Кіріспе

Өсімдіктердегі жапырақшалар жинағы. Жапырақша – үлкен, бөлінген жапырақ. Күнделікті қолданыста да, ботаникалық номенклатурада да папоротниктердің жапырақтары жапырақшалар деп аталады, ал кейбір ботаниктер осы терминді тек осы топқа ғана шектейді. Басқа ботаниктер "жапырақша" терминін цикадалардың үлкен жапырақтарына, сондай-ақ пальмаларға (Arecaceae) және мимоза немесе сумақ сияқты әртүрлі гүлді өсімдіктерге де қолдануға рұқсат етеді. "Жапырақша" әдетте үлкен, күрделі жапырақты анықтау үшін қолданылады, бірақ егер термин ботаникада папоротниктер мен балдырлардың жапырақтарына қатысты қолданылса, ол кішкентайрақ және бөлінбеген жапырақтарға да қолданылуы мүмкін. Жапырақшалардың құрамдас бөліктерін сипаттау үшін арнайы терминдер бар. Барлық жапырақтар сияқты, жапырақшалардың да оларды негізгі сабаққа жалғайтын сабағы болады. Ботаникада бұл жапырақ сабағы көбінесе сортша деп аталады, бірақ жапырақшаларға қатысты ол шөптесін деп аталады, ол жалпақ жапырақ тілін (ламина деп те атайды) ұстап тұрады, ал шөптесін осы бөлікке өтетін бөлігі рахис деп аталады. Жапырақ тілдері қарапайым (бөлінбеген), пиннатифид (терен тілімделген, бірақ толыққанды күрделі емес), пиннат (жапырақшалары қауырсынға ұқсас етіп рахис бойымен орналасқан) немесе одан да күрделі (бөлінген) болуы мүмкін. Күрделі болса, жапырақша бір, екі немесе одан да көп рет күрделі болуы мүмкін.

Қиыршық жапырақтары

Қанатты жапырақшада (құс қанаты тәрізді), жапырақ тілімшесінің әрбір жапырақты сегменті – пина (көпше түрі – пиналар) деп аталады, оның сабағы – петиолюль, ал негізгі тамыр немесе жапырақ тілімшесінің ортаңғы қабырғасы – коста (көпше түрі – косталар) деп аталады. Егер жапырақша бір рет пиналарға бөлінсе, онда ол бір рет қанатты жапырақша деп аталады. Кейбір жапырақшаларда пиналар сегменттерге одан әрі бөлініп, екі қанатты жапырақша құрайды. Әр пинаның бөлінген сегменттері – пиннулалар деп аталады, ал осы пиннулаларды қолдау үшін рахистен созылатын бөлімдер – рахиллалар деп аталады. Сирек жағдайларда жапырақша тіпті үш қанатты болуы мүмкін, онда пиннуланың бөлінуі – соңғы сегменттер деп аталады. Пиналар рахис бойымен бір-біріне тікелей қарсы немесе кезектесіп орналасуы мүмкін. Орналасуы, мысалы, төменде көрсетілген Blechnum жапырақшасындағыдай, жапырақ тілімшесінің түбінен ұшына қарай өзгеруі мүмкін (түбінен ұшына дейін: пиналар қарсы, кейін кезектесіп орналасады, және пина тілімделгеннен пина бөлінгенге дейін).

Қиыршық емес жапырақтары

Кейбір жапырақтар тікше тәрізді күрделі (немесе қарапайым) емес, бірақ пальма тәрізді, костапалма тәрізді немесе екі бөлікті болуы мүмкін. Костапалмадан пальмаға дейін бірнеше түрлері бар. Костапалма жапырақтары алақан сияқты пішінделген және қысқа орта тігірі немесе тігіршесі болады. Пальма жапырақтары да алақан сияқты, бірақ барлық тігірлер немесе жапырақшалар орталық бөліктен шығады. Хастула – жапырақ тігірінің жоғарғы, төменгі немесе екі бетіндегі жапырақ пластинкасының қосылған жеріндегі тіндік қабат.

Екі бөлікті жапырақтар да дамуы мүмкін. Құрып кеткен девон дәуірінің тұқымдық өсімдігі – Космосперма полилоба, жапырақтардың тармақталу үлгілерінің ерте эволюциялық әртараптануын көрсетіп, екі және үш бөлікті түрлерін ұсынды. Кейбір папоротниктер, мысалы, Ophioglossales тобының өкілдері, ерекше құрылымға ие, мысалы, жалғыз ет тәрізді немесе бейпінді жапырақ.

