Кіріспе

Мормон кітабындағы Нефидің әкесі

Мормон кітабы бойынша, Лехи (/l/iː/h/aɪ/ LEEhy) – Сидкиях патшаның тұсында Иерусалимде өмір сүрген пайғамбар (шамамен б.з.д. 600 жыл). Бірінші Нефиде Лехи өкініш туралы уағыздағаны үшін қабылданбайды, ол Сария, Ламан, Лемуил, Сам және Нефиді қоса, отбасын шөлге бастап кетеді. Ол ұлдарын қола табақтарды қайтарып алу үшін, содан кейін Ысмағұл отбасы үшін жібереді. Саяхат барысында Лехи өмір ағашы туралы көрінеді, онда оның отбасының көпшілігі (Ламан мен Лемуилден басқа) Құдайды қабылдайды. Ол сондай-ақ Мәсіхтің 600 жылдан кейін келетінін болжайды. Лехи теңізге жеткенше шөлде екі ұлы болады, онда Нефиге кеме жасау бұйырылады. Олар теңізден өтеді, ал Лехи мен Сария Ламан мен Лемуилдің қарсылығынан ауырып қалады. Өлер алдында Лехи ұлдары мен олардың отбасыларын баталайды. Лехидің аты аталған ұлдарынан басқа қыздары да болған болуы мүмкін. Ол пайғамбар ретіндегі шақыруы мен көшпенділікке басшылық етуі тұрғысынан Мұсаға (ғ.с.) ұқсас. Мормон кітабының мәтіні мен Ескі өсиет сипаттамаларына сүйене отырып, ол бейбіт және толық құрбандықтар сияқты екі түрлі құрбандық берген болуы мүмкін. Лехи өзінің отбасы қоныстанған жерге, онда басқалар да тұрған күйінде, иелік етуді талап еткен. Кейбір ғалымдар саяхат уақытына сүйене отырып, Лехи мен оның отбасына жақын тайпалардан көмек келгенін болжайды, мүмкін жұмыс істеу немесе тіпті құлдыққа берілу орнына. Басқалары Лехидің шатырын нақты атауын киелі жазбалардағы шатыр мен ғибадатхана арасындағы байланысқа байланыстырады. Лехидің жазбалары Мормон кітабының жоғалған 116 бетіне енген деп есептеледі. Оның бір сөйлемі Уильям Шекспирдің «Гамлет» пьесасынан алынған цитатамен салыстырылды, кейбіреулер оны Джозеф Смит пьесадан алғанын айтады, ал басқалары Лехи заманында осындай сөздердің қолданылғанын ұсынады. Ол қазіргі заманғы Юта штатындағы Лехи қаласының құрметіне аталған және көптеген көркем және ғылыми кітаптарда, фильмдерде және өнер туындыларында бейнеленген.

