Кіріспе

Тали (мағынасы "тақ" немесе "сауыт") немесе Бходжанам ("толық тағам") – Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Кариб бассейнінде тамақ беруге арналған дөңгелек табақ. Тали – әртүрлі тағамдардан құралған, тақтада берілетін үнді стиліндегі тағамды да білдіреді. Оңтүстік Азияда Талиді салтанатты шараларда да қолданады.

Ерте тарих

Археолог Биндешвари Прасад Синханың пікірінше, Индостан өркениетіне тән тағамдар мен қарапайым ыдыстар үнді тағамдарының, атап айтқанда талидің прототипі саналады, бірақ олармен бірге келетін, талиде жиі кездесетін қосымша ыдыстар болмаған. Синханың сөзіне қарағанда, талиге қосымша ыдыстар боялған сұр керамика мәдениетінде пайда болады. Археолог Б. Б. Лал да осыған ұқсас пікір білдіріп, тағамның боялған сұр керамика ыдыстары мен табақтарынан желінгенін айтады. Б. Б. Лал «Боялған сұр керамикадағы әдеттегі кешкі ас – тали (тағам), катора (таз) және лотадан (су құюға арналған ыдыс) тұрады» деп атап көрсеткен, бұл бүгінгі дәстүрдің бастауын көрсетеді. Тали туралы ең алғашқы жазба дереккөздер Аюрведа Самхиталарында, Сангам әдебиетінде және орта ғасырлық үнділік аспаздық кітаптарында кездеседі. Ежелгі Сушрута Самхита мәтінінің бір тарауы тамақтану әдептеріне, тамақ беру тәсіліне және әр тағамды тамақ жеушінің алдына дұрыс қоюға арналған. Бұл талиді ұсыну туралы ең ерте белгілі жазба дәлелі болып табылады. «Аспазшы пульс, қайнатылған күріш және дәрілік құралдар салынған ыдыстарды таза, кең табақтарға қойып, оларды алдына жаюы керек. Барлық түрлі тәттілер, нан өнімдері мен құрғақ тағамдар оң жағына, ал барлық сорпалар, ет сорпалары, сусындар, дәмдік заттар, сүт, Хада Юша және Пейя сол жағына қойылуы тиіс. Ал, Рага Шадава және Саттакадан жасалған ыдыстар жоғарыда аталған екі ыдыс арасында орталық орынға орналасуы керек». Сушрута Самхитадан алынған тамақтану және қызмет көрсету әдептері орта ғасырлық үнділік аспаздық кітаптарында да, кейбір өзгерістермен қолданылған. Манасолласа мәтінінің «Аннабхога» тарауы тамақтану әдептері, тамақ беру тәсілі және аудандық шенеуніктер мен басқа да ақсүйектерді сарайдағы кешкі ас кезінде қалай күту керектігін сипаттайды. «Ол шығысқа қарап, төсенішпен жабдықталған орындыққа отырып, белден тізеге дейін жабатын ақ матасын жаюы керек. Оның тағамы алтыннан жасалған үлкен табаққа қойылуы керек. Тағамға қосымша көптеген ыдыстарды сумен тазалап, ақ матамен сүртіп алу керек». Ксемакутухалам аспаздық мәтіні аспазға табақтың ортасына қайнатылған күріш қоюды кеңес береді. Дәнді дақылдар, ет, көкөністер және балық (осы ретпен) оң жаққа, ал сорпалар, сусындар, су және тұршылар сол жаққа қойылады. Аюрведа дәстүрінде тағамдарды олардың қасиеттеріне сәйкес жіктеу үшін алты дәм – Шадраса қолданылады. Бұл алты дәм: тәтті, тұзды, қышқыл, өткір, ащы және құрғақ. Талиді ұсынуда көбінесе осы алты дәмнің барлығы болады.

Қаңса металл

Тали дәстүрлі түрде мыс пен қалайы қоспасынан жасалған канса металдан жасалады. Ол қолаға ұқсас болғанымен, кансада қолаға қарағанда қалайының мөлшері жоғары. "Расаратна Самучая" мәтінінің бесінші тарауы кансаға, оның ас-үй және дастарқан жинақтарына, сондай-ақ оның пайдасына арналған маңызды ақпараттарды қамтиды.

Тали/Бхожанм ұны

Тали – тали тағамын ұсынатын металл табақ, ал Бходжанам – толыққанды тамақ. Тали Оңтүстік Азияда тамақ берудің кең таралған тәсілі. Тали идеясы – бір табақта тәтті, тұзды, ащы, қышқыл, құрғақ және тікенектеп сезілетін дәмдердің алуан түрлілігін ұсыну (техникалық тұрғыдан алғанда, соңғы екеуі нағыз дәм емес, химиялық сезімдердің түрлері). Үнді тағамдық дәстүріне сәйкес, толыққанды тамақта осы алты дәмнің тепе-теңдігі болуы керек. Ресторандар көбінесе вегетариандық немесе етті тали таңдауларын ұсынады. Вегетариандық бходжанамдар Тамил Надудағы дәмханаларда өте кең таралған. Талидегі тағамдар Үндістанның әр аймағында әртүрлі болады және әдетте кішкентай тостағандарда, катори деп аталатындарда беріледі. Бұл каторилер дөңгелек табақтың, яғни талидің жиегіне орналастырылады, кейде бірнеше бөлімі бар болат таба қолданылады. Көбінесе күріш, дал, көкөніс, роти, папад, дахи (айран), аздаған чатни немесе тұршы, және тәтті тағам беріледі. Күріш немесе роти талидің орталық бөлігін алып жататын негізгі тағам, ал көкөніс қайнатпасы және басқа да аталған дәмді тағамдар дөңгелек тали бойымен шеңберленіп орналастырылады. Тали мейрамханаға немесе аймаққа байланысты сол аймақтың ерекше тағамдарынан тұрады. Жалпы, тали түрлі нан түрлерінен басталады, мысалы, пури немесе чапати (роти) және әртүрлі вегетариандық тағамдар (қайнатпалар). Дегенмен, Оңтүстік Үндістанда және Оңтүстік-Шығыс Азияда күріш – бходжанаммен бірге берілетін жалғыз негізгі тағам. Тали немесе Бходжанамды кейде құрамындағы тағамдардың аймақтық ерекшеліктерімен атайды. Мысалы, Андхра бходжанамымен, Непал талисімен, Раджастхан талисімен, Гуджарат талисімен, Махараштра талисімен, Манипури чаклугімен, Тамил унауымен және Тай унауымен кездесуіңіз мүмкін. Оңтүстік Азияның, Оңтүстік-Шығыс Азияның және Кариб теңізінің көптеген аймақтарында талиде нан мен күріш бірге берілмейді. Әдетте, нан алдымен ұсынылады, содан кейін күріш беріледі, көбінесе жеке ыдыста немесе табақта.

Қолжетімділік

2020 жылғы Үндістан экономикалық шолуында "Талиномика" деп аталатын бөлім бар. Шолуда вегетариандық талдар 2006-2007 жылдармен салыстырғанда 29%-ға қолжетімдірек болса, ет талдары 18%-ға қолжетімдірек болғаны анықталды.