Спорянгия

Қалқан жапырақтарында көбінесе спорангиялар кездеседі, онда өсімдіктің споралары қалыптасады, әдетте қаптаманың төменгі жағында (абаксиалдық беті), бірақ кейде шеттерінде немесе жапырақ бетіне шашыраңқы орналасады. Спорангиялар әдетте сорус (көпше түрі – сори) түрінде топтасады. Көптеген түрлерде әрбір соруспен мембраналық қорғаныш құрылымы – индузиум байланысты болады, ол жапырақ бетінің өскіні болып табылады және спорангияларды жартылай жаба алады. Кейбір папоротник түрлері жапырақ диморфизмін көрсетеді, онда құнарлы және құнарсыз жапырақтар сыртқы түрі мен құрылысы бойынша өзгеше болады.

Қалқан жапырақтары

Барша жапырақтар сияқты, папоротник жапырақтары да сабақтан тікелей немесе сабақтың өскінінен, оны филлоподиум деп атайды, туындайды. Типикалық (лептоспорангиатты) папоротниктің сабағы жер астында немесе жер бетінде көлденең орналасқан. Мұндай сабақтар ризомалар деп аталады. Көптеген папоротник жапырақтары бастапқыда скрипка мойнындай немесе крозиерге оралған күйде болады (цирцинатты жапырақ жаюын қараңыз), бірақ цикадтар мен пальма жапырақтарында мұндай жаңа жапырақ өсу үлгісі байқалмайды. Жапырақтарда түктер, қабықшалар, бездер және кейбір түрлерінде вегетативтік көбею үшін түйіршіктер болуы мүмкін.

Қарым-қатынас ұғымдары

Фронттар өсімдік емес организмдердегі бірнеше "фрондоза" құрылымдарды сипаттауы мүмкін, мысалы, таллоидты организмдердің толық денелері немесе кейбір жануарлар мен саңырауқұлақтарда дамыған жапыраққа ұқсас құрылымдар. Мысалдарға фрондозалық колониялық бриозоандар, жойылған Эдиакаран биотасы, рейнгоморфтар, сондай-ақ кейбір макробалдырлар мен лишайниктер жатады. Эдиакаран теңіз организмдерінің палеонтологиясында фронт – "негізгі тармақтарды жасайтын өсу ұшы бар рейнгоморф бірлігі" деп анықталуы мүмкін. Фронт сонымен қатар бүкіл фрондоза организмді, оның ішінде кез келген сабақты немесе базальды дискіні де білдіруі мүмкін. Рангеоморф таксономдарының жіктелуі үшін фронт әдетте папоротниктердегідей сегменттерге бөлінеді және алты фактор бойынша жіктеледі: полярлық, тармақтар қатары, ісіну, көрсету/бүршіклену, тармақтардың үйлесімділігі және базальды дискінің болуы. Фрондесценция – жапырақтардың түзілуі; сонымен қатар гүл мүшелерінің жапырақ тәрізді құрылымдарға айналуы, бірақ мұндай жағдай көбінесе филлодия деп аталады.

Мәдени маңызы

Пальма жапырағы ежелгі Жерорта теңізі аймағында пайда болған жеңіс, табыс, бейбітшілік және мәңгілік өмірдің символы болып табылады. Мысалы, кейбір христиан дәстүрлерінде, Құрма жексенбісінде Исаның Иерусалимге кіруі құрма жапырақтарын алып жүру арқылы тойланады. Виктория дәуіріндегі птеридомания, яғни "папоротникке құмарлық" кезінде папоротник жапырақтары кеңінен танымал символға айналды. Жапырақтары салыстырмалы түрде жазық болғандықтан, оларды көптеген басқа өсімдіктерге қарағанда әртүрлі әшекейлеу мақсатында қолдануға болады. Олар коллекционерлердің альбомдарына желімделген, үш өлшемді заттарға бекітілген, "себіп салу" техникасы үшін трафарет ретінде пайдаланылған, беттерге бояумен басылып табиғаттан нұсқа алу үшін қолданылған және тағы да басқалар. Польша халық фольклорында папоротник – сиқырлы гүл саналады. Папоротниктер гүлдейтін өсімдіктер болмағандықтан, бұл техникалық жағынан "өнімді жапырақтарға" сілтеме жасайды. Кейбір нағыз папоротниктер, мысалы, Osmunda regalis, гүлге ұқсайтын тығыз жиналған спорангияларына ие.