Баяндылық

Мормон кітабында Лехи Мысырлық Жүсіптің ұрпағы, Сараяның күйеуі және Ламан, Лемуел, Сам, Нефи, Жақып, Жүсіп және екі немесе одан да көп қыздарының әкесі. Ол Иса Мәсіхтің келуіне шамамен 600 жыл қалғанда Иерусалимде өмір сүрді, сол кезде көптеген пайғамбарлар қаланың қиратылатынын уағыздап жүрді. Бұл туралы естіген соң, ол халық үшін дұға етеді және Құдайдан Иерусалимнің жойылуы туралы аян көреді. Осы аяннан кейін ол халыққа тәубе етуге шақыра бастайды, бірақ олар оны өлтіруге тырысады. Раббы Лехиге отбасын және қажетті заттарын алып, барлық нәрсені қалдыруды бұйырады. Содан кейін ол құрбандық тасын тұрғызып, Құдайға отбасын сақтап қалғаны үшін алғыс айтып, шалынған құрбандықтарды шалады. Ұлдары Ламан мен Лемуел барлығын тастап кеткендеріне наразылық білдіреді. Ие Лехиге ұлдарын Иерусалимге Лабаннан отбасылық жазбалар мен басқа да үйретімдер жазылған мыс тақташаларды әкелуге жіберуді бұйырады. Оның әйелі Сария оларды қауіпке жібергеніне ренжулі болып, олардың қаза табады деп ойлайды. Олар аман-есен оралғанда, Лехи тақташаларды оқып, өзінің Мысырлық Жүсіптің ұрпағы екенін біледі және ұлдарына жазбалардан алған білімдерін үйретеді. Лехи ұлдарын Ысмағұлдың отбасын алып, бірге саяхаттау үшін қайтадан Иерусалимге жібереді. Олар оралғаннан кейін, ол өмір ағашы туралы аянмен бірге түс көреді. Оянғаннан кейін, ол түсін отбасымен бөліседі және Ламан мен Лемуелге қатысты алаңдап, оларға сенімді болудың маңызды екенін үйретеді. Тағы бір аянда ол Мәсіхтің 600 жыл ішінде келетінін болжайды. Бір күні таңертең ол шатырының сыртында бағытталатын компас табады. Олар саяхатын жалғастырып, "Байлық" деп аталатын жерге жетеді. Сол жерде кемпінг құрғанда, Нефидің садағы сынды және олар азық-түлік тапшылығына тап болады. Лехи Ламан, Лемуел және Ысмағұлдың ұлдарымен бірге шағымдана бастайды, бірақ Нефи олармен сөйлеседі және Раббы Лехиді "жазалайды". Тәубе еткен соң, Лехи Раббыдан тамақ табудың жолын сұрайды және Нефиге жаңа садағымен қайда бару керектігін көрсетеді. Олар саяхатын жалғастырып, мұхитқа жетеді, сол кезде Лехидің шөлде тағы екі ұлы, Жақып пен Жүсіп дүниеге келгені белгілі болады. Отбасы мұхиттан өтеді, бірақ Ламан мен Лемуелдің жолдағы бұйралығы Лехи мен Сарияны қатты қайғыға батырып, олар ауырып, өлімге таяп қалған. Уәде етілген жерге келген соң, Лехи Иерусалимнің қиратылғанын көрсететін тағы бір аян алады. Ол оларға, егер Құдайдың өсиеттерін орындаса, оларға уәде етілген жер ұрпақтарына мұра болады дейді. Өлер алдында ол ұлдарына және олардың отбасыларына батасын береді. Сондай-ақ, ол мыс тақташаларындағы пайғамбарлықтан үзінді келтіріп, болашақта Мысырлық Жүсіптің және Лехидің ұлы Жүсіптің ұрпағынан туған болашақ көрегеннің болатынын, оның әкесінің аты Жүсіп болатынын айтады. Лехи отбасына батасын бергеннен кейін қартайып, қайтыс болады. Лехи Иерусалимнің қиратылуы, Бабылға жер аударылуы, яһудилердің Иерусалимге қайта оралуы, Жақияның ілімі, Мәсіхтің келуі, қайта тірілуі және Израильдің жиналуы туралы пайғамбарлықтар айтқан.

Отбасылық қатынастар

Мормон кітабында Лехидің тікелей туыстары төмендегі диаграммада көрсетілген.

Қыздары

Лехидің ұлы Нефи өзінің жазбаларында әпкелерінің болғанын айтады, бірақ олардың есімдері мен туған тәртібі белгісіз. Мормон кітабының энциклопедиясы Лехидің Иерусалимнен шыққан соң осы қыздары болғанын ұсынады. Кейінгі күндердің қасиетті жазбаларын зерттеушілер және қорғаушылары Хью Нибли мен Сидни Б. Сперри Ысмайылдың екі үйленген ұлының әйелдері Лехидің қыздары болуы мүмкін деп санайды, себебі сол кезде қыздардың әкелерінің інілерінің ұлдарына үйленуі қалыпты жағдай еді.

Ламан мен Лемуил

Ламан мен Лемуил туралы көбінесе жағымсыз пікірлер айтылады, мысалы, Лехи оларды жақсарып, өздері орналасқан өзен мен аңғар сияқты нығайып, үнемі тура болуға шақырады. «Мормон кітабының ең нашары үшін» атты Мормон кітабына түсіндірме кітабында Фатима Салех және Маргарет Хеминг бұл ынталандыруды балаларына деген махаббаты мен үмітін сақтап қалған Лехидің көзқарасы ретінде қарастыру керек дейді. 1969 жылы «Диалог» журналында Роберт Э. Николс Ламан мен Лемуилдің Лехидің сөздерін түсінбейтінін Лехидің метафоралық тіліне байланыстырады.

