, chef de secteur, chef de chefferie, chef de groupement, chef de quartier және chef de village. b) Киншасаны қоса алғанда. c) Қосымша мүшелер – қатаң ережелерді, соның ішінде мерзімді шектеуді сақтай отырып, өз әріптестері таңдаған дәстүрлі басшылар. d) Әрбір Коммуна кеңесі қалалық кеңестің төрт мүшесін сайлайды.

Аяқталмаған децентрализация

Бұл реформалар провинцияларға, сондай-ақ одан да қарапайым түрде қалалар мен үшінші әкімшілік деңгейдегі бөлімшелерге өкілеттіктерді жүктеді. Олардың барлығында басшысы бар атқарушы орган мен басшыны сайлайтын кеңесші орган болуы тиіс еді. Қалған бөлімшелердің мәні таза әкімшілік сипатта болды. Конголық сайлаушы провинция ісіне тікелей қатысып, провинциялық жиналысқа депутат сайлап, одан кейін губернатор сайлауға қатысатын еді. Сайлаушы жергілікті кеңеске өкіл сайлап, жергілікті мәселелерге де ықпал етуге мүмкіндік алатын, содан кейін, басшылыққа қатысты емес, жергілікті басшыны сайлауға қатысатын еді. Егер сайлаушы провинциялық қалада тұрса, ол да жергілікті кеңес арқылы қала әкімдігінің құрамына жанама түрде қатыса алатын. Провинцияларға өкілеттік беру 2006 жылғы Конго Демократиялық Республикасындағы провинциялық сайлаумен басталды, онда он бір провинцияның провинциялық жиналыстары сайланды. Жергілікті кеңестерге ұқсас сайлаулар әлі өткізілмеген. Сөйтіп, іске асырылған бөлімшелерде кеңесші орган болмады және олардың басшылары заң бойынша сайланбай, жоғарыдан тағайындалды. Осылайша, қала әкімі аумақтық әкімшіге ұқсайды. Қазіргі уақытта конголық сайлаушының жергілікті мәселелерге қатысуы жоқ. Жергілікті кеңес сайлауы 2019 жылдың 22 қыркүйегіне жоспарланған еді. Сол жылдың сәуір айында Сайлаушылар лигасы сайлау комиссиясымен кездесіп, жергілікті сайлауға үміткерлерді тіркеудің кешіктірілуін сынады. Маусым айында Сайлаушылар лигасы осы сайлаудың маңыздылығын атап өтіп, президент Чисекедиден процесті бастау үшін араласуын сұрады. Тамыз айында президент сарайына сайлауды өткізуді талап ететін екі миллион қол қойылған петиция тапсырылды. Католик және протестант шіркеулері екі айдың ішінде қол жинады. Қазан айының соңында сайлау комиссиясы Ұлттық жиналысқа қорытынды есеп берді. Осы кезде баяндамашы жергілікті сайлауды ұйымдастыру үшін 650 мың адамның қажет екенін және үкіметтен едәуір қаржы бөлінуі керектігін айтты. Соңында, желтоқсан айында президент Чисекеди сайлау 2020 жылы өтеді деп мәлімдеді. Бірақ бұл орындалмады. Алайда, 2022 жылдың ақпан айында жаңа сайлау комиссиясы келесі сайлау циклының жол картасын жариялады, онда жергілікті кеңес сайлауы 2023 жылдың желтоқсан айында президенттік, Ұлттық жиналыс және провинциялық жиналыстар сайлауларымен бірге өтеді деп күтілді. Бірақ 2022 жылдың қарашасында сайлау күнтізбесі жарияланғанда, секторлық және басшылық кеңес сайлауы 2024 жылдың 11 шілдесіне шегерілді, ал коммуна сайлауы ғана 2023 жылдың 20 желтоқсанында өтетін болды.

Дәстүрлі билік

Дәстүрлі басшылар бөлімшелерді басқаруда маңызды рөл атқарады. Бірінші әкімшілік деңгейдегі барлық провинциялық депутаттардың 8 пайызы – дәстүрлі басшылардың қосылу арқылы сайлануымен тағайындалғандар. Үшінші және төртінші деңгейлерде олар тиісінше бөлімшелердің 25 және 70 пайызының басшылары болып табылады. 2018 жылы сайлаушылардың 64 пайызы топтастықта тұрды, кіріктірілген топтастықтағыларды есептемегенде. Дәстүрлі билік Конституцияның 207-бабында мойындалған, ал дәстүрлі басшылардың құқықтық мәртебесін анықтайтын заң 2015 жылы қабылданды. Әкімшілік бөлімшелерінің ресми басшылары болумен қатар, бұл басшылар дәстүрлі кеңестерді де қамтитын, Конституцияға, заңға, қоғамдық тәртіпке және моральдық нормаларға қайшы келмейтін дәстүрлі билікті жүзеге асырады. Басшылар саяси нейтралды сақтауға міндетті. Жергілікті құрылымдармен дәстүрлі тәртіп бойынша таңдалғанмен, дәстүрлі басшылар өз билігін тек үкімет ресми түрде мойындап, оларға өкілеттік берген жағдайда ғана пайдалана алады. Үкімет мұны істемеген жағдайда, үлкен ашу-ыза туындауы мүмкін. 2013 жылы топ басшылығына қатысты дау 2016 жылы туған қақтығыстардың күшеюіне алып келіп, Камуина Нсапу көтерілісіне ұласты.

Сайлау округтері

+ 4-кесте. 2018 жылғы сайлау циклының сайлау округтері. Округтар үшін Киншасадағы провинциялардағы округтердің жалпы саны. Орын саны Ұлттық жиналыс аумақтары мен қалалары Киншаса I–IV (қалалық округтер) 181 500 Облыстық жиналыстың коммуналары 201 715 Коммуна кеңесінің коммуналары 311 2,323 Сектор немесе басшылық кеңесінің секторлары немесе басшылықтары қолжетімсіз 734 7,334 Ескертулер: а) Киншаса I: Лукунга, II: Фуна, III: Монт Амба, IV: Тшангу. б) Бірақ орынтар топтастыру арқылы бөлінеді. Киншасадағы Ұлттық жиналыстың төрт округінен басқа, 4-кестедегі барлық сайлау округтері әкімшілік бөлімдер болып табылады. Картер орталығының 2018 жылғы сайлаулар бойынша сарапшылар тобының есебінде осы бөлімдерді ұлттық және провинциялық сайлауларда қолдану, сайлаушыларды округтерге біркелкі бөлудің халықаралық стандарттарына сәйкес келмейтіні сынға алынады. Мысалы, Иньонго қаласында Ұлттық жиналыстың бір орынға 27 228 сайлаушы, ал Ломела аумағында 128 699 сайлаушы келеді.