Кіріспе
Тали (мағынасы "тақ" немесе "сауыт") немесе Бходжанам ("толық тағам") – Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Кариб бассейнінде тамақ беруге арналған дөңгелек табақ. Тали – әртүрлі тағамдардан құралған, тақтада берілетін үнді стиліндегі тағамды да білдіреді. Оңтүстік Азияда Талиді салтанатты шараларда да қолданады.
Thali (meaning "plate" or "tray") or Bhojanam (meaning "full meal") is a round platter used to serve food in South Asia, Southeast Asia and the Caribbean. Thali is also used to refer to an Indian style meal made up of a selection of various dishes which are served on a platter. Thali is also used in south Asia for ceremonial purposes.
Ерте тарих
Археолог Биндешвари Прасад Синханың пікірінше, Индостан өркениетіне тән тағамдар мен қарапайым ыдыстар үнді тағамдарының, атап айтқанда талидің прототипі саналады, бірақ олармен бірге келетін, талиде жиі кездесетін қосымша ыдыстар болмаған. Синханың сөзіне қарағанда, талиге қосымша ыдыстар боялған сұр керамика мәдениетінде пайда болады. Археолог Б. Б. Лал да осыған ұқсас пікір білдіріп, тағамның боялған сұр керамика ыдыстары мен табақтарынан желінгенін айтады. Б. Б. Лал «Боялған сұр керамикадағы әдеттегі кешкі ас – тали (тағам), катора (таз) және лотадан (су құюға арналған ыдыс) тұрады» деп атап көрсеткен, бұл бүгінгі дәстүрдің бастауын көрсетеді. Тали туралы ең алғашқы жазба дереккөздер Аюрведа Самхиталарында, Сангам әдебиетінде және орта ғасырлық үнділік аспаздық кітаптарында кездеседі. Ежелгі Сушрута Самхита мәтінінің бір тарауы тамақтану әдептеріне, тамақ беру тәсіліне және әр тағамды тамақ жеушінің алдына дұрыс қоюға арналған. Бұл талиді ұсыну туралы ең ерте белгілі жазба дәлелі болып табылады. «Аспазшы пульс, қайнатылған күріш және дәрілік құралдар салынған ыдыстарды таза, кең табақтарға қойып, оларды алдына жаюы керек. Барлық түрлі тәттілер, нан өнімдері мен құрғақ тағамдар оң жағына, ал барлық сорпалар, ет сорпалары, сусындар, дәмдік заттар, сүт, Хада Юша және Пейя сол жағына қойылуы тиіс. Ал, Рага Шадава және Саттакадан жасалған ыдыстар жоғарыда аталған екі ыдыс арасында орталық орынға орналасуы керек». Сушрута Самхитадан алынған тамақтану және қызмет көрсету әдептері орта ғасырлық үнділік аспаздық кітаптарында да, кейбір өзгерістермен қолданылған. Манасолласа мәтінінің «Аннабхога» тарауы тамақтану әдептері, тамақ беру тәсілі және аудандық шенеуніктер мен басқа да ақсүйектерді сарайдағы кешкі ас кезінде қалай күту керектігін сипаттайды. «Ол шығысқа қарап, төсенішпен жабдықталған орындыққа отырып, белден тізеге дейін жабатын ақ матасын жаюы керек. Оның тағамы алтыннан жасалған үлкен табаққа қойылуы керек. Тағамға қосымша көптеген ыдыстарды сумен тазалап, ақ матамен сүртіп алу керек». Ксемакутухалам аспаздық мәтіні аспазға табақтың ортасына қайнатылған күріш қоюды кеңес береді. Дәнді дақылдар, ет, көкөністер және балық (осы ретпен) оң жаққа, ал сорпалар, сусындар, су және тұршылар сол жаққа қойылады. Аюрведа дәстүрінде тағамдарды олардың қасиеттеріне сәйкес жіктеу үшін алты дәм – Шадраса қолданылады. Бұл алты дәм: тәтті, тұзды, қышқыл, өткір, ащы және құрғақ. Талиді ұсынуда көбінесе осы алты дәмнің барлығы болады.
between the two sets of bowls described above." This dining and serving etiquette from Sushruta Samhita is also adopted in medieval Indian cookbooks with some variations. The Manasollasa texts chapter Annabhoga describes dining etiquette, method of serving food and the way in which district officers and other nobles should be treated at dinner in the court. "He should sit on a cushioned seat facing east and spread a white cloth on the lap covering from navel to knees. His food should be served in a big plate made of gold. Many small bowls which are first cleaned with water and wiped dry with a white cloth should be placed with the plate." The Ksemakutuhalam culinary text advises the cook to serve boiled rice in the middle of the plate. Pulse, meat, vegetables and fish are placed (in that order) on the right, and broths, drinks, water and pickles on the left. In Ayurvedic tradition, six tastes known as Shadrasa is used to classify foods according to their qualities for ideal meal. These six tastes include; sweet, salty, sour, pungent, bitter, astringent. Thali presentation often includes all six of these flavors.