Лехидің көшіп кетуі

Нефий бұрын Мұсаның бейнесі ретінде қарастырылып келді, дейді BYU профессоры және FARMS-тың бұрынғы директоры Ноэль Б. Рейнольдс, бірақ Лехи де осы үлгіні көрсеткен болуы мүмкін. Лехидің отбасына айтқан соңғы сөздерін талдау барысында Рейнольдс Мұсамен он төрт түрлі байланыс бар екенін ұсынады. Лехидің тобындағы адамдар оны пайғамбар деп мойындамай, көбінесе қиындықтарға тап болды. Оның балалары Мұсаны Мысырдан шығудың пайғамбары және басшысы ретінде білгендіктен, Лехи оларға Иеміздің өз отбасына басшылық етуінің және оларға бұйырған өсиеттерінің маңыздылығын түсінуге көмектесу үшін Мұсамен салыстыруды қолданған болуы мүмкін. Лехидің Иерусалимнен шығуы Мұсаның шығуымен салыстырылады және Мормон кітабындағы кейінгі топтардың көшіп кетуіне үлгі болып табылады. Лехи, Мұсадай, өз халқы үшін Құдайға дұға қылғанда осылай шақырылды. Екеуі де өз халқымен бірге жолға шығып, қиындықтар мен бүлік кезінде шөлге бастап әкелді. Әр түрлі жағдайларда екі топ та өздерінің басшыларын өлтіруге тырысты. Олар өсиеттер алды, Құдайдың басшылығымен жүрді және уәде етілген жерге жетті. Ғалымдар С. Кент Браун, Терренс Л. Шинк және Брюс Ж. Боем былай қосады: 1 Нефий оқиғалардан бірнеше жыл кейін жазылғандықтан, Нефий ізраилдіктердің Мысырдан шығуы мен Лехидің өздерінің саяхатын басқаруы арасындағы ұқсастықтарды байқаған және осыны тарихын жазу кезінде көрсеткен болуы мүмкін.

Діни құрбандықтар

Мормон кітабында Лехинің көрінісінде айтылған көптеген құрбандықтар бар. С. Кент Браун бұл құрбандықтардың алғыс айту құрбандықтары және күнә үшін толықтай өртелетін құрбандықтар болғанын ұсынады. Лехидің ұлдары Иерусалимнен екі рет оралғанда, қуаныш пен алғыс айту сипатталған, бұл Браунның айтуынша, 107-Псалмда сипатталған алғыс айту құрбандықтарымен сәйкес келеді. Алғыс айту құрбандықтары бейбітшілік құрбандықтары деп те аударылады, олар әл-ауқат идеясымен және демек, қауіпсіз сапармен байланысты болған. Мұндай құрбандықтар көп кездесетін, көбінесе тамақпен бірге жасалатын, құрбандық өзі жануар және ашытқысыз нан болған. Браун Лехи мен оның отбасы құрбандық ету үшін жергілікті тайпалармен жануарларға сауда жасаған болуы мүмкін деп санайды. Сонымен қатар, Иерусалимдегі дін қызметкерлері күнә жасаған біреу болса, сол үшін күнделікті өртелетін құрбандықтар шалғандай, Лехидің өртелетін құрбандықтары да оның отбасының күнәларын жабу үшін болған.

Жер мұрасы

Салех пен Хеминг Лехидің Американы Уәде етілген жер ретінде мұраға алу ниетіне де тоқталады. Олар Лехи мен оның отбасы келген кезде континентте адамдардың бар екенін, сондай-ақ Лехидің жерді өз құқығымен иелену туралы айтқанын көрсетеді. Бұл, Лехи жылдар бойы өз жері болмай саяхат еткенін ескерсек, маңызды жайт болуы мүмкін.

Жайда құлдық

БИУ-дің ежелгі кітабтар профессоры С. Кент Браун Лехи заманында үлкен керуен Үнді мұхитынан Жерорта теңізіне жылдар емес, апталар ішінде жете алатын болған дейді. Толық сапар шамамен сегіз жылға созылған, ал Браун Иерусалимнен алғашқы лагерьге және Нахомға дейінгі саяхаттың бір жылдан кем уақыт алғанын айтады. Браунның сөзінше, осы уақыт аралығы баяндамадағы жоғалған бөлік болып табылады. Лехи мен оның отбасы өздерімен алып келген ресурстардың жетіспеуінен және жол бойы бірнеше рет азық-түлік таусылғандықтан, сол аймақтағы рудан жұмыс істеу шартымен көмек сұраған болуы мүмкін. Әйгілі кітапта "қонақтап қалу" сөзі еңбек етумен немесе біреудің қорғауында болумен байланысты екені айтылады.

Лехи жазбалары мен 116 беттер

Нефи өзінің жазбасын әкесінің жазбаларының қысқартылған нұсқасын жазумен бастайды. Соңғы күндердің қасиеттілерінің негізін қалаушы және пайғамбар Жозеф Смит Мормон кітабының жоғалған алғашқы 116 беттік аудармасында Лехи кітабы да болғанын айтты.

Қазіргі заманғы еске алу рәсімі

Лихи, Аризона және Лихи, Юта штаттарының қалаларына кейінгі күнгі изгіленгендер қоныстанғанда оның құрметіне осы ат қойылған.

Өнер саласында

Мормон кітабының сурет каталогы Лехинің бейнелеу өнерінде көптеген суреттерін тіркеген. Лехидің өмір ағашы туралы көрінісі Мормон кітабының мазмұнына байланысты алғашқы сурет жұмыстарының бірі болды. Шамамен 1874 жылы Джозеф Смиттен туған және Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің қайта ұйымдастырылған бөлімінің (кейін Мәсіх қауымы деп аталды) басшысы болған Дэвид Хайрум Смит «Лехидің арманы» суретін жасады, онда Лехи періште арқылы өмір ағашына жетеледі. Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің Лехидің арманы туралы алғашқы көрнекі туындысын 1949–1951 жылдары американ суретшісі Минерва Тейхерт жасады; оның «Әлем үйі» суретінде Лехи отбасын темір таяқты ұстап тұрып шақырады, ал суреттің ортасында Сария ерекше көзге түседі. Мормон кітабының бір данасын алып, ондағы оқиғаларды оқығаннан кейін, поляк католик суретшісі Роман Следж Мормон кітабынан көріністерді бейнелейтін бірнеше ағаштан ойылған туындылар жасады, соның ішінде «Визия Лехиего – Држево Жичя» (Lehi’s Dream – Tree of Life) суреті Лехидің өмір ағашы туралы арманын көрсетеді. 2024 жылдың қаңтар және мамыр айлары аралығында Гарольд Б. Ли кітапханасының Рейнольдс аудиториясының галереясында Лехидің өмір ағашы туралы көрінісін бейнелейтін суреттер көрмесі өтті. Лехидің өмір ағашы туралы көріністердің бейнеленуі Мормон кітабының барлық көрнекі өнерінің 7% құрайды. Дания-американдық суретші К.К.А. Кристенсеннің 1890 жылғы «Лехи ұрпағына бата береді» суреті Лехиді отбасымен бірге бейнелейді. Американ суретшісі Джордж М. Отингердің 1890 жыл шамасында жасалған «Жаңа әлемге келу» картинасында Лехи, Исмаил, Нефи және олардың отбасы бейнеленген. Тейхерттің 1949–1951 жылдары салған «Кемеге жүк тиеу» картинасында Лехи отбасы көрсетілген. ХХ ғасырда американ иллюстраторы Арнольд Фриберг Мормон кітабынан көріністерді бейнелейтін 12 картинадан тұратын серия жасады, соның ішінде Лехи туралы картиналар да бар, мысалы, «Шөлде Лиахонаны табады» және «Лехи және оның халқы Уәде етілген жерге жетеді». Сұхбатта Фриберг өзінің «Шөлдегі Лехи» картинасында Лехиді «бай адам» ретінде көріп, оны «құнды киімдермен» суреттегенін айтты. Сол сұхбатта Фриберг «Лехи және оның халқы келеді» картинасында көптеген кейіпкерлер келуге қуанғанмен, Лехи көкке қарап «алғыс айтып тұрғанын» атап өтті.

Пайдаланған дереккөздер

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to be able to fulfill your request. I will then use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing accuracy to the original English meaning.