Қаңса металл
Тали дәстүрлі түрде мыс пен қалайы қоспасынан жасалған канса металдан жасалады. Ол қолаға ұқсас болғанымен, кансада қолаға қарағанда қалайының мөлшері жоғары. "Расаратна Самучая" мәтінінің бесінші тарауы кансаға, оның ас-үй және дастарқан жинақтарына, сондай-ақ оның пайдасына арналған маңызды ақпараттарды қамтиды.
Тали/Бхожанм ұны
Тали – тали тағамын ұсынатын металл табақ, ал Бходжанам – толыққанды тамақ. Тали Оңтүстік Азияда тамақ берудің кең таралған тәсілі. Тали идеясы – бір табақта тәтті, тұзды, ащы, қышқыл, құрғақ және тікенектеп сезілетін дәмдердің алуан түрлілігін ұсыну (техникалық тұрғыдан алғанда, соңғы екеуі нағыз дәм емес, химиялық сезімдердің түрлері). Үнді тағамдық дәстүріне сәйкес, толыққанды тамақта осы алты дәмнің тепе-теңдігі болуы керек. Ресторандар көбінесе вегетариандық немесе етті тали таңдауларын ұсынады. Вегетариандық бходжанамдар Тамил Надудағы дәмханаларда өте кең таралған. Талидегі тағамдар Үндістанның әр аймағында әртүрлі болады және әдетте кішкентай тостағандарда, катори деп аталатындарда беріледі. Бұл каторилер дөңгелек табақтың, яғни талидің жиегіне орналастырылады, кейде бірнеше бөлімі бар болат таба қолданылады. Көбінесе күріш, дал, көкөніс, роти, папад, дахи (айран), аздаған чатни немесе тұршы, және тәтті тағам беріледі. Күріш немесе роти талидің орталық бөлігін алып жататын негізгі тағам, ал көкөніс қайнатпасы және басқа да аталған дәмді тағамдар дөңгелек тали бойымен шеңберленіп орналастырылады. Тали мейрамханаға немесе аймаққа байланысты сол аймақтың ерекше тағамдарынан тұрады. Жалпы, тали түрлі нан түрлерінен басталады, мысалы, пури немесе чапати (роти) және әртүрлі вегетариандық тағамдар (қайнатпалар). Дегенмен, Оңтүстік Үндістанда және Оңтүстік-Шығыс Азияда күріш – бходжанаммен бірге берілетін жалғыз негізгі тағам. Тали немесе Бходжанамды кейде құрамындағы тағамдардың аймақтық ерекшеліктерімен атайды. Мысалы, Андхра бходжанамымен, Непал талисімен, Раджастхан талисімен, Гуджарат талисімен, Махараштра талисімен, Манипури чаклугімен, Тамил унауымен және Тай унауымен кездесуіңіз мүмкін. Оңтүстік Азияның, Оңтүстік-Шығыс Азияның және Кариб теңізінің көптеген аймақтарында талиде нан мен күріш бірге берілмейді. Әдетте, нан алдымен ұсынылады, содан кейін күріш беріледі, көбінесе жеке ыдыста немесе табақта.
Dishes served in a thali vary from region to region in the Indian subcontinent and are usually served in small bowls, called katori in India. These katoris are placed along the edge of the round tray, the actual thali; sometimes a steel tray with multiple compartments is used. Typical dishes include rice, dal, vegetables, roti, papad, dahi (yogurt), small amounts of chutney or pickle, and a sweet dish. Rice or roti is the usual main dish that occupies the central portion of the thali, while side dishes like vegetable curries and other aforementioned delicacies are lined circularly along the round thali. Depending on the restaurant or the region, the thali consists of delicacies native to that region. In general, a thali begins with different types of breads such as puris or chapatis (rotis) and different vegetarian specialities (curries). However, in South India and Southeast Asia, rice is the only staple served with bhojanams. Thalis or Bhojanams are sometimes referred to by the regional characteristic of the dishes they contain. For example, one may encounter Andhra bhojanam, Nepalese thali, Rajasthani thali, Gujarati thali, Maharashtrian thali, Manipuri chakluk, Tamil unavu and Thai unavu. In many parts of South Asia, Southeast Asia and the Caribbean, the bread and the rice portions are not served together in the thali. Typically, the bread is offered first with rice being served afterwards, often in a separate bowl or dish.
Қолжетімділік
2020 жылғы Үндістан экономикалық шолуында "Талиномика" деп аталатын бөлім бар. Шолуда вегетариандық талдар 2006-2007 жылдармен салыстырғанда 29%-ға қолжетімдірек болса, ет талдары 18%-ға қолжетімдірек болғаны анықталды.